मिथ्या तेंचि झालें सत्य । सत्य तेंचि झालें असत्य ।
मायाविभ्रमाचें कृत्य । ऐसें असे पाहतां ॥१॥
खोटे होते तेच सत्य वाटू लागले आणि जे सत्य होते ते असत्य वाटू लागले; विचार करून पाहिले असता हा सर्व मायेच्या भ्रमाचा खेळ आहे.
सत्य कळावयाकारणें । बोलिलीं नाना निरूपणें ।
तरी उठेना धरणें । असत्याचें ॥२॥
सत्य कळावे म्हणून संतांनी अनेक प्रकारे निरूपण केले; तरीही अज्ञानामुळे या खोट्या जगाची पकड मनातून सुटत नाही.
असत्य अंतरीं बिंबलें । न सांगतां तें दृढ झालें ।
सत्य असोन हरपलें । जेथील तेथें ॥३॥
असत्य जगाचे भान अंतरात इतके पक्के बिंबले आहे की ते न सांगताही दृढ झाले; आणि सत्य परब्रह्म जवळ असूनही हरवल्यासारखे झाले.
वेद शास्त्रें पुराणें सांगती । सत्याचा निश्चयो करिती ।
तरि न ये आत्मप्रचीती । सत्य स्वरूप ॥४॥
वेद, शास्त्रे आणि पुराणे वारंवार सांगतात आणि सत्याचा निश्चय करतात; तरीही स्वतःच्या अंतःकरणात त्या सत्य आत्मस्वरूपाची प्रचीती येत नाही.
सत्य असोन आच्छादलें । मिथ्या असोन सत्य झालें ।
ऐसें विपरीत वर्तलें । देखतदेखतां ॥५॥
सत्य ब्रह्म झाकोळले गेले आणि खोटे जग सत्य बनून बसले; उघड्या डोळ्यांनी पाहता पाहता हा असा उलटा प्रकार घडला.
ऐसी मायेची करणी । कळों आली तत्क्षणीं ।
संतसंगें निरूपणीं । विचार घेतां ॥६॥
मायेची ही अशी विचित्र करणी संतांच्या संगतीत निरूपणाचा विचार करताना तत्काळ लक्षात येते.
मागां झालें निरूपण । देखिलें आपणासि आपण ।
तेणें बाणली खूण । परमार्थाची ॥७॥
मागे झालेल्या निरूपणाने साधकाने जेव्हा स्वतःचे मूळ आत्मस्वरूप पाहिले, तेव्हा परमार्थाची खरी खूण मनात पक्की ठसली.
तेणें समाधान झालें । चित्त चैतन्यीं मिळालें ।
निजस्वरूपें ओळखिलें । निजवस्तूसी ॥८॥
त्यामुळे मनाला पूर्ण समाधान लाभले, चित्त चैतन्यामध्ये विलीन झाले; आणि आत्मस्वरूपाने त्या मूळ सत्य परब्रह्माला ओळखले.
प्रारब्धें टाकिला देहो । बोधें फिटला संदेहो ।
आतांचि पडो अथवा राहो । मिथ्या कलेवर ॥९॥
शरीर आता प्रारब्धावर सोडून दिले आणि आत्मज्ञानाने सर्व संशय मिटून गेले; आता हे मिथ्या शरीर आत्ता पडो अथवा काही काळ राहो, काही फरक पडत नाही.
ज्ञानियांचें जें शरीर । तें मिथ्यत्वें निर्विकार ।
जेथें पडे तेचि सार । पुण्यभूमी ॥१०॥
ज्ञानी पुरुषाचे शरीर हे ज्ञानाच्या दृष्टीने मिथ्या व निर्विकार झालेले असते; ते ज्या ठिकाणी पडेल तीच जागा खरी पुण्यभूमी बनते.
