मागां श्रोतीं आक्षेपिलें । तें पाहिजे निरोपिलें ।
निरावेवीं कैसें जालें । चराचर ॥१॥
मागील समासात श्रोत्याने जी शंका उपस्थित केली होती तिचे आता निरूपण केले पाहिजे; त्या निराकार परब्रह्मातून हे चराचर विश्व कसे निर्माण झाले?
याचें ऐसें प्रतिवचन । ब्रह्म जें कां सनातन ।
तेथें माया मिथ्याभान । विवर्तरूप भावे ॥२॥
याचे उत्तर असे आहे की, जे मूळ सनातन परब्रह्म आहे, त्यामध्ये ही माया म्हणजे एक खोटा आभास आणि विवर्त (भ्रम) रूप आहे.
आदि येक परब्रह्म । नित्यमुक्त अक्रिय परम ।
तेथें अव्याकृत सूक्ष्म । जाली मूळमाया ॥३॥
सुरुवातीला केवळ एक नित्यमुक्त, अक्रिय आणि श्रेष्ठ परब्रह्म होते; तिथे अत्यंत सूक्ष्म रूपाने ही अव्याकृत मूळमाया उत्पन्न झाली.
आद्यमेकं परब्रह्म नित्यमुक्तमविक्रियम् ।
तस्य माया समावेशो जीवमव्याकृतात्मकम् ॥
सुरुवातीला केवळ एक, नित्यमुक्त आणि कोणतीही क्रिया नसलेले परब्रह्म होते; त्यामध्ये मायेचा सूक्ष्म प्रवेश झाला आणि अव्याकृत जीवभाव निर्माण झाला.
येक ब्रह्मा निराकार । मुक्त अक्रिये निर्विकार ।
तेथें माया वोडंबर । कोठून आली ॥४॥
मूळ परब्रह्म हे निराकार, पूर्णपणे मुक्त, अक्रिय आणि निर्विकार आहे; मग त्या ठिकाणी हा मायेचा अथांग पसारा नक्की कुठून आला?
ब्रह्म अखंड निर्गुण । तेथें इच्हा धरी कोण ।
निर्गुणीं सगुणेंविण । इच्हा नाहीं ॥५॥
परब्रह्म हे अखंड निर्गुण आहे, मग तिथे सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा कोण धरणार? कारण निर्गुणात सगुणाशिवाय कोणतीही इच्छा असूच शकत नाही.
मुळीं असेचिना सगुण । म्हणौनि नामें निर्गुण ।
तेथें जालें सगुण । कोणेपरी ॥६॥
मुळात जिथे कोणताही गुण नाही म्हणूनच त्याला 'निर्गुण' म्हटले जाते; मग त्या निर्गुणातून सगुण प्रकृती कशी काय निर्माण झाली?
निर्गुणचि गुणा आलें । ऐसें जरी अनुवादलें ।
लागों पाहे येणें बोलें । मूर्खपण ॥७॥
'निर्गुण परब्रह्मच स्वतः गुणांना प्राप्त झाले' असे जर म्हटले, तर असा युक्तिवाद करणाऱ्याला लोक मूर्खच म्हणतील.
येक म्हणती निरावेव । करून अकर्ता तो देव ।
त्याची लीळा बापुडे जीव । काये जाणती ॥८॥
काही लोक म्हणतात की देव निराकार असूनही सर्व काही करतो आणि तरीही अकर्ता राहतो; त्याची ही अगाध लीला बिचाऱ्या सामान्य जिवांना काय समजणार?
येक म्हणती तो परमात्मा । कोण जाणे त्याचा महिमा ।
प्राणी बापुडा जीवात्मा । काये जाणे ॥९॥
काही म्हणतात की तो परमात्मा अथांग आहे आणि त्याचा महिमा कोणालाच कळत नाही; सामान्य क्षुद्र जीव त्याची लीला कशी जाणणार?
उगाच महिमा सांगती । शास्त्रार्थ अवघा लोपिती ।
बळेंचि निर्गुणास म्हणती । करूनि अकर्ता ॥१०॥
असे लोक केवळ वरवर महिमा सांगतात आणि शास्त्रांचा खरा अर्थ झाकून टाकतात; आणि बळाने निर्गुणाला 'सर्व करूनही अकर्ता' ठरवतात.
