वस्तूसि जरी कल्पावें । तरी ते निर्विकल्प स्वभावें ।
तेथें कल्पनेच्या नावें । शून्याकार ॥१॥
परब्रह्माची कल्पना करायला जावे तर ते मुळातच कल्पनेपलीकडचे निर्विकल्प आहे; तिथे कल्पनेच्या नावाने केवळ शून्यताच हाती येते.
तथापि कल्पूं जातां । न ये कल्पनेच्या हाता ।
ओळखी ठायीं न पडे चित्ता । भ्रंश पडे ॥२॥
तरीही कल्पनेने ते जाणू गेले तर ते कल्पनेच्या पकडीत येत नाही; त्याचे मूळ स्वरूप लक्षात येत नाही आणि मनाचा गोंधळ उडतो.
कांहीं दृष्टीस न दिसे । मनास तेही न भासे ।
न भासे न दिसे । कैंसें ओळखावें ॥३॥
ते डोळ्यांना काही दिसत नाही आणि मनालाही त्याचा भास होत नाही; जे दिसत नाही आणि भासतही नाही त्याला कसे ओळखावे?
पाहों जातां निराकार । मनासि पडे शून्याकार ।
कल्पूं जातां अंधकार । भरला वाटे ॥४॥
त्या निराकाराचा शोध घेऊ लागले तर मनाला केवळ शून्याकार जाणवतो; आणि कल्पना करू गेले की सर्वत्र अंधार भरल्यासारखा वाटतो.
कल्पूं जातां वाटे काळें । परी ते काळें ना पिंवळें ।
आरक्त निळें ना ढवळें । वर्णरहित ॥५॥
कल्पना करताना ते काळे वाटते, पण ते काळे नाही आणि पिवळेही नाही; ते लाल, निळे किंवा पांढरे नसून सर्व रंगांच्या पलीकडचे आहे.
जयास वर्णव्यक्ति नसे । भासाहूनि अनारिसें ।
रूपचि नाहीं कैसें । ओळखावें ॥६॥
ज्याला कोणताही रंग किंवा रूप नाही, जे कोणत्याही भासापेक्षा वेगळे आहे; ज्याला आकारच नाही त्याला कसे ओळखावे?
न दिसतां ओळखण । किती धरावी आपण ।
हें तों श्रमासीच कारण । होत असे ॥७॥
डोळ्यांना दिसत नसताना त्याची ओळख कशी पटवून घ्यावी? असा विचार करत राहणे केवळ मनाच्या श्रमाचेच कारण ठरते.
जो निर्गुण गुणातीत । जो अदृश्य अव्यक्त ।
जो अचिंत्य चिंतनातीत । परमपुरुष ॥८॥
जो निर्गुण व गुणातीत आहे, जो अदृश्य व अव्यक्त आहे; आणि जो चिंतनाच्या पलीकडचा अचिंत्य परमपुरुष आहे.
अचिंत्याव्यक्तरूपाय निर्गुणाय गुणात्मने ।
समस्तजगदाधारमूर्तये ब्रह्मणे नमः ॥ १ ॥
अचिंत्य, अव्यक्तरूप, निर्गुण असूनही सर्व गुणांचे अधिष्ठान असणाऱ्या आणि संपूर्ण जगाचा आधार असणाऱ्या परब्रह्माला माझा नमस्कार असो.
अचिंत्य तें चिंतावें । अव्यक्तास आठवावें ।
निर्गुणास ओळखावें । कोणेपरी ॥९॥
जे चिंतनाच्या पलीकडचे आहे त्याचे चिंतन कसे करावे? जे अव्यक्त आहे त्याचे स्मरण कसे ठेवावे? आणि त्या निर्गुणाला नक्की कसे ओळखावे?
जें दृष्टीसचि न पडे । जें मनासही नातुडे ।
तया कैसें पाहणें घडे । निर्गुणासी ॥१०॥
जे डोळ्यांना दिसत नाही आणि बुद्धीच्या पकडीतही येत नाही, त्या निर्गुण तत्त्वाला कसे पाहावे?
