मागां श्रोतयांचा पक्ष । कितां दिवसां होतो मोक्ष ।
तेचि कथा श्रोते दक्ष । होऊन ऐका ॥१॥
मागील समासात श्रोत्याने विचारले होते की मोक्ष किती दिवसांत मिळतो; तीच कथा आता श्रोत्यांनी सावध व दक्ष होऊन ऐकावी.
मोक्षास कैसें जाणावें । मोक्ष कोणास म्हणावें ।
संतसंगें पावावें । मोक्षास कैसें ॥२॥
मोक्ष कसा ओळखावा, मोक्ष नक्की कशाला म्हणावे; आणि संतांच्या संगतीने तो मोक्ष कसा प्राप्त होतो?
तरी बद्ध म्हणिजे बांधला । आणि मोक्ष म्हणिजे मोकळा जाला ।
तो संतसंगें कैसा लाधला । तेंचि ऐका ॥३॥
जो पाशात अडकला त्याला 'बद्ध' म्हणतात, आणि जो बंधनातून सुटला त्याला 'मुक्त' म्हणतात; संतांच्या संगतीने ती मुक्ती कशी मिळते ते ऐका.
प्राणी संकल्पें बांधला । जीवपणें बद्ध जाला ।
तो विवेकें मुक्त केला । साधुजनीं ॥४॥
मनुष्य आपल्याच संकल्पांनी बांधला गेला आणि 'मी जीव आहे' या भावनेने बद्ध झाला; त्या जिवाला संतांनी आपल्या विवेकाने मुक्त केले.
मी जीव ऐसा संकल्प । दृढ धरितां गेले कल्प ।
तेणें प्राणी जाला अल्प । देहबुद्धीचा ॥५॥
'मी एक क्षुद्र जीव आहे' असा संकल्प मनात पक्का धरून कित्येक युगे निघून गेली; आणि त्यामुळे देहाभिमानात अडकून मनुष्य अत्यंत हीनदीन झाला.
मी जीव मज बंधन । मज आहे जन्ममरण ।
केल्या कर्माचें फळ आपण । भोगीन आतां ॥६॥
'मी जीव आहे, मला संसारबंधन आहे, मला जन्म-मरण आहे; आणि मी केलेल्या पापापुण्यांची फळे आता मलाच भोगावी लागतील.'
पापाचें फळ तें दुःख । आणी पुण्याचें फळ तें सुख ।
पापपुण्य अवश्यक । भोगणें लागे ॥७॥
'पापाचे फळ दुःख आणि पुण्याचे फळ सुख असते; म्हणून सुख आणि दुःख भोगणे मला भागच आहे.'
पापपुण्य भोग सुटेना । आणी गर्भवासहि तुटेना ।
ऐसी जयाची कल्पना । दृढ जाली ॥८॥
'पाप-पुण्याचे भोग चुकत नाहीत आणि गर्भावासाचे फेरे संपत नाहीत;' अशी ज्याची कल्पना मनात पक्की बसलेली असते,
तया नाव बांधला। जीवपणें बद्ध जाला ।
जैसा स्वयें बांधोन कोसला । मृत्यु पावे ॥९॥
त्यालाच बद्ध म्हणतात, जो स्वतःच्याच जीवभावाच्या बंधनात अडकलेला असतो; जसा स्वतःला दोरीने बांधून घेतलेला मनुष्य असहाय्य होऊन मरतो.
तैसा प्राणी तो अज्ञान । नेणें भगवंताचें ज्ञान ।
म्हणे माझें जन्ममरण । सुटेचिना ॥१०॥
तसा तो अज्ञानी माणूस भगवंताचे खरे आत्मज्ञान जाणत नाही; आणि 'माझे जन्म-मरण कधीच सुटणार नाही' असे मानून बसतो.
