अरे जे जालेंचि नाहीं । त्याची वार्ता पुससी काई ।
तथापि सांगों जेणें कांहीं । संशय नुरे ॥१॥
जे मुळात कधी निर्माणच झाले नाही त्याची चर्चा तू काय विचारतोस? तरीही मनात कोणताही संशय उरू नये म्हणून त्याचे निरूपण करतो.
दोरीकरितां भुजंग । जळाकरितां तरंग ।
मार्तंडाकरितां चांग । मृगजळ वाहे ॥२॥
दोरीमुळे सापाचा भास होतो, पाण्यामुळे लाटा दिसतात आणि सूर्याच्या उन्हामुळे वाळवंटात मृगजळ वाहताना भासते.
कल्पेनिकरितां स्वप्न दिसे । सिंपीकरितां रुपें भासे ।
जळाकरितां गार वसे । निमिष्य येक ॥३॥
मनाच्या कल्पनेमुळे स्वप्न दिसते, शिंपल्यामुळे चांदीचा भास होतो आणि पाण्याच्या थेंबाची क्षणात गार बनते.
मातीकरितां भिंती जाली । सिन्धुकरितां लहरी आली ।
तिळाकरितां पुतळी । दिसों लागे ॥४॥
मातीमुळे भिंत उभी राहते, समुद्रामुळे लाटा येतात आणि डोळ्यातील बाहुलीमुळे वस्तू दिसू लागतात.
सोन्याकरितां अळंकार । तंतुकरितां जालें चीर ।
कासवाकरितां विस्तार । हातापायांचा ॥५॥
सोन्यामुळे दागिने बनतात, धाग्यामुळे वस्त्र तयार होते आणि कासवामुळे त्याच्या हात-पायांचा विस्तार दिसतो.
तूप होतें तरी थिजलें । तरीकरितां मीठ जालें ।
बिंबाकरितां बिंबलें । प्रतिबिंब ॥६॥
तूप थंडीने घट्ट होते, खाऱ्या पाण्यामुळे मीठ बनते आणि मूळ वस्तूसमोर आरसा धरला की प्रतिबिंब उमटते.
पृथ्वीकरितां जालें झाड । झाडाकरितां च्ह्याया वाड ।
धातुकरितां पवाड । उंच नीच वर्णाचा ॥७॥
मातीतून झाड उगवते, झाडामुळे मोठी सावली पडते आणि विविध धातूंमुळे उच्च-नीच दर्जाचे दागिने बनतात.
आतां असो हा दृष्टांत । अद्वैतास कैंचें द्वैत ।
द्वैतेंविण अद्वैत । बोलतांच न ये ॥८॥
आता हे लौकिक दृष्टांत बाजूला ठेवू; अद्वैताच्या ठिकाणी द्वैताला जागाच नसते, पण द्वैताचा उल्लेख केल्याशिवाय अद्वैत बोलताच येत नाही.
भासाकरितां भास भासे । दृश्याकरितां अदृश्य दिसे ।
अदृश्यास उपमा नसे । म्हणोनि निरोपम ॥९॥
भासामुळे दुसरा भास होतो, दृश्याच्या तुलनेने अदृश्य कल्पिले जाते; परंतु त्या अदृश्य परब्रह्माला कोणतीही उपमा नसल्याने ते अनुपमेय आहे.
कल्पेनेविरहित हेत । दृश्यावेगळा दृष्टांत ।
द्वैतावेगळें द्वैत । कैसें जालें ॥१०॥
कल्पनेशिवाय कोणताही हेतू नसताना आणि दृश्याशिवाय कोणताही दृष्टांत नसताना, अद्वैतातून हे द्वैत नक्की कसे निर्माण झाले?
विचित्र भगवंताची करणी । वर्णवेना सहस्त्रफणी ।
तेणें केली उभवणी । अनंत ब्रह्मांडाची ॥११॥
परमेश्वराची ही लीला अत्यंत विचित्र आहे, जिचे वर्णन हजार तोंडांचा शेषनागही करू शकत नाही; त्याने अशी अनंत ब्रह्मांड उभी केली.
परमात्मा परमेश्वरु । सर्वकर्ता जो ईश्वरू ।
तयापासूनि विस्तारु । सकळ जाला ॥१२॥
जो सर्वांचा कर्ता परमात्मा परमेश्वर आहे, त्या एकापासूनच हा सर्व विश्वाचा विस्तार झाला आहे.
