अद्वैतब्रह्म निरूपिलें । जें कल्पनेरहित संचलें ।
क्षणएक तदाकार केलें । मज या निरूपणें ॥१॥
कल्पनेच्या पलीकडचे जे अद्वैत ब्रह्म सांगितले, त्या निरूपणाने मला क्षणभर त्या परब्रह्माशी तदाकार करून टाकले.
परी म्यां तदाकार व्हावें । ब्रह्मचि होऊन असावें ।
पुनः संसारास न यावें । चंचळपणें सर्वथा ॥२॥
परंतु मी कायमस्वरूपी तद्रूप व्हावे, ब्रह्मच होऊन राहावे; आणि चंचल मनामुळे पुन्हा कधीही संसारात भरकटू नये असे मला वाटते.
कल्पनारहित जें सुख । तेथें नाहीं संसारदुःख ।
म्हणोनि तेंचि एक । होऊन असावें ॥३॥
कल्पनेच्या पलीकडच्या त्या आत्मसुखात संसाराचे कोणतेही दुःख नसते; म्हणूनच त्या एका परब्रह्माशी कायम एकरूप होऊन राहावे.
ब्रह्मचि होइजे श्रवणें । पुन्हां वृत्तिवरी लागे येणें ।
ऐसें सदा येणें जाणें । चुकेना कीं ॥४॥
श्रवण करताना मनुष्य ब्रह्मरूप होतो, पण नंतर पुन्हा देहवृत्तीवर यावे लागते; अशी ही ये-जा करणे कधी थांबतच नाही.
मनें अंतरिक्षीं जावें । क्षणएक ब्रह्मचि व्हावें ।
पुन्हां तेथून कोसळावें । वृत्तिवरी मागुती ॥५॥
मनाने आकाशात भरारी घ्यावी, क्षणभर ब्रह्मरूप व्हावे; आणि पुन्हा तिथून खाली पडून संसाराच्या वृत्तीत कोसळावे.
प्रत्यावृत्ति सैरावैरा । किती करूं येरज़ारा ।
पायीं लावूनियां दोरा । कीटक जैसा ॥६॥
पायाला दोरा बांधलेल्या कीटकासारख्या या चंचल मनाच्या किती व्यर्थ येरझारा मी करू?
उपदेशकाळीं तदाकार । होतां पडे हें शरीर ।
अथवा नेणें आपपर । ऐसें झालें पाहिजे ॥७॥
उपदेशाच्या वेळी ब्रह्मी लीन होताना हा देह तरी पडून जावा, किंवा आपले आणि परके हे भान तरी पूर्ण सुटून गेले पाहिजे.
ऐसें नसतां जें बोलणें । तेंचि वाटे लाजिरवाणें ।
ब्रह्म होऊन संसार करणें । हेंही विपरीत दिसे ॥८॥
अशी खरी स्थिती नसताना केवळ बोलणे लाजिरवाणे वाटते; आणि ब्रह्मज्ञानी होऊन पुन्हा संसार करत राहणे हेही विसंगत वाटते.
जो स्वयें ब्रह्मचि झाला । तो मागुता कैसा आला ।
ऐसें ज्ञान माझें मजला । प्रशस्त न वाटे ॥९॥
जो स्वतः ब्रह्मरूप झाला तो पुन्हा संसारात परत कसा येतो? असे हे माझे अर्धवट ज्ञान मला स्वतःलाच योग्य वाटत नाही.
ब्रह्मचि होऊन जावें । कां तें संसारीच असावें ।
दोहींकडे भरंगळावें । किती म्हणोनि ॥१०॥
माणसाने एकतर पूर्ण ब्रह्म होऊन तरी जावे किंवा संसारातच पडून राहावे; असे दोन्ही बाजूंना किती दिवस लटकत राहायचे?
निरूपणीं ज्ञान प्रबळे । उठोन जातां तें मावळे ।
मागुता काम क्रोध खवळे । ब्रह्मरूपासी ॥११॥
निरूपण ऐकताना ज्ञानाचा उमाळा येतो, पण उठून जाताच ते ज्ञान मावळते; आणि पुन्हा त्या ब्रह्मस्वरूपाला काम-क्रोध येऊन घेरतात.
