आतां श्रवण कैसें करावें । तेंही सांगिजेल स्वभावें ।
श्रोतीं अवधान द्यावें । एकचित्तें ॥१॥
आता श्रवण नक्की कसे करावे हेही स्पष्ट करून सांगतो; श्रोत्यांनी एकाग्र चित्ताने याकडे लक्ष द्यावे.
एक वक्तृत्व श्रवणीं पडे । तेणें झालें समाधान मोडे ।
केला निश्चयो विघडे । अकस्मात ॥२॥
एखादे चुकीचे वक्तृत्व कानावर पडले की मनाचे समाधान नष्ट होते; आणि केलेला आत्मज्ञानाचा निश्चय अचानक बिघडून जातो.
तें वक्तृत्व त्यागावें । जें मायिक स्वभावें ।
तेथें निश्चयाच्या नांवें । शून्याकार ॥३॥
अशा वक्तृत्वाचा तत्काळ त्याग करावा जे केवळ मायेच्या पसाऱ्यात रमवणारे असते; कारण तिथे आत्मनिश्चयाच्या नावावर केवळ शून्यताच असते.
एक्या ग्रंथें निश्चयो केला । तो दुजयानें उडविला ।
तेणें संशयचि वाढला । जन्मवरी ॥४॥
एका ग्रंथाने केलेला निश्चय दुसऱ्या ग्रंथाने उडवून लावला, तर त्यामुळे आयुष्यभरासाठी केवळ संशयच वाढत राहतो.
जेथें संशय तुटती । होय आशंकानिवृत्ती ।
अद्वैतग्रंथ परमार्थीं । श्रवण करावे ॥५॥
जिथे सर्व संशय तुटतात आणि शंकांचे निरसन होते, अशा अद्वैत तत्त्वज्ञानाच्या ग्रंथांचेच श्रवण करावे.
जो मोक्षाचा अधिकारी । तो परमार्थपंथ धरी ।
प्रीति लागली अंतरीं । अद्वैतग्रंथाची ॥६॥
जो मोक्षाचा खरा अधिकारी असतो तोच हा परमार्थाचा मार्ग धरतो; आणि त्याच्या अंतःकरणात अद्वैत ग्रंथांविषयी खरी प्रीती निर्माण होते.
जेणें सांडिला इहलोक । जो परलोकींचा साधक ।
तेणें पाहावा विवेक । अद्वैतशास्त्रीं ॥७॥
ज्याने या जगातील सुखांची आसक्ती सोडली आहे आणि जो परलोकाचे कल्याण साधू इच्छितो, त्याने अद्वैत शास्त्रांमधील विवेक अभ्यासावा.
जयास पाहिजे अद्वैत । तयापुढें ठेवितां द्वैत ।
तेणें क्षोभलें उठे चित्त । तया श्रोतयांचें ॥८॥
ज्याला अद्वैताची तहान आहे त्याच्यापुढे जर द्वैताची चर्चा मांडली, तर त्या श्रोत्याचे मन क्षुब्ध होऊन संतापते.
आवडीसारिखें मिळे । तेणें सुखचि उचंबळे ।
नाहीं तरी कंटाळे । मानस ऐकतां ॥९॥
आपल्या आवडीनुसार निरूपण मिळाले की अंतरात सुख उफाळून येते; नाहीतर न आवडणाऱ्या गोष्टी ऐकताना मनाला अतोनात कंटाळा येतो.
ज्याची उपासना जैसी । त्यासि प्रीति वाढे तैसी ।
तेथें वर्णितां दुजयासी । प्रशस्त न वाटे ॥१०॥
ज्याची उपासना जशी असते त्याची आवडही तशीच वाढते; तिथे दुसऱ्या देवतेचे वर्णन केले तर त्याला ते रुचत नाही.
