श्रोतां व्हावें सावधान । आतां सांगतों ब्रह्मज्ञान ।
जेणें होये समाधान । साधकांचें ॥१॥
श्रोत्यांनी सावध व्हावे, आता मी ब्रह्मज्ञानाचे निरूपण करतो, ज्यामुळे साधकांना परिपूर्ण आत्मसमाधान लाभेल.
रत्नें साधाया कारणें । मृत्तिका लागे एकवटणें ।
चौदा ब्रह्मांचीं लक्षणें । जाणिजे तैसीं ॥२॥
रत्ने मिळवण्यासाठी आधी माती गोळा करून चाळावी लागते; तसेच सत्य परब्रह्म जाणण्यासाठी या चौदा ब्रह्मांची लक्षणे समजून घेतली पाहिजेत.
पदार्थेंविण संकेत । द्वैतावेगळा दृष्टांत ।
पूर्वपक्षेंविण सिद्धांत । बोलतांचि नये ॥३॥
वस्तूशिवाय संकेत करता येत नाही, द्वैताशिवाय दृष्टांत देता येत नाही; आणि पूर्वपक्षाची मांडणी केल्याशिवाय अंतिम सिद्धांत सांगताच येत नाही.
आधीं मिथ्या उभारावें । मग तें ओळखोन सांडावें ।
पुढें सत्य तें स्वभावें । अंतरीं बाणे ॥४॥
आधी जे कल्पित व असत्य आहे ते मांडावे आणि नंतर ते ओळखून त्याचा त्याग करावा; म्हणजे जे शाश्वत सत्य आहे ते आपोआप अंतरात ठसते.
म्हणोन चौदा ब्रह्मांचा संकेत । बोलिला कळावया सिद्धांत ।
येथें श्रोतीं सावचित्त । क्षण एक असावें ॥५॥
म्हणून अंतिम सिद्धांत स्पष्ट कळावा यासाठी या चौदा ब्रह्मांचा संकेत सांगितला आहे; येथे श्रोत्यांनी क्षणभर शांत व एकाग्र व्हावे.
पहिलें तें शब्दब्रह्म । दुजें ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ।
तिसरें खंब्रह्म । बोलिली श्रुती ॥६॥
पहिले शब्दब्रह्म, दुसरे 'ॐ' हे एकाक्षर ब्रह्म आणि तिसरे 'खंब्रह्म' (आकाशब्रह्म) असे श्रुतींमध्ये सांगितले आहे.
चौथें जाण सर्वब्रह्म । पांचवें चैतन्यब्रह्म ।
सहावें सत्ताब्रह्म । साक्षिब्रह्म सातवें ॥७॥
चौथे सर्वब्रह्म, पाचवे चैतन्यब्रह्म, सहावे सत्ताब्रह्म आणि सातवे साक्षिब्रह्म जाणावे.
आठवें सगुणब्रह्म । नववें निर्गुण ब्रह्म ।
दहावें वाच्यब्रह्म । जाणावें पैं ॥८॥
आठवे सगुणब्रह्म, नववे निर्गुणब्रह्म आणि दहावे वाच्यब्रह्म म्हणून ओळखावे.
अनुभव तें अकरावें । आनंदब्रह्म तें बारावें ।
तदाकार तें तेरावें । चौदावें अनिर्वाच्य ॥९॥
अकरावे अनुभवब्रह्म, बारावे आनंदब्रह्म, तेरावे तदाकारब्रह्म आणि चौदावे अनिर्वाच्यब्रह्म होय.
ऐशीं हीं चौदा ब्रह्में । यांचीं निरूपिलीं नामें ।
आतां स्वरूपांचीं वर्में । संकेतें दावूं ॥१०॥
अशी ही चौदा ब्रह्मे असून त्यांची नावे सांगितली आहेत; आता त्यांच्या स्वरूपाचे मर्म संकेताने उलगडून दाखवतो.
अनुभवेंविण भ्रम । या नां शब्दब्रह्म ।
आतां ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म । तें एकाक्षर ॥११॥
प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय केवळ शब्दांचा भ्रम असणे याला 'शब्दब्रह्म' म्हणतात; आणि 'ॐ' या एकाच अक्षराला 'एकाक्षर ब्रह्म' म्हणतात.
खं शब्दें आकाशब्रह्म । महदाकाश व्यापक ब्रह्म ।
आतां बोलिजेल सूक्ष्म ब्रह्म । सर्वब्रह्म ॥१२॥
'खं' म्हणजे आकाश, त्या व्यापक आकाशाला 'खंब्रह्म' म्हणतात; आता यानंतर सर्वत्र सूक्ष्म रूपाने कल्पिलेले 'सर्वब्रह्म' ऐका.