ऐसा कैसा ब्रह्म झाला । दोहींकडे अंतरला ।
वोडगस्तपणेंचि गेला । संसार त्याचा ॥१२॥
असा हा कसला ब्रह्मज्ञानी जो दोन्हीकडूनही दुरावला? आणि चिंताक्रांत अवस्थेतच त्याचा सर्व संसार वाया गेला.
घेतां ब्रह्मसुखाची गोडी । संसारिक मागें वोढी ।
संसार करितां आवडी । ब्रह्मीं उपजे मागुती ॥१३॥
ब्रह्मसुखाचा उपभोग घेताना संसाराची काळजी मागे खेचते; आणि संसार करू लागले की पुन्हा परब्रह्माची ओढ निर्माण होते.
ब्रह्मसुख नेलें संसारें । संसार गेला ज्ञानद्वारें ।
दोहीं अपुरीं पुरें । एकही नाहीं ॥१४॥
संसाराने ब्रह्मसुख हिरावून घेतले आणि ज्ञानामुळे संसारातील रस निघून गेला; अशा रीतीने दोन्हीही अपुरे राहिले, एकही पूर्ण साध्य झाले नाही.
याकारणें माझें चित्त । चंचळ झालें दुश्चित ।
काय करणें निश्चितार्थ । एकही नाहीं ॥१५॥
यामुळे माझे चित्त अत्यंत चंचल आणि अस्वस्थ झाले आहे; नेमके काय करावे याचा कोणताही पक्का निश्चय मला सापडत नाही.
ऐसा श्रोता करी विनंती । आतां रहावें कोणे रीतीं ।
म्हणे अखंड माझी मती । ब्रह्माकार नाहीं ॥१६॥
अशी श्रोत्याने विनंती केली की, 'माझी बुद्धी अखंड ब्रह्मरूप का राहत नाही? आता मी नक्की कोणत्या मार्गाने राहावे?'
आतां याचें प्रत्युत्तर । वक्ता देईल सुंदर ।
श्रोतीं व्हावें निरुत्तर । क्षण एक आतां ॥१७॥
आता याचे अत्यंत सुंदर उत्तर वक्ता देईल; श्रोत्यांनी क्षणभर शांत होऊन हे उत्तर ऐकावे.
ब्रह्मचि होऊन जे पडले । तेचि मुक्तिपदास गेले ।
येर ते काय बुडाले । व्यासादिक ॥१८॥
केवळ लाकडासारखे निश्चेष्ट पडून राहिले तेच मुक्त झाले, असे मानले तर मग व्यासांसारखे महान ऋषी काय संसारात बुडाले होते का?
श्रोता विनंती करी पुढती । शुक मुक्तो वामदेवो वा हे श्रुती ।
दोघेचि मुक्त आदिअंतीं । बोलत असे ॥१९॥
यावर श्रोता पुन्हा शंका घेतो की, 'शुक किंवा वामदेव हे दोघेच मुक्त आहेत' असे श्रुतींमध्ये स्पष्ट सांगितले आहे.
वेदें बद्ध केले सर्व । मुक्त शुक वामदेव ।
वेदवचनीं अभाव । कैसा धरावा ॥२०॥
वेदांनी इतरांना बद्ध मानले आणि केवळ शुक व वामदेवांनाच मुक्त म्हटले; मग या वेदवचनावर अविश्वास कसा दाखवायचा?
ऐसा श्रोता वेदाधारें । देता झाला प्रत्युत्तरें ।
दोघेचि मुक्त अत्यादरें । प्रतिपाद्य केले ॥२१॥
असा श्रोत्याने वेदांचा आधार घेऊन युक्तिवाद केला; आणि शुक व वामदेव हे दोघेच मुक्त आहेत असे आग्रहाने मांडले.
वक्ता बोले याउपरी । दोघेचि मुक्त सृष्टीवरी ।
ऐसें बोलतां उरी । कोणास आहे ॥२२॥
यावर वक्ता म्हणाला, 'या जगात जर केवळ दोघेच मुक्त झाले, तर मग इतरांना तरून जाण्याची काय आशा उरली?'
बहु ऋषि बहु मुनी । सिद्ध योगी आत्मज्ञानी ।
झाले पुरुष समाधानी । असंख्यात ॥२३॥
जगात अनेक ऋषी, मुनी, सिद्ध, योगी आणि आत्मज्ञानी होऊन गेले, ज्यांना अखंड आत्मसमाधान लाभले होते.