साधुदर्शनें पावन तीर्थ । पुरती त्यांचे मनोरथ ।
साधू न येतां जिणें व्यर्थ । तया पुण्यक्षेत्रांचें ॥११॥
साधूंच्या केवळ दर्शनाने तीर्थक्षेत्रे पावन होतात आणि त्यांचे मनोरथ पूर्ण होतात; साधूंचे पाय लागले नाहीत तर त्या पुण्यक्षेत्रांचे अस्तित्वही व्यर्थ ठरते.
पुण्यनदीचें जें तीर । तेथें पडावें हें शरीर ।
हा इतर जनांचा विचार । साधु तोंचि नित्यमुक्त ॥१२॥
पवित्र नदीच्या तीरावर आपले शरीर पडावे हा सामान्य लोकांचा विचार असतो; पण आत्मज्ञानी साधू तर देहात असतानाच नित्यमुक्त असतो.
उत्तरायण तें उत्तम । दक्षिणायन तें अधम ।
हा संदेहीं वसे भ्रम । साधु तो निःसंदेही ॥१३॥
उत्तरायणात मरणे उत्तम आणि दक्षिणायनात मरणे वाईट, हा संशयी लोकांचा भ्रम आहे; पण आत्मज्ञानी साधू हा अशा सर्व संशयांच्या पलीकडचा असतो.
शुक्लपक्ष उत्तरायण । गृहीं दीप दिवामरण ।
अंतीं रहावें स्मरण । गतीकारणें ॥१४॥
शुक्लपक्ष, उत्तरायण, घरात दिवा तेवत असताना आणि दिवसा मरण यावे, तसेच शेवटच्या क्षणी देवाचे स्मरण राहावे म्हणजे उत्तम गती मिळते असे मानतात.
इतुकें नलगे योगियासी । तो जितचि मुक्त पुण्यराशी ।
तिलांजली पापपुण्यासी । दिधली तेणें ॥१५॥
पण आत्मज्ञानी योग्याला या कशाचीही गरज नसते; तो जिवंतपणीच मुक्त झालेला महापुण्यवान असतो, ज्याने पाप-पुण्याला केव्हाच तिलांजली दिली आहे.
देहाचा अंत बरा झाला । देह सुखरूप गेला ।
त्यास म्हणती धन्य झाला । अज्ञान जन ॥१६॥
देहाचा अंत शांत झाला आणि देह सुखरूप गेला की अज्ञानी लोक म्हणतात, 'हा धन्य झाला!'
जनांचें विपरीत मत । अंतीं भेटतो भगवंत ।
ऐसें कल्पून घात । करिती आपुला स्वयें ॥१७॥
शेवटच्या क्षणी देव भेटतो असा अज्ञानी लोकांचा उलटा समज असतो; आणि अशी खोटी कल्पना करून ते जिवंतपणी स्वतःचा घात करून घेतात.
जितां सार्थक नाहीं केलें । व्यर्थ आयुष्य निघोन गेलें ।
मुळीं धान्यचि नाहीं पेरिलें । तें उगवेल कैंचें ॥१८॥
जिवंत असताना जीवनाचे सार्थक केले नाही आणि आयुष्य व्यर्थ निघून गेले; शेतात मुळात बी पेरलेच नाही तर पीक कुठून उगवणार?
जरी केलें ईश्वरभजन । तरी तो होइजे पावन ।
जैसें वेव्हारितां धन । राशी माथां लाभे ॥१९॥
जिवंतपणी जर ईश्वराचे मनापासून भजन केले तरच मनुष्य पावन होतो; जसा व्यापार केला तरच नफा मिळून संपत्तीची रास हाती येते.
दिधल्याविण पाविजेना । पेरिल्याविण उगवेना ।
ऐसें हें वाक्य जनां । ठाउकेंचि आहे ॥२०॥
दिल्याशिवाय मिळत नाही आणि पेरल्याशिवाय उगवत नाही, हा सृष्टीचा नियम सर्व लोकांना चांगला ठाऊक आहे.