मुळीं नाहीं कर्तव्यता । कोण करून अकर्ता ।
कर्ता अकर्ता हे वार्ता । समूळ मिथ्या ॥११॥
मुळात जिथे काही करण्याची क्रियाच नाही तिथे कोणाला कर्ता किंवा अकर्ता म्हणणार? कर्ता आणि अकर्ता हा भेदच मुळात मिथ्या आहे.
जें ठाईंचें निर्गुण । तेथें कैचें कर्तेपण ।
तरी हे इच्हा धरी कोण । सृष्टिरचाव्याची ॥१२॥
जे मूळचेच निर्गुण आहे तिथे कर्तेपण कुठून येणार? मग ही सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा नक्की कोणी धरली?
इच्छा परमेश्वराची । ऐसी युक्ती बहुतेकांची ।
परी त्या निर्गुणास इच्हा कैंची । हें कळेना ॥१३॥
'सृष्टी ही परमेश्वराच्या इच्छेने झाली' अशी अनेकांची समजूत असते; पण त्या निर्गुण तत्त्वाला इच्छा कशी झाली हे कोणालाच सांगता येत नाही.
तरी हे इतुकें कोणें केलें । किंवा आपणचि जालें ।
देवेंविण उभारलें । कोणेपरी ॥१४॥
मग हे सर्व कोणी निर्माण केले की ते आपोआपच निर्माण झाले? देवाशिवाय हे विश्व उभे तरी कसे राहिले?
देवेंविण जालें सर्व । मग देवास कैंचा ठाव ।
येथें देवाचा अभाव । दिसोन आला ॥१५॥
देवाशिवाय जर हे सर्व झाले असे मानले, तर मग देवाला काही स्थानच उरणार नाही; आणि इथे तर देवाचाच पूर्ण अभाव सिद्ध होईल.
देव म्हणे सृष्टिकर्ता । तरी येवं पाहे सगुणता ।
निर्गुणपणाची वार्ता । देवाची बुडाली ॥१६॥
देवाला सृष्टीचा कर्ता म्हटले तर त्याला सगुण मानणे भाग पडेल; आणि त्यामुळे देवाचे मूळ निर्गुण रूप नष्ट होऊन जाईल.
देव ठाईंचा निर्गुण । तरी सृष्टिकर्ता कोण ।
कर्तेपणाचें सगुण । नासिवंत ॥१७॥
देव मुळात जर निर्गुण आहे, तर मग खरा सृष्टिकर्ता कोण? कारण निर्मिती करण्याचे कर्तेपण हे सगुण असून शेवटी नाशवंत असते.
येथें पडिले विचार । कैसें जालें सचराचर ।
माया म्हणों स्वतंतर तरी हेंहि विपरीत दिसे ॥१८॥
येथे मोठा विचार पडतो की हे चराचर विश्व नक्की कसे झाले? आणि माया ही स्वतंत्र आहे असे म्हटले तर तेही शास्त्राविरुद्ध वाटते.
माया कोणीं नाहीं केली । हे आपणचि विस्तारली ।
ऐसें बोलतां बुडाली । देवाची वार्ता ॥१९॥
माया कोणी केली नाही आणि ती स्वतःहूनच विस्तारली असे मानले, तर देवाचे अस्तित्वच पूर्णपणे लयास जाईल.
देव निर्गुण स्वतसिद्ध । त्यासी मायेसि काये समंध ।
ऐसें बोलतां विरुद्ध । दिसोन आलें ॥२०॥
देव हा स्वतःसिद्ध निर्गुण आहे, मग त्याचा आणि मायेचा नक्की काय संबंध? असा विचार केला तर मोठा विरोधाभास निर्माण होतो.
सकळ कांहीं कर्तव्यता । आली मायेच्याचि माथां
तरी भक्तांस उद्धरिता । देव नाहीं कीं ॥२१॥
सृष्टी निर्माण करण्याचे सर्व श्रेय जर मायेलाच दिले, तर मग भक्तांचा उद्धार करणारा देव उरणारच नाही.
देवेंविण नुस्ती माया । कोण नेईल विलया ।
आम्हां भक्तां सांभाळाया । कोणीच नाहीं ॥२२॥
देवाशिवाय केवळ मायाच सर्वकाही असेल तर तिचा लय कोण करणार? आणि आम्हा भक्तांचे रक्षण करायला कोणीच उरणार नाही.