असंगाचा संग धरणें । निरवलंबीं वास करणें ।
निःशब्दासी अनुवादणें । कोणेपरी ॥११॥
असंगाचा संग कसा धरावा? कोणत्याही आधाराशिवाय कसे राहावे? आणि जे निःशब्द आहे त्याचे वर्णन शब्दांत कसे करावे?
अचिंत्यासि चिंतूं जातां । निर्विकल्पासि कल्पितां ।
अद्वैताचें ध्यान करितां । द्वैतचि उठे ॥१२॥
त्या अचिंत्य तत्त्वाचे चिंतन करू गेले, निर्विकल्पाची कल्पना करू लागले किंवा अद्वैताचे ध्यान धरू गेले की मनात द्वैतच उभे राहते.
आतां ध्यानचि सांडावें । अनुसंधान तें मोडावें ।
तरी मागुतें पडावें । महासंशयीं ॥१३॥
आता ध्यान करणे सोडून द्यावे आणि अनुसंधान मोडून टाकावे, तर पुन्हा महासंशयाच्या भोवऱ्यात पडावे लागते.
द्वैताच्या भेणें अंतरीं । वस्तु न पाहिजे तरी ।
तेणें समाधाना उरी । कदा असेचिना ॥१४॥
द्वैताच्या भीतीने जर आत्मतत्त्वाचा शोधच घेतला नाही, तर अंतःकरणात शाश्वत समाधानाचा लवलेशही उरणार नाही.
सवे लावितां सवे पडे । सवे पडतां वस्तु आतुडे ।
नित्यानित्यविचारें घडे । समाधान ॥१५॥
मनाला सतत सवय लावली की सवय जडते, सवय जडली की आत्मतत्त्व सापडते; आणि नित्य-अनित्य विचारानेच खरे समाधान मिळते.
वस्तु चिंतितां द्वैत उपजे । सोडी करितां कांहींच नुमजे ।
शून्यत्वें संदेहीं पडिजे । विवेकेंविण ॥१६॥
वस्तूचे चिंतन केले की द्वैत जागे होते, आणि चिंतन सोडले की काहीच समजत नाही; विवेकाशिवाय साधक अशा शून्यतेच्या संशयात पडतो.
म्हणोनि विवेक धरावा । ज्ञानें प्रपंच सारावा ।
अहंभाव ओसरावा । परी तो ओसरेना ॥१७॥
म्हणून सारासार विवेक धरावा, ज्ञानाने प्रपंचाचा मोह बाजूला सारावा; अहंभाव ओसरायला हवा, पण तो सहजासहजी ओसरत नाही.
परब्रह्म तें अद्वैत । कल्पितांच उठे द्वैत ।
तेथें हेतु आणि दृष्टांत । कांहींच न चले ॥१८॥
परब्रह्म हे अद्वैत आहे, पण त्याची कल्पना करताच द्वैत उभे राहते; तिथे कोणताही तर्क किंवा दृष्टांत चालत नाही.
तें आठवितां विसरिजे । कां तें विसरोन आठविजे ।
जाणोनियां नेणिजे । परब्रह्म तें ॥१९॥
त्याचे स्मरण करू गेले की विसर पडतो, आणि विसर पडला की पुन्हा आठवण होते; परब्रह्म हे जाणूनही न जाणण्यासारखे अद्भूत आहे.
त्यास न भेटतां होय भेटी । भेटों जातां पडे तुटी ।
ऐसी हे नवल गोष्टी । मुकेपणाची ॥२०॥
त्याला भेटायला न जाताच त्याची भेट होते, आणि भेटायला गेले की अंतर पडते; मुक्याच्या संवादासारखी ही एक नवलकथा आहे.
तें साधूं जातां साधवेना । नातरी सोडितां सुटेना ।
लागला संबंध तुटेना । निरंतर ॥२१॥
ते साधनेने साध्य करू गेले तर पकडता येत नाही, आणि सोडून दिले तरी सुटत नाही; त्याचा नित्य संबंध असा आहे की तो कधीही तुटत नाही.
