श्री दासबोध – दशक सातवा, समास चौथा

परब्रह्म हे आकाशापेक्षाही अत्यंत निर्मळ, तसेच पोकळ, पूर्ण निराकार, विशाल आणि सर्व मर्यादांच्या पलीकडचे आहे.

एकवीस स्वर्ग आणि सात पाताळे मिळून हे एक ब्रह्मांड बनते; अशा अनंत ब्रह्मांडांना ते निर्मळ परब्रह्म व्यापून राहिले आहे.

अनंत ब्रह्मांडांच्या खाली आणि अनंत ब्रह्मांडांच्या वर, त्या परब्रह्माशिवाय अणुमात्रही जागा रिकामी नाही.

पाण्यात, जमिनीवर, लाकडात आणि पाषाणात सर्वत्र देव भरलेला आहे असे लोक म्हणतात; त्या परब्रह्माशिवाय एकही प्राणी रिकामा नाही.

पाण्यातील जीवांना जसे आत-बाहेर सर्वत्र केवळ पाणीच असते, तसेच सर्व प्राणिमात्रांच्या आत आणि बाहेर केवळ परब्रह्मच भरलेले आहे.

पाण्याबाहेर पडायला कोरडी जागा असते, पण परब्रह्माच्या बाहेर जाणे कधीही शक्य नाही; म्हणूनच परब्रह्माला पाण्याची उपमाही पूर्णपणे लागू पडत नाही.

आकाशाच्या पलीकडे पळून जावे म्हटले तरी पुढे आकाशच असते; तसेच त्या अनंत परब्रह्माला कुठेही अंतच नाही.

परंतु जे आपल्याला निरंतर भेटलेले आहे, सर्वांगाला बिलगलेले आहे, अतिशय जवळ असूनही ते सर्वांना न समजण्याइतके गुप्त आहे.

आपण सर्व त्या परब्रह्मातच वावरतो, तरीही आपल्याला त्याची जाणीव नसते; ते दृश्य भासाच्या पलीकडचे नित्य अस्तित्वात असणारे परब्रह्म आहे.

आकाशामध्ये काळे ढग दाटून आले की आकाश गढूळ झाल्यासारखे वाटते; पण ढग हे मिथ्या असून त्यांच्यामागे आकाश नेहमी स्वच्छच असते.

आकाशाकडे टक लावून पाहिले की डोळ्यांसमोर चक्रे फिरताना दिसतात; तसेच ज्ञानी पुरुषांना हे दिसणारे दृश्य जग पूर्णपणे मिथ्या वाटते.

खोटे असूनही हे जग भासते, जसे झोपलेल्या माणसाला स्वप्न खरे वाटते; पण जागा झाल्यावर ते खोटे होते हे त्याला आपोआप समजते.

तसेच स्वतःच्या अंतरीच्या अनुभवाने आणि ज्ञानाने माणसाने जागे व्हावे; म्हणजे या जगाचा मायिक स्वभाव सहज लक्षात येतो.

आता हे गूढ कोडे बाजूला ठेवू; जे संपूर्ण ब्रह्मांडाच्या पलीकडचे आहे, तेच आता स्पष्टपणे समजावून दाखवतो.

ब्रह्म हे या विश्वात मिसळलेले आहे, प्रत्येक वस्तूला व्यापून उरले आहे; आणि सर्वांमध्ये ते एका अंशाने विस्तारलेले दिसते.

ब्रह्माच्या पोटात ही सृष्टी भासते आणि सृष्टीच्या आत परब्रह्म भरलेले आहे; सूक्ष्म अनुभव घेतला असता ते सृष्टीमध्ये अंशरूपाने जाणवते.

सृष्टीच्या आत त्याचा अंश भरलेला आहे, तर सृष्टीबाहेर त्याच्या अथांग विस्ताराची मर्यादा कोण ठरवणार? कारण संपूर्ण परब्रह्म या छोट्या विश्वाच्या पोटात कसे मावणार?