म्हणोनि माया स्वतंतर । ऐसा न घडे कीं विचार ।
मायेस निर्मिता सर्वेश्वर । तो येकचि आहे ॥२३॥
म्हणून माया स्वतंत्र आहे हा विचार टिकू शकत नाही; मायेला निर्माण करणारा एकच सर्वेश्वर परमेश्वर आहे.
तरी तो कैसा आहे ईश्वर । मायेचा कैसा विचार ।
तरी हें आतां सविस्तर । बोलिलें पाहिजे ॥२४॥
मग तो परमेश्वर कसा आहे आणि मायेचे मूळ स्वरूप काय आहे, हे सर्व आता सविस्तर स्पष्ट केले पाहिजे.
श्रोतां व्हावें सावधान । येकाग्र करूनियां मन ।
आतां कथानुसंधान । सावध ऐका ॥२५॥
श्रोत्यांनी आपले मन पूर्ण एकाग्र करून सावध व्हावे; आणि कथेचा हा सूक्ष्म विचार आता लक्षपूर्वक ऐकावा.
येके आशंकेचा भाव । जनीं वेगळाले अनुभव ।
तेहि बोलिजेती सर्व । येथानुक्रमें ॥२६॥
या एकाच शंकेविषयी समाजात लोकांचे वेगवेगळे अनुभव आणि मते आहेत; ती सर्व मते आता क्रमाने सांगतो.
येक म्हणती देवें केली । म्हणोनि हे विस्तारली ।
देवास इच्ह्या नस्ती जाली । तरी हे माया कैंची ॥२७॥
काही जण म्हणतात की देवानेच माया निर्माण केली म्हणून ती विस्तारली; देवाला इच्छा झाली नसती तर माया कुठून आली असती?
येक म्हणती देव निर्गुण । तेथें इच्हा करी कोण ।
माया मिथ्या हे आपण । जालीच नाही ॥२८॥
काही म्हणतात की देव निर्गुण आहे, तिथे इच्छा कोण करणार? माया ही मुळात खोटी असल्यामुळे ती कधी जन्मालाच आली नाही.
येक म्हणती प्रत्यक्ष दिसे । तयेसी नाहीं म्हणतां कैसें ।
माया हे अनादि असे । शक्ती ईश्वराची ॥२९॥
काही म्हणतात की ही सृष्टी प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसते, तिला नाही कसे म्हणायचे? माया ही अनादी काळापासून असणारी ईश्वराचीच शक्ती आहे.
येक म्हणती साच असे । तरी हे ज्ञानें कैसी निरसे ।
साचासारिखीच दिसे । परी हे मिथ्या ॥३०॥
काही म्हणतात की माया जर खरी असती तर ती ज्ञानाने नष्ट कशी झाली असती? ती खऱ्यासारखी भासते, पण विचाराअंती खोटीच ठरते.
येक म्हणती मिथ्या स्वभावें । तरी साधन कासया करावें ।
भक्तिसाधन बोलिलें देवें । मायात्यागाकारणें ॥३१॥
काही म्हणतात की माया जर मुळातच मिथ्या आहे तर मग साधने कशासाठी करायची? देवाने या मायेचा त्याग करण्यासाठीच भक्तीची साधने सांगितली आहेत.
येक म्हणती मिथ्या दिसतें । भयें अज्ञानसन्येपातें ।
साधन औषधही घेईजेतें । परी तें दृश्य मिथ्या ॥३२॥
काही म्हणतात की अज्ञानाच्या संनिपातामुळे हे खोटे जग खरे वाटते; आणि औषधासारखी साधने घेतली की हे दृश्य मिथ्या असल्याचे समजते.
अनंत साधनें बोलिलीं । नाना मतें भांबावलीं ।
तरी माया न वचे त्यागिली । मिथ्या कैसी म्हणावी ॥३३॥
अगणित साधने सांगितली आहेत आणि अनेक मते गोंधळात पडली आहेत; तरीही मायेचा त्याग सहजासहजी होत नाही, मग तिला मिथ्या कसे म्हणावे?