ऐसीं अनंत नामें धरी । अनंत शक्ती निर्माण करी ।
तोचि जाणावा चतुरीं । मूळपुरुष ॥१३॥
तो परमात्मा अनंत नावे धारण करतो आणि अनंत शक्ती निर्माण करतो; त्यालाच चतुर पुरुषांनी 'मूळपुरुष' जाणावे.
त्या मूळपुरुषाची वोळखण । ते मूळमायाचि आपण ।
सकळ कांहीं कर्तेपण । तेथेंचि आलें ॥१४॥
त्या मूळपुरुषाची खरी ओळख हीच मूळमाया आहे; आणि सृष्टीचे सर्व कर्तेपण त्या मूळमायेच्या ठिकाणीच आलेले असते.
कार्यकारण कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ॥ १ ॥
कार्य (सृष्टी) आणि कारण (उत्पत्ती) यांच्या कर्तेपणाच्या मुळाशी केवळ प्रकृती (माया) कारणीभूत असते असे शास्त्रात सांगितले आहे.
हे उघड बोलतां न ये । मोडों पाहातो उपाये ।
येरवीं हें पाहतां काय । साच आहे ॥१५॥
हे तत्त्व उघडपणे सांगता येत नाही, कारण तसे केले तर साधनेचा मार्गच मोडू पाहतो; एरवी विचार करून पाहिले तर ही माया खरी कुठे आहे?
देवापासून सकळ जालें । हें सर्वांस मानलें ।
परी त्या देवास वोळखिलें । पाहिजे कीं ॥१६॥
देवापासून सर्वकाही निर्माण झाले हे सर्वांना मान्य असते; परंतु त्या मूळ देवाला आधी अचूक ओळखले पाहिजे.
सिद्धांचे जें निरूपण । जें साधकांस न मने जाण ।
पक्व नाहीं अंतःकर्ण । म्हणोनियां ॥१७॥
सिद्धांचे अंतिम निरूपण हे सामान्य साधकांच्या सहजासहजी पचनी पडत नाही; कारण त्यांचे अंतःकरण अजून त्या ज्ञानासाठी परिपक्व झालेले नसते.
अविद्यागुणें बोलिजे जीव । मायागुणें बोलिजे शिव ।
मूळमाया गुणें देव । बोलिजेतो ॥१८॥
अज्ञानाच्या उपाधीमुळे त्याला 'जीव' म्हणतात, मायेच्या उपाधीमुळे त्याला 'शिव' म्हणतात; आणि मूळमायेच्या उपाधीमुळे त्याला 'देव' म्हटले जाते.
म्हणौनि कारण मूळमाया । अनंत शक्ती धरावया ।
तेथीचा अर्थ जाणावया । अनुभवी पाहिजे ॥१९॥
म्हणून अनंत शक्ती धारण करण्याचे मूळ कारण ही मूळमायाच आहे; आणि तेथील गूढ अर्थ समजून घेण्यासाठी स्वतः अनुभवी असावे लागते.
मूळमाया तोचि मूळपुरुष । तोचि सर्वांचा ईश ।
अनंतनामी जगदीश । तयासीचि बोलिजे ॥२०॥
मूळमाया म्हणजेच मूळपुरुष होय आणि तोच सर्वांचा नियंता ईश्वर आहे; त्यालाच अनंत नावांनी युक्त असलेला 'जगदीश' म्हटले जाते.
अवघी माया विस्तारली । परी हे निशेष नाथिली ।
ऐसिया वचनाची खोली । विरुळा जाणे ॥२१॥
ही सर्व माया विस्तारलेली दिसते, पण मुळात ती पूर्णपणे खोटी (अविद्यमान) आहे; या वचनाची सखोलता एखादा विरळा ज्ञानीच जाणतो.
ऐसें अनुर्वाच्य बोलिजे । परी हें स्वानुभवें जाणिजे ।
संतसंगेविण नुमजे । कांही केल्यां ॥२२॥
हे तत्त्व शब्दांत सांगण्यापलीकडचे अनिर्वाच्य आहे, ते केवळ स्वानुभवानेच जाणता येते; आणि संतांच्या संगतीशिवाय हे काही केल्या समजत नाही.