प्रीतीचें लक्षण ऐसें । अंतरीं उठे अनायासें ।
पाणी पाणवाटें जैसें । आपणचि धांवे ॥११॥
खऱ्या प्रेमाचे लक्षण असे असते की ते अंतरातून उत्स्फूर्तपणे जागे होते; जसे पाणी स्वतःच्या उताराच्या दिशेने आपोआप धाव घेते.
तैसा जो आत्मज्ञानी नर । तयास नावडे इतर ।
तेथें पाहिजे सारासार- । विचारणा ते ॥१२॥
तसा जो आत्मज्ञानी पुरुष असतो त्याला इतर सांसारिक गोष्टी आवडत नाहीत; तिथे केवळ सारासार विचारांचीच चर्चा व्हावी लागते.
जेथें कुळदेवी भगवती । तेथें पाहिजे सप्तशती ।
इतर देवांची स्तुती । कामा न ये सर्वथा ॥१३॥
जिथे कुलदेवता भगवती असते तिथे सप्तशतीचे पठण शोभून दिसते; तिथे इतर देवतांची स्तुती करून उपयोग होत नाही.
घेतां अनंताच्या व्रता । तेथें नलगे भगवद्गीता ।
साधुजनांसि वार्ता । फळाशेचि नाहीं ॥१४॥
अनंत चतुर्दशीचे व्रत करताना तिथे भगवद्गीता वाचून चालत नाही; आणि साधू पुरुषांना फळाच्या आशेच्या कथांची काहीच चाड नसते.
वीरकंकण घालितां नाकीं । परी तें शोभा पावेना कीं ।
जेथील तेथें आणिकीं । कामा न ये सर्वथा ॥१५॥
वीराचे कंकण नाकात घातले तर त्याला शोभा येत नाही; कारण जे ज्या स्थानासाठी योग्य असते ते तिथेच शोभून दिसते, इतरत्र त्याचा काही उपयोग नसतो.
नाना माहात्म्यें बोलिलीं । जेथील तेथें वंद्य झालीं ।
विपरीत करून वाचिलीं । तरी तें विलक्षण ॥१६॥
विविध माहात्म्ये सांगितली आहेत ती आपापल्या क्षेत्रातच वंद्य असतात; ती उलट्या ठिकाणी वाचली तर विसंगत वाटते.
मल्हारीमाहात्म्य द्वारकेसी । द्वारकामाहात्म्य नेलें काशीसी ।
काशीमाहात्म्य व्यंकटेशीं । शोभा न पावे ॥१७॥
खंडोबाचे माहात्म्य द्वारकेत, द्वारकेचे माहात्म्य काशीमध्ये, आणि काशीचे माहात्म्य तिरुपती बालाजीच्या मंदिरात वाचले तर त्याला शोभा येत नाही.
ऐसें सांगतां असे वाड । परी जेथील तेथेंचि गोड ।
तैसी ज्ञानियांस चाड । अद्वैतग्रंथाची ॥१८॥
असा हा मोठा विस्तार आहे, पण जे ज्या ठिकाणी योग्य ते तिथेच गोड वाटते; तसेच आत्मज्ञानी पुरुषांना केवळ अद्वैत ग्रंथांचीच खरी आवड असते.
योगियांपुढे राहाण । परीक्षावंतापुढें पाषाण ।
पंडितापुढें डफगाण । शोभा न पावे ॥१९॥
योग्यापुढे जादूचे खेळ, रत्नांच्या पारख्यापुढे साधे दगड, आणि विद्वानांपुढे डफावरची गाणी सादर केली तर त्यांना शोभा येत नाही.