मिथ्या बोले योगवाणी । मिथ्या वेदशास्त्रीं पुराणीं ।
मिथ्या नाना निरूपणीं । बोलिली माया ॥३४॥
योगशास्त्र मायेला मिथ्या म्हणते, वेद-शास्त्रे आणि पुराणे मायेला मिथ्या ठरवतात; आणि नाना निरूपणांमध्येही मायेला असत्यच म्हटले आहे.
माया मिथ्या म्हणतां गेली । हे वार्ता नाहीं ऐकिली ।
मिथ्या म्हणतांच लागली । समागमें ॥३५॥
पण 'मिथ्या म्हटले आणि माया निघून गेली' असे कधी ऐकिवात नाही; तिला मिथ्या म्हणताच ती पुन्हा मागे लागते.
जयाचे अंतरीं ज्ञान । नाहीं वोळखिले सज्जन ।
तयास मिथ्याभिमान । सत्यचि वाटे ॥३६॥
ज्याच्या अंतरात आत्मज्ञान नाही आणि ज्याने संतांना ओळखले नाही, त्याला हा मायेचा खोटा पसाराच सत्य वाटत राहतो.
जेणें जैसा निश्चये केला । तयासी तैसाचि फळला ।
पाहे तोचि दिसे बिंबला । तैसी माया ॥३७॥
ज्याने जसा निश्चय केला त्याला तसेच फळ मिळाले; जो ज्या भावनेने पाहतो त्याला माया तशीच भासते.
येक म्हणती माया कैंची । आहे ते सर्व ब्रह्मचि ।
थिजल्या विघुरल्या घृताची । ऐक्यता न मोडे ॥३८॥
काही म्हणतात की माया वेगळी नसून सर्व काही ब्रह्मच आहे; तूप घट्ट झाले किंवा वितळले तरी त्याचे मूळ तूपपण बदलत नाही.
थिजलें आणी विघुरलें । हें स्वरूपीं नाहीं बोलिलें ।
साहित्य भंगलें येणें बोलें । म्हणती येक ॥३९॥
यावर दुसरे म्हणतात की घट्ट होणे आणि वितळणे हे परब्रह्माच्या ठिकाणी कधीच घडत नाही; हा दृष्टांत दिल्याने ब्रह्माचे मूळ स्वरूप बिघडते.
येक म्हणती सर्व ब्रह्म । हें न कळे जयास वर्म ।
तयाचें अंतरींचा भ्रम । गेलाच नाहीं ॥४०॥
काही म्हणतात की 'सर्व काही ब्रह्मच आहे' यातील मूळ मर्म ज्याला कळत नाही, त्याच्या मनातील संशय कधीच जात नाही.
येक म्हणती येकचि देव । तेथें कैंचें आणिलें सर्व ।
सर्व ब्रह्म हें अपूर्व । आश्चिर्य वाटे ॥४१॥
काही म्हणतात की देव एकच आहे, मग त्यात 'सर्व' हा अनेकत्वाचा भेद कुठून आणला? सर्व ब्रह्म म्हणणे हा एक मोठा चमत्कार वाटतो.
येक म्हणती येकचि खरें । आनुहि नाहीं दुसरें ।
सर्व ब्रह्म येणें प्रकारें । सहजचि जालें ॥४२॥
काही म्हणतात की केवळ एकच सत्य आहे, दुसरे काही अस्तित्वातच नाही; त्यामुळे सर्वकाही ब्रह्मच आहे हे सहज सिद्ध होते.
सर्व मिथ्या येकसरें । उरलें तेंचि ब्रह्म खरें ।
ऐसीं वाक्यें शास्त्राधारें । बोलती येक ॥४३॥
काही शास्त्रांचा आधार घेऊन म्हणतात की हे सर्व दृश्य पूर्णपणे मिथ्या असून, जे शेवटी शिल्लक उरते तेच सत्य परब्रह्म होय.
आळंकार आणी सुवर्ण । तेथें नाहीं भिन्नपण ।
आटाआटी वेर्थ सीण । म्हणती येक ॥४४॥
काही म्हणतात की दागिने आणि सोने यांत जसा भेद नसतो, तसेच जग आणि ब्रह्म एकच आहेत; यात व्यर्थ वाद घालणे केवळ कष्टाचे आहे.