न करितां सेवेच्या व्यापारा । स्वामीस म्हणे कोठें मुशारा ।
तैसें अंतीं अभक्त नरा । स्वहित न घडे ॥२१॥
मालकाची सेवा न करता जर नोकर पगाराची मागणी करू लागला तर त्याला काय मिळणार? तसेच आयुष्यभर भक्ती न करणाऱ्या अभक्ताचे मरणसमयी कल्याण होत नाही.
जितां नाहीं भगवद्भक्ती । मेल्या कैंची होईल मुक्ती ।
असो जे जे ऐसें करिती । ते ते पावती तैसेंचि ॥२२॥
जिवंत असताना भगवंताची भक्ती केली नाही, तर मेल्यावर मोक्ष कसा मिळणार? जो जसे कर्म करतो त्याला तसेच फळ मिळते.
एवं न करितां भगवद्भजन । अंतीं न होइजे पावन ।
जरी आलें बरवें मरण । तरी भक्तिविण अधोगती ॥२३॥
म्हणून आयुष्यभर भगवंताचे भजन केले नाही तर मरणसमयी कोणीही पावन होत नाही; मरण कितीही शांत आले तरी भक्तीशिवाय अधोगतीच ठरलेली असते.
म्हणोन साअधूनें आपुलें । जीत असतांच सार्थक केलें ।
शरीर कारणीं लागलें । धन्य त्याचें ॥२४॥
म्हणून साधूने जिवंत असतानाच आपल्या आयुष्याचे सार्थक करून घेतले; ज्याचे शरीर परमार्थाच्या कामी लागले तोच खरा धन्य होय.
जे कां जीवन्मुक्त ज्ञानी । त्यांचें शरीर पडो रानीं ।
अथवा पडो स्मशानीं । तरी ते धन्य झाले ॥२५॥
जे जीवन्मुक्त ज्ञानी असतात त्यांचे शरीर रानात पडो अथवा स्मशानात पडो, ते आधीच कृतार्थ झालेले असतात.
साधूंचा देह खितपला । अथवा श्वानादिकीं भक्षिला ।
हें प्रशस्त न वाटे जनांला । मंदबुद्धीस्तव ॥२६॥
साधूंचा देह आजारात खंगला किंवा कुत्र्यांनी खाल्ला तर मंदबुद्धी लोकांना ते वाईट वाटते;
अंत बरा नव्हेचि म्हणोन । कष्टी होती इतर जन ।
परी ते बापुडे अज्ञान । नेणती वर्म ॥२७॥
'साधूंचा अंत चांगला झाला नाही' म्हणून सामान्य अज्ञानी लोक व्यर्थ हळहळतात; पण त्या बिचाऱ्यांना परमार्थाचे मूळ मर्म ठाऊक नसते.
जो जन्मलाचि नाहीं ठायींचा । त्यास मृत्यु येईल कैंचा ।
विवेकबळें जन्ममृत्यूचा । घोट भरिला जेणें ॥२८॥
ज्याचा मुळात जन्मच झालेला नाही त्याला मृत्यू कसा स्पर्श करणार? कारण ज्याने विवेकाच्या बळावर जन्म आणि मृत्यू या दोघांनाही गिळून टाकले आहे.
स्वरूपानुसंधानबळें । सगळीच माया नाडळे ।
तयाचा पार न कळे । ब्रह्मादिकांसी ॥२९॥
आत्मस्वरूपाच्या अखंड अनुसंधानाने ज्याला मायेचा स्पर्शही होत नाही, त्याचा अगाध पार ब्रह्मदेवालाही कळत नाही.
तो जित असतांचि मेला । मरणास मारून जियाला ।
जन्म मृत्यु न स्मरे त्याला । विवेकबळें ॥३०॥
तो जिवंत असतानाच देहभावाने मेला आणि मरणालाही मारून आत्मरूपाने अमर झाला; विवेकाच्या बळावर त्याला जन्म किंवा मृत्यूची आठवणही उरत नाही.