वेदज्ञापुढें जती । निस्पृहापुढें फळश्रुति ।
ज्ञानियापुढें पोथी । कोकशास्त्राच्ची ॥२०॥
वेदज्ञांपुढे नाटक, विरक्त संन्याशापुढे कर्मकांडाची फळश्रुती, आणि ज्ञानी पुरुषापुढे कामशास्त्राचे पुस्तक ठेवणे जसे हास्यास्पद आहे,
ब्रह्मचर्यापुढें नाचणी । रासक्रीडा निरूपणीं ।
राजहंसापुढें पाणी । ठेविलें जैसें ॥२१॥
किंवा ब्रह्मचाऱ्यापुढे नर्तकीचा नाच, रासक्रीडेच्या निरूपणाची चर्चा, अथवा राजहंसापुढे निव्वळ पाणी ठेवण्यासारखे जे व्यर्थ आहे,
तैसें अंतर्निष्ठापुढें । ठेविलें शृंगारी टीपडें ।
तेणें त्याचें कैसें घडे । समाधान ॥२२॥
तसेच अंतर्मुख साधकापुढे केवळ शृंगाराच्या आणि संसाराच्या गप्पा मांडल्या, तर त्याच्या मनाचे समाधान कसे होणार?
रायास रंकाची आशा । तक्र सांगणें पीयूषा ।
संन्याशास वोवसा । उच्छिष्टचांडाळीचा ॥२३॥
राजाने भिकाऱ्याकडे याचना करणे, अमृताची तुलना ताकाशी करणे, किंवा संन्याशाने क्षुद्र देवतेचे व्रत करणे जसे अयोग्य आहे,
कर्मनिष्ठा वशीकरण । पंचाक्षरीया निरूपण ।
तेथें भंगे अंतःकरण । सहजचि त्याचें ॥२४॥
कर्मठ माणसाला वशीकरण सांगणे किंवा मांत्रिकाला ब्रह्मज्ञान सांगणे, यामुळे त्याचे मन सहजच विचलित होते.
तैसे पारमार्थिक जन । तयांस नसतां आत्मज्ञान ।
ग्रंथ वाचितां समाधान । होणार नाहीं ॥२५॥
तसेच जे पारमार्थिक साधक आहेत त्यांना जोपर्यंत आत्मज्ञान मिळत नाही, तोपर्यंत इतर कोणतेही ग्रंथ वाचून त्यांचे समाधान होणार नाही.
आतां असो हें बोलणें । जयास स्वहित करणें ।
तेणें सदा विवरणें । अद्वैतग्रंथीं ॥२६॥
आता हे बोलणे पुरे; ज्याला स्वतःचे खरे कल्याण साधायचे आहे, त्याने सदैव अद्वैत ग्रंथांचेच श्रवण व मनन करावे.
आत्मज्ञानी एकचित्त । तेणें पाहणें अद्वैत ।
एकांत स्थळीं निवांत । समाधान ॥२७॥
आत्मज्ञानी साधकाने एकाग्र चित्ताने अद्वैताचा अभ्यास करावा; आणि एकांतात बसून शांतपणे आत्मसमाधान अनुभवावे.
बहुत प्रकारें पाहतां । ग्रंथ नाहीं अद्वैतापरता ।
परमार्थास तत्वतां । तारूंच कीं ॥२८॥
अनेक प्रकारे विचार केला तरी अद्वैतापेक्षा श्रेष्ठ ग्रंथ दुसरा नाही; परमार्थाच्या दृष्टीने हाच भवसागर तरून जाणारा खरा आधार आहे.
इतर जे प्रापंचिक । हास्य विनोद नवरसिक ।
हित नव्हे तें पुस्तक । परमार्थासी ॥२९॥
इतर जे संसारी, केवळ हास्यविनोद आणि नवरसांनी भरलेले ग्रंथ असतात, ते पुस्तक परमार्थाच्या दृष्टीने हितकारक नसते.
जेणें परमार्थ वाढे । अंगीं अनुताप चढे ।
भक्तिसाधन आवडे । त्या नांव ग्रंथ ॥३०॥
ज्या ग्रंथाने परमार्थ वाढतो, अंतरात पश्चात्ताप जागा होतो आणि भक्तीची साधने आवडू लागतात, त्यालाच खरा 'ग्रंथ' म्हणावे.