मातीच्या छोट्या घटात संपूर्ण आकाश साठवणे जसे अशक्य आहे, तसेच ब्रह्मांडातील ब्रह्माला त्याचा 'अंश' असे केवळ समजावण्यासाठी म्हटले जाते.

परब्रह्म विश्वात असे मिसळलेले असूनही ते कधीही हलत नाही; ते सर्वांमध्ये भरलेले असूनही आपल्या मूळ निश्चळ स्वरूपातच स्थिर असते.

ते पंचमहाभूतांमध्ये मिसळलेले दिसते, पण प्रत्यक्षात ते पंचमहाभूतांच्या पलीकडचे आहे; जसे चिखलात पडलेले आकाश चिखलाने कधीही माखत नाही.

परब्रह्माला जगात कोणताही दृष्टांत देता येत नाही, फक्त समजवण्यासाठी द्यावा लागतो; आणि विचार केला तर केवळ आकाशाचाच दृष्टांत काही प्रमाणात जुळतो.

'खंब्रह्म' असे श्रुती सांगतात आणि 'गगनसदृशं' असे स्मृती म्हणतात; म्हणूनच परब्रह्माला केवळ आकाशाचाच दृष्टांत योग्य वाटतो.

काळेपणा काढून टाकला की पितळ हे केवळ सोन्यासारखे चळाळते; तसेच अज्ञानाची शून्यता बाजूला केली की आकाशासारखे निर्मळ ब्रह्म प्रगट होते.

म्हणून ब्रह्म हे आकाशासारखे निश्चळ आहे आणि माया ही वाऱ्यासारखी चंचल आहे; वारा जाणवतो पण डोळ्यांना दिसत नाही.

शब्दांच्या सृष्टीची रचना क्षणाक्षणाला निर्माण होते आणि नष्ट होते; पण ती वाऱ्याप्रमाणे एका ठिकाणी कधीही स्थिर राहत नाही.

अशी ही माया खोटी व नाशिवंत आहे आणि ब्रह्म हेच एकमेव शाश्वत सत्य आहे; विचार करून पाहिले असता ते अनेक रूपांना व्यापून उरलेले आहे.

ते पृथ्वीच्या आरपार भरलेले आहे, तरीही ते पृथ्वीसारखे कठीण नाही; त्याच्या अथांग कोमळपणाला दुसरी कोणतीही उपमा देता येत नाही.

पृथ्वीपेक्षा पाणी मृदू आहे, पाण्यापेक्षा अग्नी सूक्ष्म आहे, अग्नीपेक्षा वायू अधिक कोमळ आहे.

आणि वायू पेक्षाही आकाश हे अत्यंत मृदू आहे; तर त्या आकाशापेक्षाही परब्रह्म हे अत्यंत कोमळ आहे हे जाणावे.

ते कठीण हिऱ्याच्याही आरपार भरलेले आहे, पण त्याचे स्वतःचे कोमळपण कधी जात नाही; उपमारहित असलेले ते ब्रह्म कठीणही नाही आणि मृदूही नाही.

ते पृथ्वीमध्ये व्यापून आहे, पृथ्वी नष्ट झाली तरी ब्रह्म नष्ट होत नाही; पाणी सुकले तरी पाण्यात असलेले ब्रह्म कधी सुकत नाही.

ते अग्नीत असूनही जळत नाही, वाऱ्यात असूनही हालत नाही, आणि आकाशात भरून राहिले असूनही सामान्य बुद्धीला कळत नाही.

त्याने हे सर्व शरीर व्यापून ठेवले आहे, तरीही ते इंद्रियांना सापडत नाही; एवढे जवळ असूनही ते सर्वांना पारखे झाले आहे हे किती मोठे नवल आहे!

ते चारी बाजूंना सदैव समोरच असते, आपण जे पाहतो ते त्या परब्रह्मातच पाहतो; ते आत आणि बाहेर प्रत्यक्ष सिद्धच आहे.

आपण स्वतःही त्या परब्रह्माच्या आतच आहोत आणि ते आपल्याही आत-बाहेर भरलेले आहे; दिसणाऱ्या दृश्यापेक्षा वेगळी असणारी ही आकाशासारखी खूण आहे.

