ऐक परमार्थाचें साधन । जेणें होय समाधान ।
तें तूं जाण गा श्रवण । निश्चयेंसीं ॥१॥
ज्याने मनाला शाश्वत समाधान लाभते अशा परमार्थाचे मुख्य साधन ऐक; ते साधन म्हणजेच नित्य 'श्रवण' होय हे निश्चयाने जाण.
श्रवणें आतुडे भक्ती । श्रवणें उद्भवे विरक्ती ।
श्रवणें तुटे आसक्ती । विषयांची ॥२॥
श्रवणाने भक्ती प्राप्त होते, श्रवणाने अंतरात विरक्ती निर्माण होते आणि श्रवणानेच विषयभोगांची आसक्ती तुटून पडते.
श्रवणें घडे चित्तशुद्धी । श्रवणें होय दृढ बुद्धी ।
श्रवणें तुटे उपाधी । अभिमानाची ॥३॥
श्रवणाने चित्त शुद्ध होते, बुद्धी स्थिर व दृढ बनते आणि अहंकाराची उपाधी समूळ नष्ट होते.
श्रवणें निश्चयो घडे । श्रवणें ममता मोडे ।
श्रवणें अंतरीं जोडे । समाधान ॥४॥
श्रवणाने आत्मज्ञानाचा पक्का निश्चय होतो, संसाराची ममता मोडून पडते आणि अंतःकरणात अखंड समाधान लाभते.
श्रवणें आशंका फिटे । श्रवणें संशयो तुटे ।
श्रवण होतां पालटे । पूर्वगुण आपुला ॥५॥
श्रवणाने मनातील शंका मिटतात, संशय तुटून जातात; आणि श्रवण चालू राहिले की माणसाचा मूळचा स्वभाव पालटून जातो.
श्रवणें आवरे मन । श्रवणें घडे समाधान ।
श्रवणें तुटे बंधन । देहबुद्धीचें ॥६॥
श्रवणाने चंचल मन आवरले जाते, परिपूर्ण समाधान मिळते आणि देहबुद्धीचे जाचक बंधन गळून पडते.
श्रवणें मीपण जाय । श्रवणें धोका न ये ।
श्रवणें नाना अपाय । भस्म होती ॥७॥
श्रवणाने मीपणाचा अहंकार नाहीसा होतो, संसाराचे भय उरत नाही आणि जीवनातील सर्व संकटे जळून भस्मसात होतात.
श्रवणें होय कार्यसिद्धि । श्रवणें लागे समाधी ।
श्रवणें घडे सर्वसिद्धी । समाधानाची ॥८॥
श्रवणाने कार्यसिद्धी होते, सहज समाधी लागते आणि आत्मसमाधानाची सर्व फळे प्राप्त होतात.
सत्संगावरी श्रवण । तेणें कळे निरूपण ।
श्रवणें होईजे आपण । तदाकार ॥९॥
संतांच्या संगतीत श्रवण केले की निरूपणाचा खरा मर्म कळतो; आणि श्रवणाच्या बळावर साधक स्वतः परब्रह्माशी तदाकार होतो.
श्रवणें प्रबोध वाढे । श्रवणें प्रज्ञा चढे ।
श्रवणें विषयांचे ओढे । तुटोन जाती ॥१०॥
श्रवणाने आत्मजागृती वाढते, बुद्धी तल्लख होते आणि विषयभोगांची चंचल ओढ कायमची तुटून जाते.
श्रवणें विचार कळे । श्रवणें ज्ञान हें प्रबळे ।
श्रवणें वस्तु निवळे । साधकांसी ॥११॥
श्रवणाने सारासार विचार समजतो, ज्ञानाचा प्रकाश प्रबळ होतो आणि साधकाला आत्मतत्त्वाची स्पष्ट ओळख पटते.
श्रवणें सद्बुद्धि लागे । श्रवणें विवेक जागे ।
श्रवणें मन हें मागे । भगवंतासी ॥१२॥
श्रवणाने सुबुद्धी लाभते, अंतरात विवेक जागृत होतो आणि मन केवळ भगवंताचीच याचना करू लागते.
श्रवणें कुसंग तुटे । श्रवणें काम ओहटे ।
श्रवणें धोका आटे । एकसरां ॥१३॥
श्रवणाने दुर्जनांची कुसंगती सुटते, वासना ओसरतात आणि संसारातील सर्व संशय एका क्षणात मावळून जातात.
श्रवणें मोह नासे । श्रवणें स्फूर्ति प्रकाशे ।
श्रवणें सद्वस्तु भासे । निश्चयात्मक ॥१४॥
श्रवणाने मायेचा मोह नष्ट होतो, अंतरात नवी स्फूर्ती प्रगट होते आणि सत्य आत्मतत्त्व निश्चयाने प्रत्ययाला येते.