जो ऐकतांच गर्व गळे । कां ते भ्रांतीच मावळे ।
नातरी एकसरी वोळे । मन भगवंतीं ॥३१॥
जो ऐकताच मनातील गर्व गळून पडतो, संसाराचा भ्रम मावळतो आणि मन एकाग्रतेने भगवंताच्या चरणी लीन होते.
जेणें होय उपरती । अवगुण अवघे पालटती ।
जेणें चुके अधोगती । त्या नांव ग्रंथ ॥३२॥
ज्याने अंतरात विरक्ती निर्माण होते, सर्व दुर्गुण पालटून जातात आणि जिवाचे अधःपतन टळते, त्यालाच खरा ग्रंथ म्हणावे.
जेणें धारिष्ट चढे । जेणें परोपकार घडे ।
जेणें विषयवासना मोडे । त्या नांव ग्रंथ ॥३३॥
ज्या ग्रंथाने मनात धैर्य येते, परोपकाराची बुद्धी जागृत होते आणि विषयवासनांचा नाश होतो, त्याला ग्रंथ म्हणावे.
जेणें ग्रंथ परत्र साधन । जेणें ग्रंथें होय ज्ञान ।
जेणें होइजे पावन । त्या नांव ग्रंथ ॥३४॥
ज्या ग्रंथाने परलोकाचे कल्याण साधले जाते, ज्याने आत्मज्ञान होते आणि माणूस पावन बनतो, त्यालाच खरा ग्रंथ म्हणावे.
ग्रंथ बहुत असती । नाना विधानें फळश्रुती ।
जेथें नुपजे विरक्ती भक्ति । तो ग्रंथचि नव्हे ॥३५॥
जगात ग्रंथ पुष्कळ आहेत ज्यात विविध विधी आणि फळश्रुती सांगितल्या आहेत; पण ज्याने भक्ती आणि विरक्ती निर्माण होत नाही तो ग्रंथच नव्हे.
मोक्षेंविण फळश्रुती । ते दुराशेची पोथी ।
ऐकतां ऐकतां पुढती । दुराशाच वाढे ॥३६॥
मोक्षाचा विचार नसलेली फळश्रुती ही केवळ दुराशा वाढवणारी पोथी असते; ती ऐकत राहिले की माणसाची संसारी हाव अधिकच वाढते.
श्रवणीं लोभ उपजेल जेथें । विवेक कैंचा असेल तेथें ।
बैसलीं दुराशेचीं भूतें । तयां अधोगती ॥३७॥
श्रवणानेच मनात लोभ निर्माण झाला तर तिथे सारासार विवेक कसा उरणार? अशा दुराशेच्या पिशाच्चाने पछाडलेल्या लोकांचे शेवटी अधःपतन होते.
ऐकोनीच फळश्रुती । पुढें तरी पावों म्हणती ।
तयां जन्म अधोगती । सहजचि जाहली ॥३८॥
फळश्रुती ऐकून 'मला पुढे फळ मिळेल' या आशेने जे कर्म करतात, त्यांना आपोआपच पुन्हा संसाराचा फेरा प्राप्त होतो.
नाना फळें पक्षी खाती । तेणेंचि तयां होय तृप्ती ।
परी त्या चकोराचे चित्तीं । अमृत वसे ॥३९॥
पक्षी अनेक प्रकारची फळे खाऊन तृप्त होतात; परंतु चकोर पक्षाच्या चित्तात मात्र केवळ चंद्राच्या अमृताचाच ध्यास असतो.
तैसें संसारी मनुष्य । पाहे संसाराची वास ।
परी जे भगवंताचे अंश । ते भगवंत इच्छिती ॥४०॥
तसेच संसारी माणसे केवळ प्रपंचातील सुखांची वाट पाहतात; पण जे भगवंताचे खरे अंश असतात ते केवळ भगवंताचीच इच्छा धरतात.