प्रर्‍हादनारदपराशरपुंडरीक-
व्यासांबरीषशुकशौनकभीष्मदाल्भ्यान् ।
रुक्मांगदार्जुनवसिष्ठविभीषणादीन्
पुण्यानिमान्परमभागवतान्स्मरामि ॥ १ ॥
प्रल्हाद, नारद, पराशर, पुंडलीक, व्यास, अंबरीष, शुक, शौनक, भीष्म, दाल्भ्य, रुक्मांगद, अर्जुन, वसिष्ठ आणि विभीषण या परम भागवत संतांचे मी नमनपूर्वक स्मरण करतो.
कविर्हरिरंतरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः ।
आविर्होत्रो । अथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः ॥ २ ॥
कवी, हरी, अंतरिक्ष, प्रबुद्ध, पिप्पलायन, आविर्होत्र, द्रुमिल, चमस आणि करभाजन या नव नारायणांना मी वंदन करतो.
यांहीवेगळे थोर थोर । ब्रह्मा विष्णु महेश्वर ।
आदिकरून दिगंबर । विदेहादिक ॥२४॥
याशिवाय ब्रह्मा, विष्णू, महेश, दत्तात्रेय आणि जनक राजासारखे अनेक विदेही महात्मे होऊन गेले.
शुक वामदेव मुक्त झाले । येर हे अवघेच बुडाले ।
या वचनें विश्वासले । ते पढतमूर्ख ॥२५॥
'केवळ शुक आणि वामदेवच मुक्त झाले आणि बाकी सर्व बुडाले' या वचनावर अंधपणे विश्वास ठेवणारे केवळ शिकलेले मूर्ख होत.
तरी वेद कैसा बोलिला । तो काय तुम्हीं मिथ्या केला ।
ऐकोन वक्ता देता झाला । प्रत्युत्तर ॥२६॥
तेव्हा श्रोत्याने विचारले, 'मग वेद असे का बोलले? वेदवचन तुम्ही खोटे ठरवत आहात का?' यावर वक्त्याने उत्तर दिले.
वेद बोलिला पूर्वपक्ष । मूर्ख तेथेंचि लावी लक्ष ।
साधु आणि व्युत्पन्न दक्ष । त्यांस हें न माने ॥२७॥
वेदांनी ते विधान केवळ स्तुतीसाठी (पूर्वपक्ष म्हणून) केले आहे आणि मूर्ख लोक शब्दालाच घट्ट पकडून बसतात; पण ज्ञानी संतांना हा संकुचित अर्थ मान्य नसतो.
तथापि हें जरी मानलें । तरी वेदसामर्थ्य बुडालें ।
वेदाचेनि उद्धरिलें । न वचे कोणा ॥२८॥
जर केवळ दोघेच मुक्त झाले असे मानले तर वेदांचे सामर्थ्यच संपून जाईल; कारण मग वेदांच्या ज्ञानाने इतर कोणाचाच उद्धार होऊ शकणार नाही.
वेदाअंगीं सामर्थ्य नसे । तरी या वेदासि कोण पुसे ।
म्हणोनि वेदीं सामर्थ्य असे । जन उद्धरावया ॥२९॥
वेदांमध्ये जर उद्धार करण्याचे सामर्थ्य नसेल तर वेदांना कोण विचारील? जगाचा उद्धार करण्याचे अफाट सामर्थ्य वेदांमध्ये नक्कीच आहे.
वेदाक्षर घडे ज्यासी । तो बोलिजे पुण्यराशी ।
म्हणोनि वेदीं सामर्थ्यासी । काय उणें ॥३०॥
वेदांचे एक अक्षर जरी कानावर पडले तरी माणूस महापुण्यवान बनतो; मग वेदांच्या सामर्थ्यात काय उणे आहे?
वेद शास्त्र पुराण । भाग्यें झालिया श्रवण ।
तेणें होइजे पावन । हें बोलती साधु ॥३१॥
वेद, शास्त्रे आणि पुराणे भाग्याने श्रवणास मिळाली तरी माणूस पावन होतो, असे संत सांगतात.
श्लोक अथवा श्लोकार्ध । नाहीं तरी श्लोकपाद ।
श्रवण होतां एक शब्द । नाना दोष जाती ॥३२॥
एखादा श्लोक, अर्धा श्लोक, किंवा श्लोकाचा एक चरण जरी कानावर पडला तरी अनेक दोषांचे क्षणात निवारण होते.