श्रवणें होय उत्तम गती । श्रवणें आतुडे शांती ।
श्रवणें पाविजे निवृत्ती । अचळपद ॥१५॥
श्रवणाने उत्तम सद्गती मिळते, अंतःकरणात खरी शांती नांदते आणि कधीही न ढळणारे अढळ निवृत्तीपद प्राप्त होते.
श्रवणा-ऐसें सार नाहीं । श्रवणें घडे सर्व कांहीं ।
भवनदीच्या प्रवाहीं । तरणोपाय श्रवणें ॥१६॥
श्रवणासारखे श्रेष्ठ साधन जगात दुसरे नाही, श्रवणाने सर्व काही साध्य होते; भवसागराच्या प्रवाहात तरून जाण्याचा हाच मुख्य उपाय आहे.
श्रवण भजनाचा आरंभ । श्रवण सर्वीं सर्वारंभ ।
श्रवणें होय स्वयंभ । सर्व कांहीं ॥१७॥
श्रवण हा भजनाचा मूळ पाया आहे, श्रवण हा सर्व कार्यांचा आरंभ आहे; आणि श्रवणाच्या बळावर माणूस स्वतः ब्रह्मरूप बनतो.
प्रवृत्ति अथवा निवृत्ति । श्रवणेंविण न घडे प्राप्ती ।
हे तों सकळांस प्रचीती । प्रत्यक्ष आहे ॥१८॥
प्रवृत्तीमार्ग असो वा निवृत्तीमार्ग, श्रवणाशिवाय कशाचीही प्राप्ती होत नाही; हा सर्वांच्या प्रत्यक्ष अनुभवाचा सिद्धांत आहे.
ऐकिल्याविण कळेना । हें ठाउकें आहे जनां ।
त्याकारणें मूळ प्रयत्ना । श्रवण आधीं ॥१९॥
ऐकल्याशिवाय काहीही समजत नाही हे सर्व जगाला ठाऊक आहे; म्हणूनच कोणत्याही प्रयत्नाचा मूळ पाया प्रथम श्रवण हाच असतो.
जें जन्मीं ऐकिलेंचि नाहीं । तेथें पडिजे संदेहीं ।
म्हणोनिया दुजें कांहीं । साम्यता न घडे ॥२०॥
जे आयुष्यात कधी ऐकलेच नाही त्याविषयी मनात संशय निर्माण होतो; म्हणूनच श्रवणाची बरोबरी करू शकेल असे दुसरे साधन नाही.
बहुत साधनें पाहतां । श्रवणास न घडे साम्यता ।
श्रवणेंविण तत्त्वता । कार्य न चले ॥२१॥
अनेक साधनांचा विचार केला तरी कशालाही श्रवणाची सर येत नाही; कारण श्रवणाशिवाय परमार्थाचे कोणतेही कार्य पुढे सरकत नाही.
न देखतां दिनकर । पडे अवघा अंधकार ।
श्रवणेंविण प्रकार । तैसा होय ॥२२॥
सूर्य उगवला नाही तर सर्वत्र अंधार पसरतो; श्रवणाशिवाय माणसाच्या बुद्धीची अवस्था अगदी तशीच होते.
कैशी नवविधा भक्ती । कैशी चतुर्विधा मुक्ती ।
कैशी आहे सहजस्थिती । हें श्रवणेंविण न कळे ॥२३॥
नवविधा भक्ती कशी असते, चार प्रकारच्या मुक्ती कोणत्या आणि सहजस्थिती कशी अनुभवावी, हे श्रवणाशिवाय समजत नाही.
न कळे षट्कर्माचरण । न कळे कैसें पुरश्चरण ।
न कळे कैसें उपासन । विधियुक्त ॥२४॥
षट्कर्मांचे आचरण कसे करावे, मंत्रांचे पुरश्चरण कसे असते आणि शास्त्राधारित उपासना कशी करावी, हे श्रवणाशिवाय कळत नाही.
नाना व्रतें नाना दानें । नाना तपें नाना साधनें ।
नाना योग तीर्थाटणें । श्रवणेंविण न कळती ॥२५॥
नाना प्रकारची व्रते, दाने, तपे, साधने, योगमार्ग आणि तीर्थयात्रा यांचे रहस्य श्रवणाशिवाय समजू शकत नाही.