ज्ञानियास पाहिजे ज्ञन । भजकास पाहिजे भजन ।
साधकास पाहिजे साधन । इच्छेसारिखें ॥४१॥
ज्ञान्याला ज्ञान हवे असते, भक्ताला भजन आवडते, आणि साधकाला आपल्या आवडीनुसार योग्य साधन हवे असते.
परमार्थ्यास पाहिजे परमार्थ । स्वार्थ्यास पाहिजे स्वार्थ ।
कृपणास पाहिजे अर्थ । मनापासूनी ॥४२॥
परमार्थ्याला परमार्थ हवा असतो, स्वार्थी माणसाला स्वार्थ पाहिजे असतो, आणि कंजूष माणसाला मनापासून केवळ धनच प्रिय असते.
योगियास पाहिजे योग । भोगियास पाहिजे भोग ।
रोगियास पाहिजे रोग- । हरती मात्रा ॥४३॥
योग्याला योगसाधना हवी असते, विषयी माणसाला भोग हवे असतात, आणि रोग्याला त्याचा रोग दूर करणारे योग्य औषध हवे असते.
कवीस पाहिजे प्रबंध । तार्किकास पाहिजे तर्कवाद ।
भाविकास संवाद । गोड वाटे ॥४४॥
कवीला उत्कृष्ट काव्य हवे असते, तार्किकाला वादविवाद हवा असतो, आणि निष्कपट भाविकाला संतांचे हितगुज गोड वाटते.
पंडितास पाहिजे व्युत्पत्ती । विद्वानास अध्ययनप्रीती ।
कलावंतास आवडती । नाना कळा ॥४५॥
पंडिताला व्याकरणाचे ज्ञान हवे असते, विद्वानाला अभ्यासाची आवड असते, आणि कलाकाराला विविध कला प्रिय असतात.
हरिदासांस आवडे कीर्तन । शुचिर्भूतांस संध्यास्नान ।
कर्मनिष्ठांस विधिविधान । पाहिजे तें ॥४६॥
हरिदासांना कीर्तनाची आवड असते, पवित्र आचरणाच्या लोकांना संध्यास्नान आवडते, आणि कर्मठ लोकांना शास्त्रातील विधिविधान हवे असते.
प्रेमळास पाहिजे करुणा । दक्षता पाहिजे विचक्षणा ।
चातुर्य पाहे शहाणा । आदरेंसीं ॥४७॥
प्रेमळ भक्ताला करुणेचा पाझर हवा असतो, दक्ष माणसाला सावधता हवी असते, आणि शहाणा माणूस चातुर्याचा आदर करतो.
भक्त पाहे मूर्तिध्यान । संगीत पाहे तालज्ञान ।
रागज्ञानी तानमान । मूर्च्छना पाहे ॥४८॥
सगुण भक्त मूर्तीचे ध्यान करतो, संगीतकार तालाचे ज्ञान शोधतो, आणि गायक ताना, सूर व आलाप पाहतो.
योगाभ्यासी पिंडज्ञान । तत्त्वज्ञानी तत्त्वज्ञान ।
नाडीज्ञानी मात्राज्ञान । पाहतसे ॥४९॥
योगाभ्यासी शरीरातील चक्रे शोधतो, तत्त्वज्ञानी प्रकृतीची तत्त्वे तपासतो, आणि वैद्य नाडीपरीक्षा करून औषधाची मात्रा ठरवतो.
कामिक पाहे कोकशास्त्र । चेटकी पाहे चेटकीमंत्र ।
यंत्री पाहे नाना यंत्र । आदरेंसी ॥५०॥
कामुक माणूस कामशास्त्र वाचतो, मांत्रिक जादूटोण्याचे मंत्र शोधतो, आणि तांत्रिक विविध यंत्रांचा शोध घेतो.