माया तोचि मूळपुरुष । साधकां न मने हें निशेष ।
परी अनंतनामी जगदीश । कोणास म्हणावें ॥२३॥
माया म्हणजेच मूळपुरुष हे साधकांच्या बुद्धीला अजिबात पटत नाही; पण मग अनंत नावे असणारा जगदीश तरी नक्की कोणाला म्हणायचे?
नामरूप माये लागलें । तरी हें बोलणें नीटचि जालें ।
येथें श्रोतीं अनुमानिलें । कासयासी ॥२४॥
नावे आणि रूपे ही मायेलाच लागलेली असतात, त्यामुळे हे बोलणे अगदी योग्य आहे; यावर श्रोत्यांनी कोणताही संशय का बाळगावा?
आतां असो हे सकळ बोली । मागील आशंका राहिली ।
निराकारीं कैसी जाली । मूळमाया ॥२५॥
आता हा सर्व वाद बाजूला ठेवू; मागील मूळ शंका तशीच शिल्लक राहिली की, त्या निराकार परब्रह्मात ही मूळमाया कशी उत्पन्न झाली?
दृष्टीबंधन मिथ्या सकळ । परी तो कैसा जाला खेळ ।
हेंचि आतां अवघें निवळ । करून दाऊं ॥२६॥
नजरबंदीचा खेळ जसा पूर्ण खोटा असूनही समोर दिसतो; तसाच हा खेळ कसा झाला हे आता अगदी स्पष्ट करून दाखवतो.
आकाश असतां निश्चळ । मधें वायो जाला चंचळ ।
तैसी जाणावी केवळ । मूळमाया ॥२७॥
शांत आणि निश्चळ आकाशात जसा अचानक चंचल वारा वाहू लागतो; तशीच ती मूळ परब्रह्मामध्ये मूळमाया निर्माण झाली असे समजावे.
रूप वायोचें जालें । तेणें आकाश भंगलें ।
ऐसें हें सत्य मानलें । नवचे किं कदा ॥२८॥
आकाशात वारा वाहू लागला म्हणून काही आकाश दुभंगत नाही किंवा नष्ट होत नाही; हे कोणीही सत्य मानणार नाही.
तैसी मूळमाया जाली । आणी निर्गुणता संचली ।
येणें दृष्टांतें तुटली । मागील आशंका ॥२९॥
तशीच ही मूळमाया निर्माण झाली तरी मूळ निर्गुण परब्रह्म जसेच्या तसेच अढळ राहिले; या दृष्टान्ताने मागील शंका पूर्णपणे मिटून जाते.
वायु नव्हता पुरातन । तैसी मूळमाया जाण ।
साच म्हणतां पुन्हा लीन । होतसे ॥३०॥
वारा हा काही अनादी काळापासून आकाशात स्थिर नव्हता, तशीच ही मूळमाया आहे; तिला सत्य मानू गेले की ती पुन्हा नाहीशी होते.
वायो रूपें कैसा आहे । तैसी मूळमाया पाहें ।
भासे परी तें न लाहे । रूप तयेचें ॥३१॥
वाऱ्याला नक्की काय रूप असते? तशीच ही मूळमाया आहे; ती भासते खरी, पण तिचे स्वतंत्र रूप शोधू गेले तर सापडत नाही.
वायो सत्य म्हणो जातां । परी तो न ये दाखवितां ।
तयाकडे पाहों जातां । धुळीच दिसे ॥३२॥
वाऱ्याला सत्य मानावे तर तो डोळ्यांनी दाखवता येत नाही; आणि वाऱ्याकडे पाहू गेले तर हवेत उडणारी केवळ धूळच दिसते.
तैसी मूळमाया भासे । भासी परी ते न दिसे ।
पुढें विस्तारली असे । माया अविद्या ॥३३॥
तशी ही मूळमाया भासते, पण पाहू गेले तर दिसत नाही; आणि पुढे तिच संपूर्ण माया व अज्ञानाच्या रूपाने विस्तारलेली दिसते.
जैसें वायोचेनि योगें । दृश्य उडे गगनमार्गें ।
मूळमायेच्या संयोगें । तैसें जग ॥३४॥
वाऱ्याच्या वेगामुळे जसा कचरा आणि धूळ आकाशात उडताना दिसते; तसेच मूळमायेच्या हालचालीमुळे हे संपूर्ण जग तरंगताना दिसते.