तें असतचि सदा असे । नातरी पाहतां दुराशे ।
न पाहतां प्रकाशे । जेथें तेथें ॥२२॥
ते सदैव अस्तित्वात असतेच, पण शोधू गेले तर सापडत नाही; आणि कल्पनेने न पाहता अलिप्त राहिले की सर्वत्र तेच प्रगट दिसते.
जेथें अपाय तेथें उपाय । आणि उपाय तोचि अपाय ।
हें अनुभवेंविण काय । उमजों जाणे ॥२३॥
जिथे विघ्न असते तिथेच उपाय असतो, आणि उपाय हाच कधी विघ्न ठरतो; अनुभवाशिवाय हे गूढ कोणाला समजणार?
तें नुमजतांचि उमजे । उमजोन कांहींच नुमजे ।
तें वृत्तिविण पाविजे । निवृत्तिपद ॥२४॥
ते कल्पनेने न समजताच अनुभवाला येते, आणि कल्पनेने समजू गेले की काहीच समजत नाही; मनाच्या वृत्ती शांत झाल्यावरच ते निवृत्तीपद प्राप्त होते.
तें ध्यानीं धरितां नये । चिंतनीं चिंतावें तें काये ।
मनामध्यें न समाये । परब्रह्म तें ॥२५॥
ते ध्यानात धरता येत नाही, चिंतनाने त्याचे काय चिंतन करावे? कारण ते परब्रह्म सामान्य मनाच्या कल्पनेत कधीच मावत नाही.
त्यास उपमे द्यावें जळ । तरी तें निर्मळ निश्चळ ।
विश्व बुडालें सकळ । परी तें कोरडेंचि असे ॥२६॥
त्याला पाण्याची उपमा दिली तर ते अत्यंत निर्मळ व निश्चळ आहे; त्यात संपूर्ण विश्व बुडून गेले तरी ते स्वतः मात्र कोरडेच राहते.
नव्हे प्रकाशासारिखें । अथवा नव्हे काळोखें ।
आतां तें कासयासारिखें । सांगावें हो ॥२७॥
ते प्रकाशासारखे नाही आणि अंधारासारखेही नाही; मग ते कशासारखे आहे हे नक्की कसे सांगावे?
ऐसें ब्रह्म निरंजन । कदा नव्हे दृश्यमान ।
लावावें तें अनुसंधान । कोणे परी ॥२८॥
असे हे निष्कलंक ब्रह्म कधीही डोळ्यांना दृश्य रूपात दिसत नाही; मग त्याचे अनुसंधान नक्की कोणत्या उपायाने ठेवावे?
अनुसंधान लावूं जातां । कांहीं नाहीं वाटे आतां ।
नेणे मनाचिये माथां । संदेह वाजे ॥२९॥
अनुसंधान लावू गेले की 'तिथे काहीच नाही' असे वाटते; आणि अज्ञानामुळे मनाच्या ठिकाणी संशयाचे काहूर माजते.
लटिकेंचि काय पहावें । कोठें जाऊन रहावें ।
अभाव घेतला जीवें । सत्यस्वरूपाचा ॥३०॥
जे दिसत नाही ते खोटे कशाला पाहावे आणि कुठे जाऊन राहावे? अशा विचाराने जीव सत्य आत्मस्वरूपाविषयीच अविश्वास धरू लागतो.
अभावचि म्हणों सत्य । तरी वेद शास्त्रें कैसें मिथ्य ।
आणि व्यासादिकांचें कृत्य । वाउगें नव्हे ॥३१॥
हा अविश्वासच सत्य मानायचा म्हटले तर मग वेद आणि शास्त्रे खोटी कशी ठरतील? आणि महर्षी व्यासांसारख्यांचे अनुभव कधी व्यर्थ ठरणार नाहीत.
म्हणोनि मिथ्या म्हणतां नये । बहुत ज्ञानाचे उपाय ।
बहुतीं निर्मिलीं तें काय । मिथ्या म्हणावें ॥३२॥
म्हणून आत्मज्ञानाला मिथ्या म्हणता येत नाही; ज्ञानाचे अनेक उपाय थोर संतांनी निर्माण केले, ते सर्व खोटे कसे म्हणता येतील?