वेद शास्त्रीं पुराणीं । ऐशा वाक्यांच्या आयणी ।
अगाध महिमा व्यासवाणी । वदोनि गेली ॥३३॥
वेद, शास्त्रे आणि पुराणांत अशी अनेक वचने आहेत; आणि खुद्द महर्षी व्यासांनी आपल्या वाणीने हा अगाध महिमा गायिला आहे.
एकाक्षर होतां श्रवण । तात्काळचि होइजे पावन ।
ऐसें ग्रंथाचें महिमान । ठायीं ठायीं बोलिलें ॥३४॥
एका अक्षराच्या श्रवणानेही मनुष्य तत्काळ पावन होतो, असे ग्रंथांचे माहात्म्य जागोजागी सांगितले आहे.
दोहींवेगळा तिजा नुद्धरे । तरी महिमा कैंचा उरे ।
असो हें जाणिजे चतुरें । येरां गाथागोवी ॥३५॥
त्या दोघांशिवाय तिसरा कोणी तरणारच नसेल तर मग या ज्ञानाचा महिमा काय कामाचा? चतुर माणसाने हे मर्म ओळखावे, बाकीचे यात अडकून पडतात.
वेद शास्त्रें पुराणें । कैशीं होती अप्रमाणें ।
दोघावांचूनि तिसरा कोणें । उद्धरावा ॥३६॥
वेद, शास्त्रे आणि पुराणे खोटी कशी ठरतील? त्या दोघांशिवाय इतर अनेकांचा उद्धार या ज्ञानानेच झालेला आहे.
म्हणसी काष्ठ होऊनि पडिला । तोचि एक मुक्त झाला ।
शुक तोही अनुवादला । नाना निरूपणें ॥३७॥
लाकडासारखा अचेतन पडून राहिला तोच फक्त मुक्त झाला असे म्हणशील, तर शुकमुनींनी स्वतः परीक्षितीला भागवताचे निरूपण केले होते.
शुक मुक्त ऐसें वचन । वेद बोलिला हें प्रमाण ।
परी तो नव्हता अचेतन । ब्रह्माकार ॥३८॥
शुकमुनी मुक्त होते हे वेदवचन सत्यच आहे; परंतु ते काही लाकडासारखे अचेतन होऊन पडलेले नव्हते.
अचेतन ब्रह्माकार । असता शुक योगीश्वर ।
तरी सारासार विचार । बोलणें न घडे ॥३९॥
शुक योगीश्वर जर लाकडासारखे अचेतन झाले असते, तर त्यांच्या मुखातून सारासार विचारांचे निरूपण कसे घडले असते?
जो ब्रह्माकार झाला । तो काष्ठ होऊन पडिला ।
शुक भागवत बोलिला । परीक्षितीपुढें ॥४०॥
ब्रह्मरूप झालेला माणूस लाकडासारखा पडून राहतो हा समज खोटा आहे; कारण शुकमुनींनी परीक्षिती राजापुढे संपूर्ण भागवत सांगितले होते.
निरूपण हें सारासार । बोलिला पाहिजे विचार ।
धांडोळावें चराचर । दृष्टांताकारणें ॥४१॥
निरूपण करताना सारासार विचार सांगावा लागतो; आणि दृष्टांत देण्यासाठी या संपूर्ण चराचर सृष्टीचा शोध घ्यावा लागतो.
क्षण एक ब्रह्मचि व्हावें । क्षण एक दृश्य धांडोळावें ।
नाना दृष्टांतीं संपादावें । वक्तृत्वासी ॥४२॥
क्षणात आत्मस्वरूपाशी एकरूप व्हावे लागते आणि क्षणात श्रोत्यांना समजावण्यासाठी दृश्य जगाचे दाखले द्यावे लागतात; असे वक्तृत्व करावे लागते.
असो भागवतनिरूपण । शुक बोलिला आपण ।
तया अंगीं बद्धपण । लावूं नये कीं ॥४३॥
शुकमुनींनी स्वतः भागवताचे निरूपण केले, म्हणून त्यांच्यावर बद्धपणाचा आळ कसा घेता येईल?
म्हणोनि बोलतां चालतां । निचेष्टित पडिलें नसतां ।
मुक्ति लाभे सायुज्यता । सद्‌गुरुबोधें ॥४४॥
म्हणून बोलताना, चालताना आणि देहाने सर्व व्यवहार करत असतानाही, सद्गुरूंच्या बोधाने सायुज्य मुक्ती सहज प्राप्त होते.