गगनीं आभाळ नाथिलें । अकस्मात उद्भवलें ।
मायेचेनि गुणें जालें । तैसें जग ॥३५॥
निर्मळ आकाशात अचानक नको असलेले ढग दाटून येतात; तसेच मूळमायेच्या गुणामुळे हे दृश्य जग अचानक निर्माण होते.
नाथिलेंचि गगन नव्हतें । अकस्मात आलें तेथें ।
तैसें दृश्य जालें येथें । तैसियापरी ॥३६॥
जिथे आधी काहीच नव्हते तिथे अचानक आभाळ दाटून यावे; तसेच या विश्वाचे दृश्य अचानक समोर उभे राहते.
परी त्या आभाळाकरितां । गगनाची गेली निश्चळता ।
वाटे परी ते तत्वता । तैसीच आहे ॥३७॥
त्या दाटून आलेल्या ढगांमुळे आकाशाची निश्चळता नष्ट झाली असे वरवर वाटते; पण प्रत्यक्षात आकाश जसेच्या तसेच शांत असते.
तैसें मायेकरितां निर्गुण । वाटे जालें सगुण ।
परी तें पाहतां संपूर्ण । जैसें तैसें ॥३८॥
तसेच या मायेमुळे निर्गुण परब्रह्म सगुण झाल्यासारखे वाटते; पण विचारपूर्वक पाहिले तर ते परब्रह्म जसेच्या तसेच निर्विकार असते.
आभाळ आले आणि गेलें । तरी गगन तें संचलें ।
तैसें गुणा नाहीं आलें । निर्गुण ब्रह्म ॥३९॥
आभाळ येते आणि निघून जाते, पण आकाश कायम स्थिरच राहते; तसेच हे जग निर्माण झाले आणि लयाला गेले तरी निर्गुण ब्रह्माला कधीही विकार होत नाही.
नभ माथा लागलें दिसे । परी तें जैसें तैसें असे ।
तैसें जाणावें विश्वासें । निर्गुण ब्रह्म ॥४०॥
आकाश आपल्या डोक्याला टेकल्यासारखे वाटते, पण ते जसेच्या तसेच मोकळे असते; तसेच निर्गुण परब्रह्मावर पूर्ण विश्वासाने दृढ राहावे.
ऊर्ध पाहातां आकाश । निळिमा दिसे सावकास ।
परि तो जाणिजे मिथ्याभास । भासलासे ॥४१॥
वर आकाशाकडे पाहिले तर ते निळसर रंगाचे दिसते; परंतु तो केवळ एक खोटा भास आहे हे समजून घेतले पाहिजे.
आकाश पालथें घातलें । चहूंकडे आटोपलें ।
वाटे विश्वास कोंडिले । परी तें मोकळेचि असे ॥४२॥
आकाश उलटे पडले आहे आणि सर्व बाजूंनी बंदिस्त झाले आहे असे वाटते; पण हा केवळ भ्रम असून आकाश पूर्णपणे मोकळेच असते.
पर्वतीं निळा रंग दिसे । परी तो तया लागला नसे ।
अलिप्त जाणावे तैसें । निर्गुण ब्रह्म ॥४३॥
दूरचा डोंगर निळ्या रंगाचा भासतो, पण डोंगराला तो रंग लागलेला नसतो; तसेच परब्रह्म हे जगाच्या सर्व विकारांपासून पूर्ण अलिप्त आहे.
रथ धावतां पृथ्वी चंचळ । वाटे परी ते असे निश्चळ ।
तैसें परब्रह्म केवळ । निर्गुण जाणावें ॥४४॥
रथातून वेगाने जाताना जमीन पळत असल्यासारखी वाटते, पण जमीन स्थिरच असते; तसेच परब्रह्म हे केवळ निर्गुण आणि निश्चळ आहे.
आभाळाकरितां मयंक । वाटे धावतो निशंक ।
परी तें अवघें माईक । आभाळ चळे ॥४५॥
आकाशात ढग पळत असताना चंद्रच वेगाने धावत असल्याचा भास होतो; पण चंद्र धावत नसून केवळ ढग हलत असतात.
झळे अथवा अग्निज्वाळ । तेणें कंपित दिसे अंत्राळ ।
वाटे परी तें निश्चळ । जैसें तैसें ॥४६॥
उन्हाच्या झळांनी किंवा आगीच्या ज्वाळांनी थरथरणारी हवा पाहून आकाशच थरथरत असल्यासारखे वाटते; पण आकाश निश्चळच असते.