तो जनीं दिसतो परी वेगळा । वर्ततां भासे निराळा ।
दृश्य पदार्थ त्या निर्मळा । स्पर्शलाचि नाहीं ॥३१॥
तो लोकांमध्ये सामान्य दिसतो पण तो पूर्ण अलिप्त असतो; हे दृश्य जग त्या निर्मळ आत्म्याला कधीही स्पर्श करू शकत नाही.
असो ऐसे साधु जन । त्यांचें घडलिया भजन ।
तेणें भजनें पावन । इतर जन होती ॥३२॥
असे जे थोर साधू असतात त्यांचे जर भजन घडले, तर त्या भजनाने इतर सामान्य लोकही पावन होऊन जातात.
सद्‌गुरूचा जो अंकित साधक । तेणें केलाच करावा विवेक ।
विवेक केलिया तर्क । फुटे निरूपणीं ॥३३॥
सद्गुरूंचा जो निष्ठावान साधक असतो त्याने सतत विवेक करत राहावे; कारण विवेकानेच निरूपणातील गूढ विचार स्पष्ट होतात.
हेंचि साधकासी निरवणें । अद्वैत प्रांजळ निरूपणें ।
तुमचेंहि समाधान बाणे । साधूच ऐसें ॥३४॥
साधकासाठी हीच खरी शिकवण आहे की त्याने अद्वैताचे स्पष्ट निरूपण समजून घ्यावे; म्हणजे साधूंप्रमाणेच त्यालाही शाश्वत समाधान लाभेल.
जो संतांसी शरण गेला । तो संतचि होऊन ठेला ।
इतर जनां उपयोगा आला । कृपाळुपणें ॥३५॥
जो संतांना अनन्यभावाने शरण गेला तो स्वतःच संत बनून गेला; आणि आपल्या कृपाळूपणाने तो इतर जगाच्याही कल्याणासाठी उपयोगी पडला.
ऐसें संतांचें महिमान । संतसंगें होतें ज्ञान ।
सत्संगापरतें साधन । आणिक नाहीं ॥३६॥
असा संतांचा महिमा अगाध आहे, संतसंगतीनेच आत्मज्ञान प्रगट होते; आणि संतांच्या संगतीशिवाय जगात दुसरे श्रेष्ठ साधन नाही.
गुरुभजनाचेनि आधारें । निरूपणाचेनि विचारें ।
क्रियाशुद्ध निर्धारें । पाविजे पद ॥३७॥
सद्गुरूंच्या भजनाच्या आधाराने, निरूपणाच्या सारासार विचाराने आणि शुद्ध आचरणानेच त्या परम पदाची प्राप्ती होते.
परमार्थाचें जन्मस्थान । तेंचि सद्‌गुरूचें भजन ।
सद्‌गुरुभजनें समाधान । अकस्मात बाणे ॥३८॥
परमार्थाचे खरे जन्मस्थान म्हणजे सद्गुरूंचे भजन होय; सद्गुरूंच्या भजनाने अंतःकरणात तत्काळ परिपूर्ण समाधान बाणते.
देह मिथ्या जाणोनि जीवें । याचें सार्थकचि करावें ।
भजनभावें तोषवावें । चित्त सद्‌गुरूचें ॥३९॥
हा देह मिथ्या आहे हे जाणून जिवंतपणीच त्याचे सार्थक करावे; आणि अनन्य भक्तीभावाने सद्गुरूंचे चित्त प्रसन्न करावे.
शरणागताची वाहे चिंता । तो एक सद्‌गुरु दाता ।
जैसें बाळका वाढवी माता । नाना यत्नेंमकरूनी ॥४०॥
माता जशी नाना उपायांनी आपल्या बाळाचे पालनपोषण करते, तसा शरणागतांची संपूर्ण काळजी घेणारा जगात केवळ एक सद्गुरूच असतो.
म्हणोनि सद्‌गुरूचें भजन । जयास घडे तोचि धन्य ।
सद्‌गुरुवीण समाधान । आणिक नाहीं ॥४१॥
म्हणून ज्याला सद्गुरूंचे भजन घडते तोच खरा धन्य होय; कारण सद्गुरूंशिवाय जगात आत्मसमाधान देणारे दुसरे कोणीही नाही.