नाना विद्या पिंडज्ञान । नाना तत्त्वांचें शोधन ।
नाना कळा ब्रह्मज्ञान । श्रवणेंविण न कळे ॥२६॥
विविध विद्या, शरीररचना, तत्त्वांचे संशोधन, नाना कला आणि अंतिम ब्रह्मज्ञान हे श्रवणाशिवाय कधीही उमगत नाही.
अठरा भार वनस्पती । एक्या जळें प्रबळती ।
एक्या रसें उत्पत्ती । सकळ जीवांची ॥२७॥
अठरा भार वनस्पती एकाच पाण्याने वाढतात आणि एकाच अन्नावर जगातील सर्व जीवांचे पोषण होते.
सकळ जीवांस एक पृथ्वी । सकळ जीवांस एक रवी ।
सकळ जीवांस वर्तवी । एक वायु ॥२८॥
सर्व जीवांना राहण्यासाठी एकच पृथ्वी आहे, सर्वांना प्रकाश देणारा एकच सूर्य आहे आणि सर्वांना जगवणारा एकच वायू आहे.
सकळ जीवांस एक पैस । जयास बोलिजे आकाश ।
सकळ जीवांचा वास । एक परब्रह्मीं ॥२९॥
सर्व जीवांना सामावून घेणारे आकाश एकच आहे; आणि सर्व जीवांचा मूळ निवास त्या एकाच परब्रह्मामध्ये आहे.
तैसें सकळ जीवांस मिळोन । सार एकचि साधन ।
तें हें जाण श्रवण । प्राणिमात्रांसीं ॥३०॥
तसेच या जगातील सर्व प्राणिमात्रांसाठी एकच श्रेष्ठ व मुख्य साधन आहे, आणि ते साधन म्हणजे केवळ 'श्रवण' होय.
नाना देश भाषा मतें । भूमंडळीं असंख्यातें ।
सर्वांस श्रवणापरतें । साधनचि नाहीं ॥३१॥
या पृथ्वीवर नाना देश, भाषा आणि अगणित संप्रदाय आहेत; परंतु त्या सर्वांसाठी श्रवणाशिवाय दुसरे श्रेष्ठ साधन नाही.
श्रवणें घडे उपरती । बद्धाचे मुमुक्षु होती ।
मुमुक्षूचे साधक अती । नेमेंसिं चालती ॥३२॥
श्रवणाने मनात वैराग्य निर्माण होते, बद्ध माणसाचे रूपांतर मुमुक्षूमध्ये होते; आणि मुमुक्षू हा नियमाने चालणारा उत्तम साधक बनतो.
साधकांचे होति सिद्ध । अंगीं बाणतां प्रबोध ।
हें तों आहे प्रसिद्ध । सकळांस ठाउकें ॥३३॥
आत्मज्ञान अंगी बाणले की त्या साधकाचाच पुढे सिद्ध पुरुष होतो; ही सत्य गोष्ट सर्वांना उघड ठाऊक आहे.
ठायींचे खळ चांडाळ । तेचि होती पुण्यशीळ ।
ऐसा गुण तात्काळ । श्रवणाचा ॥३४॥
मूळचे दुष्ट आणि पापी असणारे लोकही श्रवणामुळे तत्काळ पुण्यवान बनतात; श्रवणाचा असा तात्काळ प्रभाव पडतो.
जो दुर्बुद्धि दुरात्मा । तोचि होय पुण्यात्मा ।
अगाध श्रवणाचा महिमा । बोलिला न वचे ॥३५॥
दुर्बुद्धी असणारा दुराचारी माणूसही श्रवणाने पुण्यात्मा बनून जातो; श्रवणाचा हा अगाध महिमा शब्दांत सांगता येत नाही.
तीर्थव्रतांची फळश्रुती । पुढें होणार सांगती ।
तैसें नव्हे हातींच्या हातीं । सप्रचीत श्रवणें ॥३६॥
तीर्थ आणि व्रतांचे फळ मृत्यूनंतर पुढे परलोकात मिळेल असे सांगितले जाते; पण श्रवणाचे फळ मात्र आत्ता याच क्षणी हातात रोखठोक मिळते.
नाना रोग नाना व्याधी । तत्काळ तोडिजे औषधी ।
तैशी आहे श्रवणसिद्धी । अनुभवी जाणती ॥३७॥
नाना रोग आणि आजार योग्य औषधाने तत्काळ बरे होतात; तसाच तात्काळ प्रभाव श्रवणाचा असतो हे अनुभवी जाणतात.
श्रवणाचा विचार कळे । तरीच भाग्यश्री प्रबळे ।
मुख्य परमात्मा आकळे । स्वानुभवासी ॥३८॥
श्रवणाचा खरा मर्म कळला तरच आत्मिक ऐश्वर्य वाढते; आणि मुख्य परमात्मा स्वतःच्या अनुभवाला सहज येतो.