तैसें स्वरूप हें संचलें । असतां वाटे गुणा आलें ।
ऐसें कल्पनेसि गमलें । परी ते मिथ्या ॥४७॥
तसेच आत्मस्वरूप स्थिर असताना ते सगुण गुणांनी युक्त झाल्यासारखे वाटते; हा कल्पनेचा केवळ एक आभास असून तो पूर्ण मिथ्या आहे.
दृष्टिबंधनाचा खेळ । तैसी माया हे चंचळ ।
वस्तु शाश्वत निश्चळ । जैसी तैसी ॥४८॥
हा सर्व नजरबंदीचा खेळ असून ही माया अत्यंत चंचल आहे; आणि मूळ आत्मतत्त्व हे शाश्वत व निश्चळ जसेच्या तसेच आहे.
ऐसी वस्तु निरावेव । माया दाखवी अवेव ।
ईचा ऐसा स्वभाव । नाथिलीच हे ॥४९॥
मूळ आत्मतत्त्व निराकार आहे आणि ही माया त्याला विविध आकार दाखवते; मुळात नसलेल्या गोष्टी भासवणे हाच या मायेचा स्वभाव आहे.
माया पाहातां मुळीं नसे । परी हे साचा ऐसी भासे ।
उद्भवे आणि निरसे । आभाळ जैसें ॥५०॥
शोधून पाहिले तर माया मुळात अस्तित्वातच नाही, तरीही ती खऱ्यासारखी भासते; आकाशात ढग यावेत आणि विरून जावेत तशी ती उत्पन्न होते आणि लय पावते.
ऐसी माया उद्भवली । वस्तु निर्गुण संचली ।
अहं ऐसी स्फुर्ति जाली । तेचि माया ॥५१॥
अशी ही माया उत्पन्न झाली आणि मूळ निर्गुण तत्त्व जसेच्या तसेच राहिले; 'मी आहे' अशी जी पहिली स्फूर्ती उठली, तीच ही मूळमाया होय.
गुणमायेचे पवाडे । निर्गुणीं हें कांहींच न घडे ।
परी हें घडे आणी मोडे । सस्वरूपीं ॥५२॥
मायेचे सर्व खेळ सगुणात चालतात, निर्गुणात काहीही घडत नाही; तरीही हे सर्व या आत्मस्वरूपाच्या आधारावरच घडते आणि मोडते.
जैसी दृष्टी तरळली । तेणें सेनाच भासली ।
पाहातां आकाशींच जाली । परी ते मिथ्या ॥५३॥
डोळे गरगर फिरवले की आकाशात सैन्याच्या तुकड्या फिरताना दिसतात; पण तो केवळ डोळ्यांचा दोष असून प्रत्यक्षात तिथे काहीच नसते.
मिथ्या मायेचा खेळ । उद्भव बोलिला सकळ ।
नानातत्वांचा पाल्हाळ । सांडूनियां ॥५४॥
अशा रीतीने मायेचा हा खेळ पूर्णपणे मिथ्या आहे; तत्त्वांचा अनावश्यक विस्तार बाजूला ठेवून हा मूळ उगम सांगितला आहे.
तत्वें मुळींच आहेती । वोंकार वायोची गती ।
तेथीचा अर्थ जाणती । दक्ष ज्ञानी ॥५५॥
प्रकृतीची तत्त्वे मुळातच सूक्ष्म रूपाने अस्तित्वात असतात आणि ओंकार ही त्या वाऱ्याची गती आहे; हा खरा मर्म जाणते ज्ञानी ओळखतात.
मूळमायेचे चळण । तेंचि वायोचें लक्षण ।
सूक्ष्म तत्वें तेंचि जाण । जडत्वा पावलीं ॥५६॥
मूळमायेची जी हालचाल असते तेच वायूचे (हवेचे) मूळ लक्षण आहे; आणि हीच सूक्ष्म तत्त्वे पुढे घट्ट होऊन जड रूपाला प्राप्त झाली.
ऐसीं पंचमाहांभूतें । पूर्वीं होती अवेक्तें ।
पुढें जालीं वेक्तें । सृष्टिरचनेसी ॥५७॥
अशी ही पंचमहाभूते आधी अव्यक्त रूपात सूक्ष्म होती; आणि नंतर सृष्टीच्या रचनेच्या वेळी ती स्थूल रूपात प्रगट झाली.