आतां कांहीं दान करूं । पुढिलया जन्मास आधारु ।
तेणें सुखरूप संसारु । होईल माझा ॥११॥
'आता या जन्मात काहीतरी दानधर्म करू, जेणेकरून पुढच्या जन्मात आधार मिळेल; आणि त्यामुळे माझा पुढचा संसार सुखाचा होईल.'
पूर्वीं दान नाहीं केलें । म्हणोन दरिद्र प्राप्त जालें ।
आतां तरी कांहीं केलें । पाहिजे कीं ॥१२॥
'मागील जन्मात काही दान केले नाही म्हणूनच आता हे दारिद्र्य वाट्याला आले; म्हणून आता तरी पुढच्या जन्मासाठी काहीतरी केले पाहिजे.'
म्हणौनी दिलें वस्त्र जुनें । आणी येक तांब्र नाणें ।
म्हणे आतां कोटिगुणें । पावेन पुढें ॥१३॥
असा विचार करून एखादे जुने वस्त्र किंवा तांब्याचे नाणे दान करतो; आणि 'मला पुढच्या जन्मी याचे कोटी पटींनी फळ मिळेल' अशी आशा धरतो.
कुशावर्तीं कुरुक्षेत्रीं । महिमा ऐकोन दान करी ।
आशा धरिली अभ्यांतरीं । कोटिगुणांची ॥१४॥
कुशावर्त किंवा कुरुक्षेत्राचा महिमा ऐकून तिथे दानधर्म करतो; आणि अंतःकरणात कोटी पटींनी परतावा मिळण्याची हाव धरतो.
रुका आडका दान केला । अतितास टुक्डा घातला ।
म्हणे माझा ढीग जाला । कोटि टुकड्यांचा ॥१५॥
दोन पैसे दान केले किंवा एखाद्या भिकाऱ्याला अन्नाचा तुकडा दिला, की 'पुढच्या जन्मी माझ्यासाठी अशा कोटी तुकड्यांचा ढीग तयार होईल,' असे मानतो.
तो मी खाईन पुढिलिये जन्मीं । ऐसें कल्पीं अंतर्यामीं ।
वासना गुंतली जन्मकर्मीं । प्राणीयांची ॥१६॥
'तो अन्नाचा ढीग मी पुढच्या जन्मात खाईन' अशी कल्पनेची गणिते तो मनात करतो; अशा प्रकारे मानवाची वासना पुन्हा जन्माच्या कर्मातच अडकते.
आतां मी जें देईन । तें पुढिले जन्मीं पावेन ।
ऐसें कल्पी तो अज्ञान । बद्ध जाणावा ॥१७॥
'आता मी जे काही देईन ते मला पुढच्या जन्मात परत मिळेल' अशी संसारी कल्पना करणारा मनुष्य हा अज्ञानी व बद्ध समजावा.
बहुतां जन्माचे अंतीं । होये नरदेहाची प्राप्ती ।
येथें न होतां ज्ञानें सद्गेती । गर्भवस चुकेना ॥१८॥
अनेक जन्मांच्या फेऱ्यांनंतर हा मानवी जन्म मिळतो; इथे जर आत्मज्ञानाने सद्गती मिळवली नाही तर पुन्हा गर्भावासाचा फेरा चुकत नाही.
गर्भवास नरदेहीं घडे । ऐसें हें सर्वथा न घडे ।
अकस्मात भोगणें पडे । पुन्हा नीच योनी ॥१९॥
पुढचा जन्मही मानवाचाच मिळेल असा कोणताही नियम नसतो; अज्ञानामुळे अचानक पुन्हा नीच पशू-पक्ष्यांच्या योनींमध्ये जन्म घ्यावा लागतो.
ऐसा निश्चयो शास्त्रांतरीं । बहुतीं केला बहुतांपरीं ।
नरदेह संसारीं । परम दुल्लभ असे ॥२०॥
अनेक शास्त्रांनी विविध प्रकारे हाच सिद्धांत मांडला आहे की, या संसारात मानवी देह मिळणे अत्यंत दुर्लभ आहे.