सरली शब्दाची खटपट । आला ग्रंथाचा शेवट ।
येथें सांगितलें स्पष्ट । सद्‌गुरुभजन ॥४२॥
शब्दांचा विस्तार आता संपला आणि या ग्रंथाचा (दशकाचा) शेवट आला; येथे स्पष्ट शब्दांत सद्गुरूंचे भजन हेच मुख्य साधन सांगितले आहे.
सद्‌गुरुभजनापरतें कांहीं । मोक्षदायक दुसरें नाहीं ।
जयांस न मने तिहीं । अवलोकावी गुरुगीता ॥४३॥
सद्गुरूंच्या भजनाशिवाय मोक्ष देणारे दुसरे काहीही नाही; ज्यांना यावर विश्वास बसत नसेल त्यांनी गुरुगीता अवश्य वाचावी.
तेथें निरूपिलें बरवें । पार्वतीप्रति सदाशिवें ।
याकारणें सद्भावें । सद्‌गुरुचरण सेवावे ॥४४॥
साक्षात भगवान शंकरांनी माता पार्वतीला गुरुगीतेमध्ये हेच सुंदर निरूपण सांगितले आहे; म्हणूनच सद्भावाने सद्गुरूंच्या चरणांची सेवा करावी.
जो ये ग्रंथींचा विवेक । विवंचून पाहे साधक ।
तयास सांपडे एक । निश्चयो ज्ञानाचा ॥४५॥
या ग्रंथातील विवेक जो साधक विचारपूर्वक तपासून पाहतो, त्याला आत्मज्ञानाचा एकच अढळ निश्चय सापडतो.
ज्या ग्रंथीं बोलिलें अद्वैत । तो म्हणूं नये प्राकृत ।
सत्य जाणावा वेदांत । अर्थाविषयीं ॥४६॥
ज्या ग्रंथात अद्वैत तत्त्वज्ञान सांगितले आहे त्याला केवळ प्राकृत मराठी ग्रंथ म्हणून हिणवू नये; अर्थाच्या दृष्टीने तो साक्षात सत्य वेदांतच जाणावा.
प्राकृतें वेदांत कळे । सकळ शास्त्रीं पाहतां मिळे ।
आणि समाधान निवळे । अंतर्यामीं ॥४७॥
मराठी भाषेतून वेदांत समजतो, सर्व शास्त्रांशी ताडून पाहता त्याचा मेळ बसतो; आणि अंतःकरणात अत्यंत निर्मळ समाधान प्रगट होते.
तें प्राकृत म्हणों नये । जेथें ज्ञानाचा उपाय ।
मूर्खासि हें कळे काय । मर्कटा नारिकेळ जैसें ॥४८॥
ज्या ग्रंथातून आत्मज्ञानाचा खरा उपाय मिळतो त्याला सामान्य प्राकृत म्हणू नये; माकडाला नारळाची किंमत काय कळणार, तसे मूर्खांना यातील मर्म समजत नाही.
आतां असो हें बोलणें । अधिकारपरत्वें घेणें ।
शिंपीमधील मुक्त उणें । म्हणों नये ॥४९॥
आता हा वाद पुरे, ज्याच्या त्याच्या अधिकारानुसार प्रत्येकाने हे ज्ञान ग्रहण करावे; शिंपल्यात जन्मला म्हणून त्यातील मोत्याचे मूल्य कधी कमी होत नाही.
जेथें नेति नेति म्हणती श्रुती । तेथें न चले भाषाव्युत्पत्ती ।
परब्रह्म आदि अंतीं । अनिर्वाच्य ॥५०॥
जिथे वेद आणि श्रुती 'नेति नेति' म्हणून शांत होतात, तिथे कोणतीही भाषा किंवा पांडित्य चालत नाही; कारण ते परब्रह्म आधी आणि शेवटी पूर्णपणे शब्दातीत (अनिर्वाच्य) आहे.