जिथे काहीच नाही असे वाटते तिथेच ते दाटून भरलेले असते; जसे जमिनीखाली पुरलेले स्वतःचेच धन डोळ्यांना दिसत नाही.

डोळ्यांसमोर जो जो पदार्थ येतो, ते परब्रह्म त्या पदार्थाच्याही पलीकडे असते; स्वतःच्या अनुभवाने हे गूढ कोडे उलगडून पाहावे.

मागे आणि पुढे पसरलेले मोकळे आकाश, वस्तूंशिवाय असणारी मोकळीक, आणि पृथ्वी नसताना असणारा अथांग अवकाश हे परब्रह्मासारखेच एकरूप भासते.

ज्याला ज्याला रूप आणि नाव आहे तो केवळ खोटा भ्रम आहे; नामरूपाच्या पलीकडचे आत्ममर्म केवळ अनुभवी पुरुषच जाणतात.

आकाशात धुराचे मोठे पर्वत क्षणात उठतात आणि विरून जातात; तसाच हा जगाचा खोटा देखावा माया देवी दाखवत असते.

अशी ही माया अशाश्वत आहे आणि परब्रह्म हेच एकमेव शाश्वत सत्य आहे, जे सर्व ठिकाणी सदैव भरून राहिले आहे.

ग्रंथ वाचायला गेलो तर अक्षरांच्या फटींमध्ये तेच भरलेले असते; आणि डोळ्यांमध्ये प्रवेश करून तेच अत्यंत कोमळतेने वास करत असते.

कानांनी शब्द ऐकताना आणि मनाने विचार करताना, त्या मनाच्याही आत आणि बाहेर ते परब्रह्मच भरलेले असते.

पायांनी रस्त्याने चालताना जे सर्वांगाला स्पर्शून जाते, आणि हाताने कोणतीही वस्तू उचलायला गेलो तरी आधी ते परब्रह्मच आडवे येते.

सर्व इंद्रियांच्या समुदायामध्ये तेच आत्मतत्त्व वावरत असते; पण इंद्रिये जेव्हा त्याला स्वतंत्रपणे जाणू पाहतात तेव्हा त्यांचा अहंकार गळून पडतो.

जे अत्यंत जवळ आहे पण डोळ्यांनी पाहू गेले तर दिसत नाही; आणि न दिसताही जे सर्वत्र अस्तित्वात आहे तेच परब्रह्म होय.

जे केवळ स्वानुभवानेच जाणावे लागते; दृश्य सृष्टीचा भ्रम ओसरला की स्वतःच्या अनुभवाने त्या परब्रह्माची प्राप्ती होते.

ते आत्मज्ञान केवळ ज्ञानदृष्टीनेच दिसते, चर्मचक्षूंना ते कधीही पाहता येत नाही; अंतःकरणाच्या वृत्तीची ही खूण केवळ अंतर्मुख वृत्तीलाच साक्ष देते.

जी ब्रह्मास जाणते, मायेस जाणते आणि आत्मानुभावाचे मूळ स्थान जाणते, तिला सर्व जाणणारी 'तुर्या' (सर्वसाक्षिणी) अवस्था म्हणतात.

साक्षीभाव हे मनाच्या वृत्तीचे लक्षण आहे, तर 'उन्मनी' ही सर्व वृत्ती शांत झालेली अवस्था आहे; आणि जिथे 'जाणणे' हा भावही विरघळून जातो तेच अंतिम 'विज्ञान' होय.

जिथे अज्ञानाचा अंत होतो आणि ज्ञानाचा अहंकारही उरत नाही; ती विज्ञानवृत्ती शेवटी परब्रह्मामध्येच पूर्ण विलीन होऊन जाते.

असे हे शाश्वत परब्रह्म आहे जिथे सर्व कल्पनांचा अंत होतो; योग्यांनी एकांतात बसून स्वतःच्या अनुभवाने हे सत्य जाणावे.