पापपुण्य समता घडे । तरीच नरदेह जोडे ।
येरवीं हा जन्म न घडे । हें व्यासवचन भागवतीं ॥२१॥
पाप आणि पुण्याचे पारडे जेव्हा अगदी समसमान होते तेव्हाच हा नरदेह मिळतो; नाहीतर हा जन्म मिळत नाही, असे महर्षी व्यासांनी भागवतात सांगितले आहे.
नरदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं । प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारं ।
मायानुकुलेन नभस्वतेरितं । पुमान्भबाब्धिं न तरेत्स आत्महा ॥ १ ॥
हा दुर्लभ नरदेह म्हणजे भवसागर पार करण्याचे एक उत्तम जहाज आहे, ज्याचे कर्णधार साक्षात सद्गुरू आहेत आणि ईश्वराची कृपा हा अनुकूल वारा आहे; असा लाभ मिळूनही जो भवसागर तरून जात नाही तो स्वतःचाच घात करणारा आत्मघातकी होय.
नरदेह दुल्लभ । अल्प संकल्पाचा लाभ ।
गुरु कर्णधारी स्वयंभ । सुख पाववी ॥२२॥
हा मानवी देह मिळणे दुर्लभ आहे, सद्गुरू हे स्वतः या जहाजाचे कुशल कर्णधार आहेत जे जिवाला सहज पैलतीराला नेऊन पोहोचवतात.
दैव अनुकुळ नव्हे जया । स्वयें पापी तो प्राणीया ।
भवब्धी न तरवे तया । आत्महत्यारा बोलिजे ॥२३॥
ज्याला असे भाग्य अनुकूल असूनही जो भवसागर तरून जात नाही, त्या पापी मनुष्याला शास्त्रात 'आत्महत्यारा' (स्वतःचा घात करणारा) म्हटले आहे.
ज्ञानेंविण प्राणीयांसी । जन्ममृत्य लक्ष चौयासी ।
तितुक्या आत्महत्या त्यासी । म्हणोन आत्महत्यारा ॥२४॥
आत्मज्ञानाशिवाय प्राण्याला चौऱ्यांशी लक्ष योनींमध्ये जन्म-मरण भोगावे लागते; प्रत्येक जन्मात तो स्वतःचाच घात करतो, म्हणूनच त्याला आत्महत्यारा म्हणतात.
नरदेहीं ज्ञानेंविण । कदा न चुके जन्ममरण ।
भोगणें लागती दारुण । नाना नीच योनी ॥२५॥
या नरदेहात आत्मज्ञान झाले नाही तर जन्म-मरणाचा फेरा कधीही टळत नाही; आणि अत्यंत भयानक अशा नीच योनींचे भोग भोगावे लागतात.
रीस मर्कट श्वान सूकर । अश्व वृषभ म्हैसा खर ।
काक कुर्कूट जंबुक मार्जर । सरड बेडुक मक्षिका ॥२६॥
अस्वल, माकड, कुत्रा, डुक्कर, घोडा, बैल, म्हैस, गाढव, कावळा, कोंबडा, कोल्हा, मांजर, सरडा, बेडूक आणि माशी,
इत्यादिक नीच योनी । ज्ञान नस्तां भोगणें जनीं ।
आशा धरी मुर्ख प्राणी । पुढिलिया जन्माची ॥२७॥
ज्ञान नसेल तर अशा अनेक नीच योनींचे भोग भोगावे लागतात; आणि मूर्ख माणूस मात्र पुढच्या जन्मात पुन्हा सुखाची आशा बाळगतो.
हा नरदेह पडतां । तोंचि पाविजे मागुतां ।
ऐसा विश्वास धरिजां । लाज नाहीं ॥२८॥
हा मानवी देह सुटल्यावर पुन्हा मनुष्यजन्मच मिळेल असा विश्वास धरणाऱ्याला स्वतःची लाज वाटली पाहिजे.