या नांव जाणावें मनन । अर्थालागीं सावधान ।
निदिध्यासें समाधान । होत असे ॥३९॥
ऐकलेल्या अर्थाचे सावध चित्ताने चिंतन करणे याला 'मनन' म्हणतात; आणि त्याच्या अखंड ध्यासाने परिपूर्ण समाधान लाभते.
बोलिल्याचा अर्थ कळे । तरीच समाधान निवळे ।
अकस्मात अंतरीं वोळे । निःसंदेह ॥४०॥
निरूपणातील शब्दांचा खरा अर्थ समजला तरच अंतरीचे समाधान प्रगट होते; आणि मनात सर्व संशयांपलीकडची अनुभूती पाझरू लागते.
संदेह जन्माचें मूळ । तें श्रवणें होय निर्मूळ ।
पुढें सहजचि प्रांजळ । समाधान ॥४१॥
संशय हेच सर्व संसाराचे आणि पुनर्जन्माचे मूळ आहे, ते श्रवणाने समूळ नष्ट होते; आणि पुढे अत्यंत निर्मळ समाधान प्राप्त होते.
जेथें नाहीं श्रवण मनन । तेथें कैंचें समाधान ।
मुक्तपणाचें बंधन । जडलें पायीं ॥४२॥
जिथे श्रवण आणि मनन नसते तिथे खरे समाधान कधीच टिकत नाही; आणि अशा माणसाच्या पायात केवळ कोरड्या मुक्तपणाचा अहंकार जडतो.
मुमुक्षु साधक अथवा सिद्ध । श्रवणेंविण तो बद्ध ।
श्रवणमननें शुद्ध । चित्तवृत्ति होय ॥४३॥
मुमुक्षू असो, साधक असो वा सिद्ध असो, श्रवणाशिवाय तो बद्धच होतो; अखंड श्रवण आणि मननानेच चित्ताची वृत्ती शुद्ध राहते.
जेथें नाहीं नित्य श्रवण । तें जाणावें विलक्षण ।
तेथें साधकें एक क्षण । क्रमूं नये सर्वथा ॥४४॥
जिथे नित्य अध्यात्मश्रवण घडत नाही ते स्थान विपरीत जाणावे; अशा ठिकाणी साधकाने क्षणभरही थांबू नये.
जेथें नाहीं श्रवणस्वार्थ । तेथें कैंचा हो परमार्थ ।
मागें केलें तितुकें व्यर्थ । श्रवणेंविण होय ॥४५॥
जिथे आत्मश्रवणाचा स्वार्थ साधला जात नाही तिथे कसला आलाय परमार्थ? श्रवणाशिवाय पूर्वी केलेली सर्व साधनेही व्यर्थ ठरतात.
तस्मात् श्रवण करावें । साधन मनीं धरावें ।
नित्य नेमें तरावें । संसारसागरीं ॥४६॥
म्हणून नित्यनेमाने श्रवण करावे, हे मुख्य साधन अंतरात धरावे; आणि या नित्यनेमाने भवसागरातून सुखरूप तरून जावे.
सेविलेंचि सेवावें अन्न । घेतलेंचि घ्यावें जीवन ।
तैसें श्रवण मनन । केलेंचि करावें ॥४७॥
रोज जेवले तरी रोज पुन्हा जेवावे लागते, पाणी रोज पुन्हा प्यावे लागते; तसेच श्रवण आणि मनन नित्यनेमाने वारंवार करत राहिले पाहिजे.
श्रवणाचा अनादर । आळस करी जो नर ।
त्याचा होय अपहार । स्वहिताविषयीं ॥४८॥
जो मनुष्य श्रवणाचा अनादर करतो किंवा श्रवण करण्यात आळस करतो, तो स्वतःच्या आत्महिताचा स्वतःच घात करून घेतो.
आळसाचें संरक्षण । परमार्थाची बुडवण ।
याकारणें नित्य श्रवण । केलेंचि पाहिजे ॥४९॥
आळसाचे लाड पुरवणे म्हणजे परमार्थाचा विनाश करणे होय; या कारणाने अखंड नित्य श्रवण करतच राहिले पाहिजे.
आतां श्रवण कैसें करावें । कोण्या ग्रंथास पाहावें ।
पुढिलिये समासीं आघवें । सांगिजेल ॥५०॥
आता हे श्रवण नक्की कसे करावे आणि कोणत्या ग्रंथांचे श्रवण करावे, हे पुढील समासात सविस्तर सांगितले जाईल.