अद्वैतज्ञानाचा उपदेश । गुरुगीता तो महेश ।
सांगतां होय पार्वतीस । महाज्ञान ॥३३॥
भगवान महादेवांनी गुरुगीतेमध्ये माता पार्वतीला जो अद्वैतज्ञानाचा उपदेश केला, त्यामुळे तिला परम आत्मज्ञान झाले.
अवधूत गीता केली । गोरक्षास निरूपिली ।
ते अवधूतगीता बोलिली । ज्ञानमार्ग ॥३४॥
दत्तात्रेयांनी अवधूतगीता रचून गोरक्षनाथांना निरूपण केली; त्या अवधूतगीतेत हाच ज्ञानमार्ग स्पष्ट सांगितला आहे.
विष्णु होऊन राजहंस । विधीस केला उपदेश ।
ते हंसगीता जगदीश । बोलिला स्वमुखें ॥३५॥
विष्णूने हंस रूप घेऊन ब्रह्मदेवाला जो उपदेश केला, ती हंसगीता साक्षात जगदीश्वराने आपल्या मुखाने सांगितली.
ब्रह्मा नारदातें उपदेशित । चतुःश्लोकी भागवत ।
पुढें व्यासमुखें बहुत । विस्तारलें ॥३६॥
ब्रह्मदेवाने नारदांना चतुःश्लोकी भागवत सांगितले; आणि पुढे महर्षी व्यासांनी भागवत ग्रंथात त्याचा अथांग विस्तार केला.
वासिष्ठसार वसिष्ठ ऋषी । सांगता झाला रघुनाथासी ।
कृष्ण सांगे अर्जुनासी । सप्तश्लोकी गीता ॥३७॥
वसिष्ठ ऋषींनी प्रभू रामचंद्रांना योगवासिष्ठ ग्रंथाचे सार सांगितले; आणि श्रीकृष्णाने अर्जुनाला गीतेचे अमृत पाजले.
ऐसें सांगावें तें किती । बहुत ऋषि बोलिले बहुतीं ।
अद्वैतज्ञान आदि अंतीं । सत्यचि असे ॥३८॥
असे किती दाखले द्यावेत! अनेक ऋषींनी अनेक ग्रंथांत हेच सांगितले आहे की, अद्वैतज्ञान हेच आधी आणि शेवटी एकमेव शाश्वत सत्य आहे.
म्हणोन मिथ्या आत्मज्ञान । म्हणतां पाविजे पतन ।
प्रज्ञेरहित ते जन । तयांस हें कळेना ॥३९॥
म्हणून आत्मज्ञानाला खोटे म्हटले तर माणसाचे अधःपतन होते; बुद्धीहीन लोकांना यातील गूढ मर्म समजत नाही.
जेथें शेषाची प्रज्ञा मंदली । श्रुतीस मौनमुद्रा पडिली ।
जाणपणें न वचे वदली । स्वरूपस्थिती ॥४०॥
जिथे शेषनागाची बुद्धी मंदावली आणि श्रुतींनी मौन धारण केले; तिथे अहंकाराच्या बळावर आत्मस्वरूपाचे वर्णन करता येत नाही.
आपणास नुमजे बरवें । म्हणोनि मिथ्या कैसें करावें ।
नातरी सुदृढ धरावें । सद्‌गुरुमुखें ॥४१॥
स्वतःला नीट समजले नाही म्हणून सत्याला खोटे कसे ठरवावे? त्यापेक्षा सद्गुरूंच्या मुखातून ते सत्य दृढतेने समजून घ्यावे.
मिथ्या तेंचि सत्य झालें । सत्य असोनि मिथ्या केलें ।
संदेहसागरीं बुडालें । अकस्मात मन ॥४२॥
खोटे तेच सत्य वाटू लागले आणि सत्य असूनही ते मिथ्या वाटू लागले; अशा रीतीने माणसाचे मन अचानक संशयाच्या महासागरात बुडून गेले.