कोण पुण्याच संग्रहू । जे पुन्हा पाविजे नरदेहो ।
दुराशा धरिली पाहो । पुढिलिया जन्माची ॥२९॥
तुझ्या पदरी असे कोणते मोठे पुण्य साचले आहे की ज्यामुळे तुला पुन्हा मनुष्यजन्मच मिळेल? पुढच्या जन्माची अशी दुराशा बाळगणे व्यर्थ आहे.
ऐसा मुर्ख अज्ञान जन । केलें संकल्पें बंधन ।
शत्रु आपणासि आपण । होऊन ठेला ॥३०॥
अशा रीतीने अज्ञानी मूर्ख माणसाने स्वतःच्याच कल्पनेने स्वतःला बांधून घेतले आहे; आणि तो स्वतःच स्वतःचा वैरी बनून बसला आहे.
अत्मैव ह्यात्मनो बंधुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ २ ॥
मनुष्य स्वतःच स्वतःचा मित्र असतो आणि स्वतःच स्वतःचा सर्वात मोठा शत्रू असतो.
ऐसे संकल्पाचें बंधन । संतसंगे तुटे जाण ।
ऐक तयाचें लक्षण । सांगिजेल ॥३१॥
असा संकल्पाचा हा जाचक पाश संतांच्या संगतीने कसा तुटतो, त्याचे लक्षण आता सावधपणे ऐका.
पांचा भूतांचें शरीर । निर्माण जालें सचराचर ।
प्रकृतिस्वभावें जगदाकार । वर्तों लागे ॥३२॥
पंचमहाभूतांपासून हे शरीर निर्माण झाले आणि हे सर्व चराचर विश्व उभे राहिले; आणि प्रकृतीच्या स्वभावामुळे जगाचे व्यवहार चालू झाले.
देह अवस्ता अभिमान । स्थानें भोग मात्रा गुण ।
शक्ती आदिकरुन लक्षण । चौपुटी तत्वांचें ॥३३॥
देहाच्या चार अवस्था, चार अभिमान, चार स्थाने, भोग, मात्रा आणि गुण ही सर्व पंचतत्त्वांचीच चार प्रकारची रचना आहे.
ऐसी पिंडब्रह्मांड रचना । विस्तारें वाढली कल्पना ।
निर्धारितां तत्वज्ञाना । मतें भांबावलीं ॥३४॥
पिंड आणि ब्रह्मांडाची ही अफाट रचना केवळ कल्पनेचा विस्तार आहे; या तत्त्वज्ञानाचा शोध घेताना अनेक पंथांची मते गोंधळून गेली.
नाना मतीं नाना भेद । भेदें वाढती वेवाद ।
परी तो ऐक्यतेचा संवाद । साधु जाणती ॥३५॥
विविध मतांमुळे अनेक भेद निर्माण झाले आणि भेदांमुळे वादविवाद वाढले; परंतु त्या अद्वैताचा खरा संवाद केवळ संतच जाणतात.
तया संवादाचे लक्षण । पंचभूतिक देह जाण ।
त्या देहामधें कारण । आत्मा वोळखावा ॥३६॥
त्या संवादाचे लक्षण असे की, हे शरीर पंचमहाभूतांचे बनलेले आहे; आणि या शरीराच्या आत मुख्य कारण असणारा आत्मा ओळखला पाहिजे.
देह अंती नासोन जाये । त्यास आत्मा म्हणों नये ।
नाना तत्वांचा समुदाय । देहामधें आला ॥३७॥
देह हा शेवटी नष्ट होऊन जातो म्हणून देहाला आत्मा म्हणू नये; देहामध्ये केवळ अनेक तत्त्वांचा समुदाय एकत्र आलेला आहे.