मूळमायेचें लक्षण । तेंचि पंचभूतिक जाण ।
त्याची पाहें वोळखण । सूक्ष्मदृष्टीं ॥५८॥
मूळमायेचे लक्षण म्हणजेच ही पंचमहाभूते आहेत हे सूक्ष्म दृष्टीने तपासून पाहिले पाहिजे.
आकाश वायोविण । इच्ह्याशब्द करी कोण ।
इच्हाशक्ती तेचि जाण । तेजस्वरूप ॥५९॥
आकाश आणि वायू असल्याशिवाय इच्छा आणि शब्द कोण करणार? आणि ती मूळ इच्छाशक्ती म्हणजेच तेजाचे (अग्नीचे) रूप आहे.
मृदपण तेचि जळ । जडत्व पृथ्वी केवळ ।
ऐसी मूळमाया सकळ । पंचभूतिक जाणावी ॥६०॥
त्यातील कोमळपणा म्हणजेच पाणी आणि जडपणा म्हणजेच पृथ्वी होय; अशी ही संपूर्ण मूळमाया पंचमहाभूतांचीच बनलेली आहे हे जाणावे.
येक येक भूतांपोटीं । पंचभूतांची राहाटी ।
सर्व कळे सूक्ष्मदृष्टी । घालून पाहातां ॥६१॥
एकेका महाभूताच्या पोटात इतर पाचही महाभूते सूक्ष्म रूपाने वावरत असतात; सूक्ष्म दृष्टीने विचार करून पाहिले की हे सर्व स्पष्ट समजते.
पुढें जडत्वास आलीं । तरी असतीं कालवलीं ।
ऐसी माया विस्तारली । पंचभूतिक ॥६२॥
पुढे ही तत्त्वे स्थूल रूपाला आली तरी ती एकमेकांत मिसळलेलीच आहेत; अशी ही पंचमहाभूतांची माया सर्वत्र विस्तारली आहे.
मूळमाया पाहातां मुळीं । अथवा अविद्या भूमंडळीं ।
स्वर्ग्य मृत्य पाताळीं । पांचचि भूतें ॥६३॥
मूळमायेचा शोध घेतला तरी किंवा या भूमंडळावरील अज्ञानाचा विचार केला तरी; स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ या तिन्ही लोकांत ही पाचच महाभूते आहेत.
स्वर्गे मृत्यौ पाताले वा यत्किंचित्सचराचरं ।
सर्वपंचभूतकं राम षष्ठें किंचिन्न दृश्यते ॥ २ ॥
स्वर्गात, मृत्युलोकात किंवा पाताळात जे जे काही चराचर विश्व आहे, ते सर्व पंचमहाभूतांचेच बनलेले आहे; या पाच महाभूतांच्या पलीकडे सहावे काहीही अस्तित्वात नाही.
सत्य स्वरूप आदिअंतीं । मध्यें पंचभूतें वर्तती ।
पंचभूतिक जाणिजे श्रोतीं । मूळमाया ॥६४॥
सत्य आत्मस्वरूप हे सृष्टीच्या आधी आणि अंती कायम असते आणि मध्ये ही पाच महाभूते खेळत असतात; ही मूळमाया पंचमहाभूतांचीच आहे हे श्रोत्यांनी जाणावे.
येथें उठिली आशंका । सावध होऊन ऐका ।
पंचभूतें जालीं येका । तमोगुणापासुनी ॥६५॥
येथे अशी शंका निर्माण होते, ती आता सावध होऊन ऐकावी; शास्त्रात सांगितले आहे की पंचमहाभूते ही तमोगुणापासून निर्माण झाली.
मूळमाया गुणापरती । तेथें भूतें कैंचि होतीं ।
ऐसी आशंका हे श्रोतीं । घेतली असे ॥६६॥
पण मूळमाया ही तर तिन्ही गुणांच्या पलीकडची मानली जाते, मग तिच्या ठिकाणी ही पंचमहाभूते आधीच कशी काय असणार? अशी शंका श्रोत्यांनी घेतली.
ऐसें श्रोतीं आक्षेपिलें । संशयास उभें केलें ।
याचें उत्तर दिधलें । पुढिले समासीं ॥६७॥
श्रोत्यांनी असा आक्षेप घेऊन संशय उभा केला; त्याचे समर्पक उत्तर आता पुढील समासात दिले आहे.