मनास कल्पायाची सवे । मनें कल्पिलें तें नव्हे ।
तेणें गुणें संदेह धांवे । मीपणाचेनि पंथें ॥४३॥
मनाला सतत कल्पना करण्याची सवय असते, पण जे कल्पनेत येत नाही तेच ब्रह्म असते; त्यामुळे मन अहंकाराच्या मार्गाने संशयामागे धावू लागते.
तरी तो पंथचि मोडावा । मग परमात्मा जोडावा ।
समूळ संदेह तोडावा । साधूचेनि संगतीं ॥४४॥
म्हणून तो अहंकाराचा मार्गच मोडून काढावा आणि परमात्म्याशी नाते जोडावे; संतांच्या संगतीत सर्व संशय समूळ नष्ट करावेत.
मीपण शस्त्रें तुटेना । मीपण फोडितां फुटेना ।
मीपण सोडितां सुटेना । कांहीं केल्या ॥४५॥
हा मीपणा शस्त्राने तुटत नाही, आपटून फुटत नाही; आणि सोडायचा प्रयत्न केला तरी सहजासहजी सुटत नाही.
मीपणें वस्तु नाकळे । मीपणें भक्ति मावळे ।
मीपणें शक्ति गळे । वैराग्याची ॥४६॥
मीपणामुळे आत्मतत्त्व समजत नाही, भक्ती लोप पावते आणि वैराग्याची सर्व शक्ती गळून पडते.
मीपणें प्रपंच न घडे । मीपणें परमार्थ बुडे ।
मीपणें सकळही उडे । यश कीर्ति प्रताप ॥४७॥
अहंकारामुळे प्रपंच नीट होत नाही आणि परमार्थही बुडतो; अहंकारामुळे माणसाचे यश, कीर्ती आणि पराक्रम सर्व काही नष्ट होते.
मीपणें मैत्री तुटे । मीपणें प्रीति आटे ।
मीपणें लिगटे । अभिमान अंगीं ॥४८॥
मीपणामुळे मैत्री तुटते, प्रेम आकसून जाते; आणि अंगात नको तितका अहंकार येऊन भिडतो.
मीपणें विकल्प उठे । मीपणें कलह सुटे ।
मीपणें संमोह फुटे । ऐक्यतेचा ॥४९॥
मीपणामुळे संशय निर्माण होतो, कलह सुरू होतात; आणि अद्वैताच्या ऐक्याची भावना क्षणात भंग पावते.
मीपण कोणासीच न साहे । तें भगवंतीं कैसेनि साहे ।
म्हणून मीपण सांडून राहे । तोचि समाधानी ॥५०॥
अहंकार कोणालाही सहन होत नाही, मग भगवंताला तरी तो कसा आवडेल? म्हणूनच जो मीपणा सोडून राहतो तोच खरा समाधानी होतो.
मीपण कैसे । त्यागावें । ब्रह्म कैसें अनुभवावें ।
समाधान कैसें पावावें । निःसंगपणें ॥५१॥
मीपणाचा त्याग कसा करावा? परब्रह्माचा अनुभव कसा घ्यावा? आणि निःसंग होऊन आत्मसमाधान कसे मिळवावे?
मीपण जाणोनि त्यागावे । ब्रह्म होऊन अनुभवावे ।
समाधान ते पावावे । निःसंगपणे ॥५२॥
मीपणाचे स्वरूप ओळखून त्याचा त्याग करावा, स्वतः ब्रह्मरूप होऊन अनुभव घ्यावा; आणि निःसंग वृत्तीने खरे समाधान मिळवावे.
आणिक एक समाधान । मीपणेंविण साधन ।
करूं जाणे तोचि धन्य । समाधानी ॥५३॥
समाधानाचे आणखी एक श्रेष्ठ मर्म असे की, मीपणाचा अहंकार न ठेवता जो नित्य साधना करतो, तोच खरा धन्य व समाधानी होय.
मी ब्रह्मचि झालों स्वतां । साधन करील कोण आतां ।
ऐसें मनीं कल्पूं जातां । कल्पनाचि उठे ॥५४॥
'मी स्वतःच ब्रह्म झालो आहे, आता साधना कशाला करायची?' असा मनात विचार आला की तिथे पुन्हा सूक्ष्म अहंकारच उभा राहतो.