पंचभूतांचें कुवाडें । जें जें तत्त्व दृष्टीस पडे ।
तें तें ब्रह्मचि रोकडें । बोलिजेत आहे ॥१३॥
पंचमहाभूतांच्या या पसाऱ्यात जे जे तत्त्व डोळ्यांना दिसते, त्या दिसणाऱ्या सर्व वस्तूंनाच 'हे ब्रह्म आहे' असे मानणे,
या नांव सर्वब्रह्म । श्रुतिआश्रयाचें वर्म ।
आतां चैतन्यब्रह्म । बोलिजेल ॥१४॥
याला 'सर्वब्रह्म' म्हणतात, जो श्रुतींच्या आधारे कल्पिलेला पूर्वपक्ष आहे; आता 'चैतन्यब्रह्मा'चे स्वरूप सांगतो.
पंचभूतादि मायेतें । चैतन्यचि चेतवितें ।
म्हणोनियां चैतन्यातें । चैतन्यब्रह्म बोलिजे ॥१५॥
पंचमहाभूतादी या सर्व जड मायेला चैतन्यच हालचाल करायला लावते; म्हणूनच त्या चेतवणाऱ्या चैतन्याला 'चैतन्यब्रह्म' म्हटले जाते.
चैतन्यास ज्याची सत्ता । तें सत्ताब्रह्म तत्त्वतां ।
तये सत्तेस जाणता । या नांव साक्षिब्रह्म ॥१६॥
त्या चैतन्यावर ज्याची मूळ सत्ता चालते ते 'सत्ताब्रह्म' होय; आणि त्या सत्तेला जो जाणतो त्याला 'साक्षिब्रह्म' म्हणतात.
साक्षित्व जयापासूनी । तेंहीं आकळिलें गुणीं ।
सगुणब्रह्म हे वाणी । तयासि वदे ॥१७॥
साक्षीभाव ज्याच्यामुळे निर्माण होतो तेही गुणांच्या कक्षेमध्ये येते; म्हणूनच त्याला 'सगुणब्रह्म' असे म्हटले जाते.
जेथें नाहीं गुणवार्ता । तें निर्गुणब्रह्म तत्त्वतां ।
वाच्यब्रह्म तेंही आतां । बोलिजेल ॥१८॥
जिथे गुणांचा लवलेशही उरत नाही ते 'निर्गुणब्रह्म' होय; आता यानंतर 'वाच्यब्रह्म' कोणते ते ऐका.
जे वाचें बोलतां आलें । तें वाच्यब्रह्म बोलिलें ।
अनुभवासि कथिलें । नवचे सर्वथा ॥१९॥
जे जे वाणीने शब्दांत बोलून दाखवता येते त्याला 'वाच्यब्रह्म' म्हणतात; परंतु खरा आत्मानुभव हा शब्दांत कधीही सांगता येत नाही.
या नांव अनुभवब्रह्म । आनंदवृत्तीचा धर्म ।
परंतु याचेंही वर्म । बोलवेना ॥२०॥
ज्याला शब्दांत पकडता येत नाही त्याला 'अनुभवब्रह्म' म्हणतात; आणि आनंदाच्या वृत्तीचा जो धर्म असतो त्याला 'आनंदब्रह्म' म्हणतात, पण याचे मर्मही बोलता येत नाही.
ऐसें हें ब्रह्म आनंद । तदाकार तें अभेद ।
अनिर्वाच्य संवाद । तुटोनि गेला ॥२१॥
असे हे आनंदब्रह्म असते; त्या स्वरूपाशी एकरूप होणे म्हणजे 'तदाकारब्रह्म' होय; आणि जिथे सर्व वाद-संवाद संपून जातात ते 'अनिर्वाच्यब्रह्म' असते.
ऐशीं हीं चौदा ब्रह्में । निरूपिलीं अनुक्रमें ।
साधकें पाहतां भ्रमें । बाधिजेना ॥२२॥
अशी ही चौदा ब्रह्मे क्रमाने स्पष्ट केली आहेत; साधकाने याचा सखोल विचार केला तर त्याला कशाचाही भ्रम होत नाही.
ब्रह्म जाणावें शाश्वत । माया तेचि अशाश्वत ।
चौदा ब्रह्मांचा सिद्धांत । होईल आतां ॥२३॥
परब्रह्म हेच एकमेव शाश्वत सत्य आहे आणि ही सर्व माया अशाश्वत आहे; आता या चौदा ब्रह्मांचा अंतिम सिद्धांत मांडतो.
शब्दब्रह्म तें शाब्दिक । अनुभवेंविण मायिक ।
शाश्वताचा विवेक । तेथें नाहीं ॥२४॥
शब्दब्रह्म हे केवळ शाब्दिक असून अनुभवाशिवाय ते मायिकच ठरते; त्यामुळे त्यामध्ये शाश्वत परब्रह्माचा विचार नसतो.
जेथें क्षर ना अक्षर । तेथें कैंचें ओमित्येकाक्षर ।
शाश्वताचा विचार । तेथें न दिसे ॥२५॥
जिथे क्षर आणि अक्षराचा भेदच उरत नाही तिथे एकाक्षर 'ॐ' तरी कसा असणार? म्हणून तिथेही शाश्वत तत्त्व उरत नाही.