टवाळासि आवडे विनोद । उन्मतास नाना छंद ।
तामसास प्रमाद । गोड वाटे ॥५१॥
टवाळखोर माणसाला थट्टामस्करी आवडते, उन्मत्ताला नाना छंद प्रिय असतात, आणि तमोगुणी माणसाला चुका करणे गोड वाटते.
मूर्ख होय नादलुब्धी । निंदक पाहे उणी संधी ।
पापी पाहे पापबुद्धी । लावून अंगीं ॥५२॥
मूर्ख माणूस व्यर्थ नादात अडकतो, निंदक लोकांच्या चुका शोधण्याची संधी पाहतो, आणि पापी माणूस स्वतःच्या पापाचे समर्थन शोधतो.
एकां पाहिजे रसाळ । एकां पाहिजे पाल्हाळ ।
एकां पाहिजे केवळ । साबडी भक्ती ॥५३॥
काहींना रसाळ कथा हव्यात, काहींना पाल्हाळिक विस्तार हवा असतो, तर काहींना केवळ भोळीभाबडी भक्ती प्रिय असते.
आगमी पाहे आगम । शूर पाहे संग्राम ।
एक पाहती नाना धर्म । इच्छेसारिखे ॥५४॥
शास्त्र जाणणारा तंत्रशास्त्र पाहतो, शूरवीराला युद्धाची चर्चा आवडते, आणि काही लोक आपापल्या आवडीनुसार नाना धर्म शोधतात.
मुक्त पाहे मुक्तलीला । सर्वज्ञ पाहे सर्वज्ञकळा ।
ज्योतिषी भविष्य पिंगळा । वर्णूं पाहे ॥५५॥
मुक्त पुरुष मुक्तांची लीला पाहतो, सर्वज्ञ सर्व विद्यांचे कसब शोधतो, आणि ज्योतिषी भविष्याची भाकिते वर्तवू पाहतो.
ऐसें सांगावें तें किती । आवडीसारिखें ऐकती ।
नाना पुस्तकें वाचिती । सर्वकाळ ॥५६॥
असे किती सांगावे! प्रत्येक जण आपापल्या आवडीनुसार ऐकतो आणि रात्रंदिवस नाना प्रकारची पुस्तके वाचत बसतो.
परी परत्रसाधनेंविण । म्हणों नये तें श्रवण ।
जेथें नाहीं आत्मज्ञान । तया नांव करमणूक ॥५७॥
परंतु परलोकाचे साधन नसेल तर त्याला खरे श्रवण म्हणू नये; ज्या श्रवणात आत्मज्ञान नाही ती निव्वळ मनाची करमणूक असते.
गोडीविण गोडपण । नाकेंविण सुलक्षण ।
ज्ञानेंविण निरूपण । बोलोंचि नये ॥५८॥
गोडीशिवाय गोडपण नसते, नाकाशिवाय चेहऱ्याला सौंदर्य नसते; तसेच आत्मज्ञानाशिवाय केलेले निरूपण कधीही बोलू नये.
आतां असो हें बहुत । ऐकावा परमार्थ ग्रंथ ।
परमार्थग्रंथेंविण व्यर्थ । गाथागोवी ॥५९॥
आता हा विस्तार पुरे; माणसाने केवळ परमार्थाचेच ग्रंथ ऐकावेत; कारण अध्यात्मग्रंथांशिवाय इतर सर्व वाचन म्हणजे व्यर्थ गोंधळ आहे.
म्हणोनि नित्यानित्यविचार । जेथें बोलिला सारासार ।
तोचि ग्रंथ पैलपार । पाववी विवेकें ॥६०॥
म्हणून जिथे नित्य-अनित्य आणि सारासार विचार सांगितला आहे, तोच अद्वैत ग्रंथ माणसाला विवेकाच्या बळावर भवसागराच्या पैलतीराला नेतो.