अंतःकर्ण प्राणादिक । विषये इंद्रियें दशक ।
हा सूक्ष्माच विवेक । बोलिला शास्त्रीं ॥३८॥
अंतःकरण, पाच प्राण, पाच विषय आणि दहा इंद्रिये या सर्वांचा सूक्ष्म विचार शास्त्रांमध्ये स्पष्ट सांगितला आहे.
घेतां सूक्ष्माची शुद्धी । भिन्न अंतःकरण मन बुद्धी ।
नाना तत्वांचे उपाधी । वेगळा आत्मा ॥३९॥
सूक्ष्म तत्त्वांचा शोध घेतला तर अंतःकरण, मन आणि बुद्धी हे सर्व तत्त्वांचे खेळ आहेत; आणि आत्मा या सर्व उपाधींपेक्षा पूर्ण वेगळा आहे.
स्थूळ सूक्ष्म कारण । माहाकारण विराट हिरण्य ।
अव्याकृत मूळप्रकृति जाण । ऐसे अष्टदेह ॥४०॥
स्थूल, सूक्ष्म, कारण आणि महाकारण हे पिंडातील चार देह; आणि विराट, हिरण्यगर्भ, अव्याकृत व मूळप्रकृती हे ब्रह्मांडातील चार देह मिळून आठ देह होतात.
च्यारी पिंडी च्यारी ब्रह्मांडीं । ऐसी अष्टदेहाची प्रौढी ।
प्रकृती पुरुषांची वाढी । दशदेह बोलिजे ॥४१॥
पिंडातील चार आणि ब्रह्मांडातील चार मिळून ही अष्टदेहांची रचना होते; आणि प्रकृती व पुरुष मिळून दहा देह मानले जातात.
ऐसें तत्वांचे लक्षण । आत्मा साक्षी विलक्षण ।
कार्य कर्ता कारण । दृश्या तयाचें ॥४२॥
अशी ही सर्व तत्त्वांची लक्षणे आहेत आणि आत्मा या सर्वांचा साक्षीदार व सर्वांपेक्षा विलक्षण आहे; कार्य, कर्ता आणि कारण हे सर्व त्याचे दृश्य आहे.
जीवशिव पिंडब्रह्मांड । मायेअविद्येचें बंड ।
हें सांगता असे उदंड । परी आत्मा तो वेगळा ॥४३॥
जीव, शिव, पिंड, ब्रह्मांड आणि माया-अज्ञानाचा हा सर्व पसारा खूप मोठा आहे; परंतु आत्मा या सर्वांपेक्षा पूर्णपणे वेगळा आहे.
पाहों जातां आत्मे च्यारी । त्यांचे लक्षण अवधारीं ।
हें जाणोनि अभ्यांतरीं । सदृढ धरावें ॥४४॥
विचार करून पाहिले तर आत्म्याचे चार प्रकार मानले जातात; त्यांचे लक्षण समजून घेऊन ते अंतःकरणात पक्के ठसवावे.
एक जीवात्मा दुसरा शिवात्मा । तिसरा परमात्मा जो विश्वात्मा ।
चौथा जाणिजे निर्मळात्मा । ऐसे च्यारी आत्मे ॥४५॥
एक जीवात्मा, दुसरा शिवात्मा, तिसरा विश्वाला व्यापणारा परमात्मा आणि चौथा निर्मळात्मा असे हे चार आत्मे मानले जातात.
भेद उंच नीच भासती । परी च्यारी एकचि असती ।
येविषीं दृष्टांत संमती। सावध ऐका ॥४६॥
हे चारही आत्मे वरवर लहान-मोठे भासतात, पण प्रत्यक्षात ते चारही एकच आहेत; याविषयी शास्त्राचा दृष्टांत सावधपणे ऐका.
घटाकाश मठाकाश । महदाकाश चिदाकाश ।
अवघे मिळोन आकाश । येकचि असे ॥४७॥
घटाकाश (घटमधील आकाश), मठाकाश (मठातील आकाश), महदाकाश (विशाल आकाश) आणि चिदाकाश (उपाधिरहित आकाश) हे सर्व मिळून एकच आकाश असते.