हीन उपमा येकदेसी । कैसी साहेल वस्तूसी ।
वर्णवेक्ती अव्यक्तासी । साम्यता न घडे ॥४५॥
यावर ज्ञानी म्हणतात की अशी एकांगी लौकिक उपमा परब्रह्माला कशी लागू पडेल? व्यक्त असणाऱ्या सोन्याची तुलना अव्यक्त परब्रह्माशी होऊ शकत नाही.
सुवर्णीं दृष्टी घालितां । मुळीच आहे वेक्तता ।
आळंकार सोनें पाहतां सोनेंचि असे ॥४६॥
सोन्याकडे पाहिले तर त्याचा आकार आणि पिवळेपणा उघड दिसतो; दागिना मोडून पाहिले तरी ते सोनेच असते.
मुळीं सोनेंचि हें वेक्त । जड येकदेसी पीत ।
पूर्णास अपूर्णाचा दृष्टांत । केवीं घडे ॥४७॥
सोने हे मूळचेच जड, व्यक्त, पिवळे आणि मर्यादित आहे; मग अशा अपूर्ण वस्तूचा दृष्टांत त्या परिपूर्ण परब्रह्माला कसा देता येईल?
दृष्टांत तितुका येकदेसी । देणें घडे कळायासी ।
सिंधु आणी लहरीसी । भिन्नत्व कैंचें ॥४८॥
जगातील सर्व दृष्टांत अपुरे असतात, ते केवळ समजण्यासाठी द्यावे लागतात; समुद्र आणि लाटा यांत जसा भेद नसतो तसा हा संबंध आहे.
उत्तम मधेम कनिष्ठ । येका दृष्टांतें कळे पष्ट ।
येका दृष्टांतें नष्ट । संदेह वाढे ॥४९॥
एका दृष्टान्ताने उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ भेद स्पष्ट समजतात; तर एखाद्या चुकीच्या दृष्टान्ताने मनातील संशय अधिकच वाढतो.
कैंचा सिंधु कैंची लहरी । अचळास चळाची सरी ।
साचा ऐसी वोडंबरी । मानूंच नये ॥५०॥
कुठला समुद्र आणि कुठल्या लाटा? निश्चळ परब्रह्माची बरोबरी चंचल लाटांशी कशी होणार? खऱ्यासारख्या भासणाऱ्या मायेला सत्य मानूच नये.
वोडंबरी हे कल्पना । नाना भास दाखवी जना ।
येरवी हे जाणा । ब्रह्मचि असे ॥५१॥
हा मायेचा खेळ केवळ कल्पनेचा आहे, जो लोकांना विविध भास दाखवतो; एरवी मूळ तत्त्व पाहिले तर केवळ परब्रह्मच शिल्लक असते.
ऐसा वाद येकमेकां । लागतां राहिली आशंका ।
तेचि आतां पुढें ऐका । सावध होऊनी ॥५२॥
असा एकमेकांमध्ये वाद चालू राहिल्यामुळे मूळ शंका तशीच शिल्लक राहिली; ती मूळ शंका आता पुढे सावध होऊन ऐकावी.
माया मिथ्या कळों आली । परी ते ब्रह्मीं कैसी जाली ।
म्हणावी ते निर्गुणें केली । तरी ते मुळींच मिथ्या ॥५३॥
माया ही मिथ्या आहे हे समजले, पण ती परब्रह्मामध्ये नक्की कशी उत्पन्न झाली? तिला निर्गुणाने निर्माण केली म्हणावे तर ती मुळात अस्तित्वातच नाही.
मिथ्या शब्दीं कांहींच नाहीं । तेथें केलें कोणें काई ।
करणें निर्गुणाचा ठाईं । हेंहि अघटित ॥५४॥
मिथ्या या शब्दाचा अर्थ 'काहीच नाही' असा होतो, मग जे नाही ते कोणी आणि कसे निर्माण केले? आणि निर्गुणाच्या ठिकाणी निर्मितीची क्रिया मानणे हेही अशक्य आहे.
कर्ता ठांईचा अरूप । केलें तेंहि मिथ्यारूप ।
तथापी फेडूं आक्षेप । श्रोतयांचा ॥५५॥
निर्माण करणारा देव मूळचा अरूप आहे आणि निर्माण झालेली मायाही खोटी आहे; तरीही या सूक्ष्म शंकेचे निरसन पुढील समासात केले जाईल.