ब्रह्मीं कल्पना न साहे । तेचि तेथें उभी राहे ।
तयेसी शोधूनि पाहे । तोचि साधु ॥५५॥
परब्रह्मात कल्पनेला थारा नसतो, पण तिथेच ही सूक्ष्म कल्पना उभी राहते; या कल्पनेचा शोध घेऊन तिला नष्ट करतो तोच खरा साधू होय.
निर्विकल्पासि कल्पावें । परी कल्पिलें तें आपण न व्हावें ।
मीपणास त्यागावें । येणें रीतीं ॥५६॥
निर्विकल्प परब्रह्माचे ध्यान करावे, पण कल्पनेचा अहंकार स्वतःकडे घेऊ नये; अशा रीतीने मीपणाचा त्याग करावा.
ब्रह्मविद्येच्या लपणीं । कांहींच न व्हावें असोनी ।
दक्ष आणि समाधानी । तोचि हें जाणें ॥५७॥
ब्रह्मविद्येच्या प्रकाशात राहूनही स्वतः काही वेगळे न भासणे; जो दक्ष आणि समाधानी असतो तोच हे मर्म जाणतो.
जयास आपण कल्पावें । तेंचि आपण स्वभावें ।
येथें कल्पनेच्या नांवें । शून्य आलें ॥५८॥
ज्याची आपण कल्पना करतो ते मूळ स्वरूप आपण स्वतःच असतो; तिथे कल्पनेला काहीच अस्तित्व उरत नाही.
पदींहून चळों नये । करावे साधनउपाये ।
तरीच सांपडे सोये । अलिप्तपणाची ॥५९॥
आपल्या मूळ ब्रह्मपदावरून ढळू नये आणि तरीही साधनेचे नित्य उपाय चालू ठेवावेत; तरच अलिप्त राहण्याची खरी वाट सापडते.
राजा राजपदीं असतां । उगीच चाले सर्व सत्ता ।
साध्यचि होऊन तत्त्वतां । साधन करावें ॥६०॥
राजा सिंहासनावर बसलेला असताना त्याची सत्ता आपोआप चालते; तसेच साधकाने स्वतः साध्य (ब्रह्मरूप) होऊनही बाह्य साधना चालू ठेवावी.
साधन आलें देहाच्या माथां । आपण देह नव्हे सर्वथा ।
ऐसा करून अकर्ता । सहजचि आहे ॥६१॥
साधना ही शरीराच्या माथी आलेली आहे आणि आपण शरीर नसून आत्मा आहोत; असा विवेक ठेवून अकर्ता राहणे हीच सहजस्थिती आहे.
देह आपण ऐसें कल्पावें । तरीच साधन त्यागावें ।
देहातीत असतां स्वभावें । देह कैंचा ॥६२॥
आपण स्वतःला शरीर मानले तरच साधनेचा त्याग करावासा वाटेल; पण स्वतः देहातीत असताना देहाच्या कर्माने काय बिघडणार?
ना तें साधन ना तें देह । आपण आपला निःसंदेह ।
देहींच असोन विदेह । स्थिति ऐशी ॥६३॥
ना तिथे देहाचे भान उरते ना साधनेचा भार; आपण निःसंशयपणे आत्मरूप असतो, देहात असूनही विदेही असणे हीच ती स्थिती होय.
साधनेंविण ब्रह्म होतां । लागों पाहे देहममता ।
आळस प्रबळे तत्त्वतां । ब्रह्मज्ञानमिसें ॥६४॥
साधनेशिवाय ब्रह्मज्ञानी बनू गेले की देहाची आसक्ती चिकटू पाहते; आणि ब्रह्मज्ञानाच्या नावाखाली मनात आळस बळावू लागतो.
परमार्थमिसें अर्थ जागे । ध्यानमिसें निद्रा लागे ।
मुक्तिमिसें दोष भोगे । अनर्गळता ॥६५॥
परमार्थाच्या नावाखाली पैशांची हाव जागी होते, ध्यानाच्या निमित्ताने झोप लागते; आणि मुक्तीच्या नावाखाली अनिर्बंध स्वैराचार सुरू होतो.