येक मुक्त एक नित्यमुक्त । एक जाणावे जीवन्मुक्त ।
येक योगी विदेहमुक्त । समाधानी ॥४५॥
एक मुक्त, एक नित्यमुक्त, एक जीवन्मुक्त आणि एक विदेहमुक्त असे समाधानी योगी असतात.
सचेतन ते जीवन्मुक्त । अचेतन ते विदेहमुक्त ।
दोहीवेगळे नित्यमुक्त । योगेश्वर जाणावे ॥४६॥
व्यवहार करत ज्ञानी असणारे ते जीवन्मुक्त, देहाचे भान नसलेले ते विदेहमुक्त, आणि या दोन्हींच्या पलीकडचे ते नित्यमुक्त योगीश्वर होत.
स्वरूपबोधें स्तब्धता । ते जाणावी तटस्थता ।
तटस्थता आणि स्तब्धता । हा देहसंबंध ॥४७॥
आत्मबोधाने स्तब्ध बसणे याला 'तटस्थता' म्हणतात; आणि ही तटस्थता किंवा स्तब्धता हा शेवटी देहाचाच एक धर्म आहे.
येथें अनुभवासीच कारण । येर सर्व निष्कारण ।
तृप्ति पावावी आपण । आपुल्या स्वानुभवें ॥४८॥
येथे स्वतःच्या अनुभवालाच महत्त्व आहे, इतर सर्व वाद निष्फळ आहेत; माणसाने स्वतःच्या स्वानुभवाने मनाची तृप्ती मिळवावी.
कंठमर्याद जेविला । त्यास म्हणती भुकेला ।
तेणें शब्दें जाजावला । हें तों घडेना ॥४९॥
घशापर्यंत पोटभर जेवलेल्या माणसाला जर कोणी 'हा भुकेला आहे' म्हटले, तर त्या बोलण्याने त्याचे पोट रिकामे होत नाही.
स्वरूपीं नाहीं देह । तेथें कायसा संदेह ।
बद्ध मुक्त ऐसा भाव । विदेहाचकडे ॥५०॥
आत्मस्वरूपात देहाचे अस्तित्वच उरत नाही, मग तिथे कसला संशय? बद्ध आणि मुक्त हा विचार केवळ देहाच्या संबंधातच येतो.
देहबुद्धी धरून चिंतीं । मुक्त ब्रह्मादिक नव्हेती ।
तेथें शुकाची कोण गती । मुक्तपणाची ॥५१॥
देहबुद्धी मनात ठेवून विचार केला तर ब्रह्मदेवही मुक्त ठरणार नाहीत; मग तिथे शुकांचे मुक्तपण तरी कसे सिद्ध होणार?
मुक्तपण हेंचि बद्ध । मुक्त बद्ध हें अबद्ध ।
स्वस्वरूप स्वतःसिद्ध । बद्ध ना मुक्त ॥५२॥
'मी मुक्त आहे' असे मानणे हेच मुळात एक बंधन आहे, कारण बद्ध आणि मुक्त हे दोन्ही कल्पनेचे खेळ आहेत; मूळ आत्मस्वरूप स्वतःसिद्ध असून ते बद्धही नाही आणि मुक्तही नाही.
मुक्तपणाची पोटीं शिळा । बांधतां जाइजे पाताळा ।
देहबुद्धीची अर्गळा । स्वरूपीं न संटे ॥५३॥
'मी मुक्त झालो' या अहंकाराची शिळा गळ्यात बांधली तर माणूस गर्तेत बुडतो; कारण देहबुद्धीचा अडसर आत्मस्वरूपात शिरूच शकत नाही.
मीपणापासून सुटला । तोचि एक मुक्त जाहला ।
मुका अथवा बोलिला । तरी तो मुक्त ॥५४॥
जो स्वतःच्या मीपणातून कायमचा मुक्त झाला तोच खरा मुक्त होय; मग तो मुखाने शांत बसो अथवा लोकांशी संवाद साधो, तो मुक्तच असतो.
जयास बांधावें तें वाव । तेथें कैंचा मुक्तभाव ।
पाहों जातां सकळ वाव । गुणवार्ता ॥५५॥
ज्याला बांधले जाते ते शरीरच मिथ्या आहे, मग तिथे मुक्त तरी कोण होणार? विचार करून पाहिले तर हा सर्व त्रिगुणांचा खेळ व्यर्थ आहे.
बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो न मे वस्तुतः ।
गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बंधनम् ॥ १ ॥
बद्ध किंवा मुक्त या व्याख्या केवळ मायेच्या गुणांमुळे केल्या जातात, प्रत्यक्षात आत्म्याला लागू पडत नाहीत; गुण हे मायेचे मूळ असल्यामुळे मला ना मोक्ष आहे ना बंधन.
तत्त्वज्ञाता परमशुद्ध । तयासि नाहीं मुक्त बद्ध ।
मुक्त बद्ध हा विनोद । मायागुणें ॥५६॥
जो परम शुद्ध तत्त्वज्ञानी असतो त्याला बद्ध किंवा मुक्त असे काहीच नसते; बद्ध आणि मुक्त हा मायेच्या गुणांचा केवळ खेळ आहे.
जेथें नाम रूप हें सरे । तेथें मुक्तपण कैंचें उरे ।
मुक्त बद्ध हें विसरे । विसरपणेंशीं ॥५७॥
जिथे नाम आणि रूप संपून जाते तिथे मुक्तपणा तरी कसा शिल्लक राहणार? तिथे बद्ध आणि मुक्त हे दोन्ही विस्मृतीत विरून जातात.
बद्ध मुक्त झाला कोण । ऐसा श्रोता करी प्रश्न ।
बाधक जाणावें मीपण । धर्त्यास बाधी ॥५८॥
तेव्हा श्रोत्याने विचारले की, 'मग बद्ध आणि मुक्त नक्की कोण होतो?' अहंकार आणि मीपण हेच माणसाला बंधनात पाडणारे असते.
एवं हा अवघा श्रम । अहंतेचा जाण भ्रम ।
मायातीत जो विश्राम । सेविला नाहीं ॥५९॥
म्हणून हा सर्व संशय केवळ देहाहंकाराचा भ्रम आहे; कारण साधकाने मायेपलीकडच्या खऱ्या विश्रांतीचा अजून अनुभव घेतलेला नसतो.
असो बद्धता आणि मुक्तता । आली कल्पनेच्या माथां ।
ते कल्पना तरी तत्त्वतां । साच आहे ॥६०॥
बद्धता आणि मुक्तता ही केवळ कल्पनेच्या माथ्यावर बसलेली आहे; आणि ती कल्पना तरी मुळात खरी कुठे आहे?
म्हणोनि हें मृगजळ । माया नाथिलें आभाळ ।
स्वप्न मिथ्या तात्काळ । जागृतीस होय ॥६१॥
म्हणून ही माया मृगजळासारखी आणि आभाळातील खोट्या ढगासारखी आहे; जागे होताच स्वप्न जसे क्षणात खोटे ठरते तसे हे आहे.
स्वप्नीं बद्ध मुक्त झाला । तो जागृतीस नाहीं आला ।
कैंचा कोण काय झाला । कांहीं कळेना ॥६२॥
स्वप्नात जो बद्ध किंवा मुक्त झाला होता, तो जागेपणात शिल्लकच राहत नाही; मग तिथे कोण काय झाला हे विचारणेच व्यर्थ आहे.
म्हणोन मुक्त विश्वजन । जयांस झालें आत्मज्ञान ।
शुद्धज्ञानें मुक्तपण । समूळ वाव ॥६३॥
म्हणून ज्यांना खरे आत्मज्ञान झाले ते सर्व मुक्तच आहेत; शुद्ध ज्ञानाच्या प्रकाशात वेगळे मुक्तपणही कल्पनेपुरतेच उरते.
बद्ध मुक्त हा संदेह । धरी कल्पनेचा देह ।
साधु सदा निःसंदेह । देहातीत वस्तु ॥६४॥
बद्ध आणि मुक्त हा संशय केवळ देहाभिमानामुळे निर्माण होतो; साधू हे देहातीत आत्मतत्त्व असल्यामुळे सदैव निःसंशय असतात.
आतां असो हें पुढती । पुढें रहावें कोणें रीतीं ।
तेंचि निरूपण श्रोतीं । सावध परिसावें ॥६५॥
आता हे बोलणे पुरे; पुढे साधकाने संसारात नक्की कसे राहावे, याचे निरूपण आता श्रोत्यांनी सावधपणे ऐकावे.