तैसा जीवात्मा आणि शिवात्मा । परमात्मा आणी निर्मळाता ।
अवघा मिळोन आत्मा । येकचि असे ॥४८॥
तसेच जीवात्मा, शिवात्मा, परमात्मा आणि निर्मळात्मा हे सर्व मिळून मूळ आत्मा एकच अखंड आहे.
घटीं व्यापक जें आकाश । तया नाव घटाकाश ।
पिंडी व्यापक ब्रह्मांश । त्यास जीवात्मा बोलिजे ॥४९॥
घटाने व्यापलेल्या आकाशाला घटाकाश म्हणतात, तसेच शरीराला व्यापणाऱ्या ब्रह्माच्या अंशाला 'जीवात्मा' म्हटले जाते.
मठीं व्यापक जें आकाश । तया नाव मठाकाश ।
तैसा ब्रह्मांडीं जो ब्रह्मांश । त्यास शिवात्मा बोलिजे ॥५०॥
मठाने व्यापलेल्या आकाशाला मठाकाश म्हणतात, तसेच संपूर्ण ब्रह्मांडात भरलेल्या ब्रह्माच्या अंशाला 'शिवात्मा' म्हटले जाते.
मठाबाहेरील आकाश । तयाअ नांव महदाकाश ।
ब्रह्मांडाबाहेरील ब्रह्मांश । त्यास परमात्मा बोलिजे ॥५१॥
मठाबाहेरील विस्तीर्ण आकाशाला महदाकाश म्हणतात, तसेच या संपूर्ण ब्रह्मांडाबाहेरील ब्रह्माच्या अंशाला 'परमात्मा' म्हटले जाते.
उपधीवेगळें आकाश । तया नाव चिदाकाश ।
तैसा निर्मळात्मा परेश । तो उपधिवेगळा ॥५२॥
सर्व उपाधींच्या पलीकडच्या आकाशाला चिदाकाश म्हणतात, तसेच उपाधिरहित असणाऱ्या मूळ परब्रह्माला 'निर्मळात्मा' म्हटले जाते.
उपाधियोगें वाटे भिन्न । परी तें आकाश अभिन्न ।
तैसा अत्मा स्वानंदघन । येकचि असे ॥५३॥
उपाधीमुळे ते आकाश वेगवेगळे भासते, पण आकाश मुळात एकच असते; तसेच स्वानंदघन आत्मा हा मुळात एकच अखंड आहे.
दृश्या सबाह्य अंतरीं । सूक्ष्मात्मा निरंतरीं ।
त्याचि वर्णावया थोरी । शेष समर्थ नव्हे ॥५४॥
दिसणाऱ्या सर्व दृश्याच्या आत आणि बाहेर हा सूक्ष्म आत्मा निरंतर भरलेला आहे; त्याच्या थोरवीचे वर्णन करायला साक्षात शेषनागही समर्थ नाही.
ऐसे आत्म्याचें लक्षण । जाणतां नाहीं जीवपण ।
उपाधी शोधतां अभिन्न । मुळींच आहे ॥५५॥
असे आत्म्याचे खरे स्वरूप ओळखले की क्षुद्र जीवभाव उरत नाही; उपाधी बाजूला सारून पाहिले तर आत्मा मुळातच अभिन्न आहे.
जीवपणें येकदेसी । अहंकारें जन्म सोसी ।
विवेक पाहतां प्राणीयांसी । जन्म कैंचा ॥५६॥
स्वतःला मर्यादित जीव मानल्यामुळे आणि अहंकारामुळे माणूस जन्माची दुःखे भोगतो; पण विवेकाने पाहिले तर आत्म्याला जन्म-मरण कुठून असणार?