निरूपणमिसें निंदा घडे । संवादमिसें विवाद पडे ।
उपाधिमिसें येऊन जडे । अभिमान अंगीं ॥६६॥
निरूपणाच्या निमित्ताने लोकांची निंदा घडते, संवादाच्या नावाखाली वादविवाद होतात; आणि व्यवहाराच्या निमित्ताने अंगात अहंकार शिरतो.
तैसा ब्रह्मज्ञानमिसें । आळस अंतरीं प्रवेशे ।
म्हणे साधनाचें पिसें । काय करावें ॥६७॥
तसाच ब्रह्मज्ञानाच्या निमित्ताने अंतरात आळस प्रवेश करतो; आणि 'आता साधनेचा खटाटोप कशाला करावा' असे मनुष्य म्हणू लागतो.
किं करोमि क्व गच्छामि किं गृह्णामि त्यजामि किम् ।
आत्मना पूरितं सर्वं महाकल्पांबुना यथा ॥ १ ॥
मी काय करू, कुठे जाऊ, काय स्वीकारू आणि काय सोडू? कारण महाप्रलयाच्या पाण्याप्रमाणे सर्व विश्व आत्म्यानेच भरून गेले आहे.
वचन आधारीं लाविलें । जैसें शस्त्र फिरविलें ।
स्वतां हाणोनि घेतलें । जयापरी ॥६८॥
अशा शास्त्रातील वचनांचा गैरवापर करून स्वतःवरच उलटे शस्त्र चालवल्यासारखे अज्ञानी लोक वागतात.
तैसा उपायाचा अपाय । विपरीतपणें स्वहित जाय ।
साधन सोडितां होय । मुक्तपणें बद्ध ॥६९॥
अशा रीतीने उपायाचाच अपाय होतो आणि चुकीच्या समजुतीमुळे आत्महित नष्ट होते; आणि साधना सोडल्यामुळे माणूस मुक्त होण्याऐवजी पुन्हा बद्धच बनतो.
साधन करितांच सिद्धपण । हातींचें जाईल निघोन ।
तेणेंगुणें साधन । करूंच नावडे ॥७०॥
'साधना केली तर लोक मला अपूर्ण समजतील आणि माझे सिद्धपण निघून जाईल' या खोट्या प्रतिष्ठेपोटी त्याला साधना करणे आवडत नाही.
लोक म्हणती हा साधक । हेचि लज्जा वाटे एक ।
साधन करिती ब्रह्मादिक । हें ठाउकें नाहीं ॥७१॥
'लोक मला साधक म्हणतील' हीच एक मोठी लाज त्याला वाटते; पण साक्षात ब्रह्मदेवादिक देवही नित्य साधना करतात हे त्या मूर्खाला ठाऊक नसते.
आतां असो हे अविद्या । अभ्याससारिणी विद्या ।
अभ्यासें पाविजे आद्या । पूर्ण ब्रह्म ॥७२॥
आता ही अविद्या बाजूला ठेवावी आणि अभ्यासाने विद्या वाढवावी; कारण नित्य अभ्यासानेच त्या आद्य परब्रह्माची प्राप्ती होते.
अभ्यास करावा कवण । ऐसा श्रोता करी प्रश्न ।
परमार्थाचें साधन । बोलिलें पाहिजे ॥७३॥
तेव्हा श्रोत्याने विचारले की, 'हा अभ्यास नक्की कसला करावा? परमार्थाचे मुख्य साधन कोणते ते मला सांगावे.'
याचें उत्तर श्रोतयासी । दिधलें पुढियलें समासीं ।
निरूपिलें साधनासी । परमार्थाच्या ॥७४॥
या प्रश्नाचे समर्पक उत्तर पुढील समासात श्रोत्यांसाठी दिले आहे; परमार्थाच्या त्या श्रेष्ठ साधनाचा उलगडा आता पुढे ऐकावा.