जन्ममृत्यापासून सुटला । या नाव जाणिजे मोक्ष जाला ।
तत्वें शोधितां पावला । तत्वता वस्तु ॥५७॥
जन्म आणि मृत्यूच्या फेऱ्यातून कायमची सुटका झाली यालाच 'मोक्ष' म्हणतात; तत्त्वांचा शोध घेतला की मनुष्य स्वतःच सत्य परब्रह्म बनतो.
तेचि वस्तु ते आपण । हें माहावाक्याचें लक्षण ।
साधु करीती निरूपण । आपुलेन मुखें ॥५८॥
'ते मूळ परब्रह्म म्हणजेच आपण स्वतः आहोत' हेच 'तत्त्वमसि' या महावाक्याचे मुख्य लक्षण आहे; आणि संत हेच सत्य आपल्या मुखाने सांगतात.
जेचि क्षणी अनुग्रह केला । तेचि क्षणीं मोक्ष जाला ।
बंधन कांहीं आत्मयाला । बोलोंचि नये ॥५९॥
ज्या क्षणी सद्गुरूंनी आत्मज्ञानाचा अनुग्रह केला, त्याच क्षणी मोक्ष प्राप्त झाला; कारण आत्म्याला कधीही कसलेच बंधन नसते.
आतां आशंका फिटली । संदेहवृत्ती मावळली ।
संतसंगें तत्काळ जाली । मोक्षपदवी ॥६०॥
अशा रीतीने मनातील शंका मिटली आणि संशय मावळला; संतांच्या संगतीने साधकाला तत्काळ मोक्षपदाची प्राप्ती झाली.
स्वप्नामधें जो बांधला । तो जागृतीनें मोकळा केला ।
ज्ञानविवेकें प्राणीयाला । मोक्षप्राप्ती ॥६१॥
स्वप्नात जो स्वतःला बंधनात पडलेला मानत होता, त्याला जागृती येताच तो आपोआप बंधनातून मुक्त होतो; तसेच ज्ञानाच्या विवेकाने माणसाला मोक्ष मिळतो.
अज्ञाननिसीचा अंतीं । संकल्पदुःखें नासती ।
तेणें गुणें होये प्राप्ती । तत्काळ मोक्षाची ॥६२॥
अज्ञानाची रात्र संपली की संकल्पांचे दुःख क्षणात नष्ट होते; आणि त्यामुळे तत्काळ मोक्षाची प्राप्ती सहज होते.
तोडावया स्वप्नबंधन । नलगे आणिक साधन ।
तयास प्रेत्न जागृतीवीण । बोलोंचि नये ॥६३॥
स्वप्नातील खोटे बंधन तोडण्यासाठी कोणत्याही कठीण साधनांची गरज नसते; त्यासाठी जागे होण्याव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही उपाय नसतो.
तैसा संकल्पें बांधला जीव । त्यास आणिक नाही उपाव ।
विवेक पाहतां वाव । बंधन होये ॥६४॥
तसेच कल्पनेने बद्ध झालेल्या जिवाला सोडवण्यासाठी दुसरा कोणताही उपाय नाही; विवेकाने पाहिले असता त्याचे सर्व बंधन एका क्षणात मिथ्या ठरते.
विवेक पाहिल्याविण । जो जो उपाव तो तो सीण ।
विवेक पाहातां आपण । आत्माच असे ॥६५॥
विवेकाचा शोध घेतल्याशिवाय केलेले इतर सर्व उपाय केवळ श्रमाचे ठरतात; आणि विवेकाने पाहिले तर माणूस स्वतः साक्षात आत्माच असतो.
आत्मयाचा ठांई कांहीं । बद्ध मोक्ष दोनी नाहीं ।
जन्ममृत्य हें सर्वहि । आत्मत्वीं न घडे ॥६६॥
आत्म्याच्या ठिकाणी बद्धता किंवा मुक्तता या दोन्ही गोष्टी मुळात नसतात; आणि जन्म-मरणाचा कोणताही विकार आत्मस्वरूपाला कधीही स्पर्श करत नाही.