खंब्रह्म ऐसें वचन । तरी शून्यातें नाशी ज्ञान ।
शाश्वताचें अधिष्ठान । तेथें न दिसे ॥२६॥
'खंब्रह्म' म्हणजे आकाश कल्पिले तरी महाप्रलयात शून्याचाही नाश होतो; त्यामुळे आकाशातही शाश्वत अधिष्ठान सापडत नाही.
सर्वत्रांस होतो अंत । हें तों प्रगटचि दिसत ।
प्रळय बोलिला निश्चित । वेदांतशास्त्रीं ॥२७॥
दिसणाऱ्या सर्व सृष्टीचा अंत होतो हे प्रत्यक्ष उघड दिसते; कारण वेदांतशास्त्रात महाप्रलयाचा सिद्धांत स्पष्ट सांगितला आहे.
ब्रह्मप्रळय मांडेल जेथें । भूतान्वय कैंचा तेथें ।
म्हणोनियां सर्वब्रह्मातें । नाश आहे ॥२८॥
महाप्रलय झाल्यावर पंचमहाभूतांचा संबंधच कुठे उरणार? म्हणूनच 'सर्वब्रह्म' ही संकल्पनाही शेवटी नाशवंत ठरते.
अचळासी आणी चळण । निर्गुणास लावितां गुण ।
आकारास विचक्षण । मानीतना ॥२९॥
निश्चळ परब्रह्माला चंचल बनवणे आणि निर्गुणाला गुण लावणे, ही दिसणाऱ्या आकारांची कल्पना ज्ञानी पुरुष कधीही स्वीकारत नाहीत.
जें निर्माण पंचभूत । तें प्रत्यक्ष नाशवंत ।
सर्वब्रह्म हे मात । घडे केंवीं ॥३०॥
निर्माण झालेली पंचमहाभूते प्रत्यक्ष नाश पावणारी आहेत; मग या नाशिवंत जगाला 'सर्वब्रह्म' कसे म्हणता येईल?
असो आतां हें बहुत । सर्वब्रह्म नाशवंत ।
वेगळेपणास अंत । पाहणें कैंचें ॥३१॥
आता हा विस्तार पुरे; हे सर्वब्रह्म नाशवंत आहे, कारण जेथे दृश्य वेगळेपण दिसते तिथे त्याचा अंत अटळ असतो.
आतां जयास चेतवावें । तेंचि मायिक स्वभावें ।
तेथें चैतन्याच्या नांवें । नाश आला ॥३२॥
ज्या मायेला चेतवले जाते ती माया मुळातच कल्पित व नाशिवंत आहे; मग तिला चेतवणारे 'चैतन्य'ही मायेसोबतच लयाला जाते.
परिवारेंविण सत्ता । ते सत्ता नव्हे तत्त्वतां ।
पदार्थेंविण साक्षता । तेही मिथ्या ॥३३॥
प्रजेशिवाय राजाची सत्ता नसते, तशी मायेच्या पसाऱ्याशिवाय केवळ सत्तेला अस्तित्व नसते; आणि दृश्य पदार्थ नसताना साक्षित्वालाही अर्थ उरत नाही.
सगुणास नाश आहे । प्रत्यक्षास प्रमाण काये ।
सगुणब्रह्म निश्चयें । नाशवंत ॥३४॥
सगुण रूपाचा नाश होतो हे उघड सत्य आहे, त्याला पुराव्याची काय गरज? म्हणूनच 'सगुणब्रह्म' हे निश्चितच नाशवंत आहे.
निर्गुण ऐसें जें नांव । त्या नांवास कैंचा ठाव ।
गुणेंवीण गौरव । येईल कैंचें ॥३५॥
'निर्गुण' हे नाव दिले तरी ते नामरूपाच्या पलीकडचे आहे; गुण असल्याशिवाय एखाद्या नावाला मोठेपण कसे येणार?
माया जैसें मृगजळ । ऐसें बोलती सकळ ।
कां तें कल्पनेचें आभाळ । नाथिलेंचि ॥३६॥
सगळे लोक म्हणतात की माया ही मृगजळासारखी खोटी आहे; कारण ती कल्पनेचे न झालेले आभाळ आहे.
ग्रामो नास्ति कुतः सीमा । जन्मेंविण जीवात्मा ।
अद्वैतासी उपमा । द्वैताची असे ॥३७॥
गावच अस्तित्वात नसेल तर त्याची सीमा कुठून असणार? जन्मच नसेल तर जीव कसा असणार? तशीच अद्वैताला कल्पनेने द्वैताची उपमा दिली जाते.
मायेविरहित सत्ता । पदार्थाविण जाणता ।
अविद्येविण चैतन्यता । कोणास आली ॥३८॥
मायेच्या अस्तित्वाशिवाय सत्ता कोणावर चालणार? दृश्य पदार्थांशिवाय जाणणारा कोण असणार? आणि अज्ञानाशिवाय चैतन्य तरी कोणासाठी प्रगट होणार?
सत्ता चैतन्यता साक्षी । सर्वही गुणांचिये पाशीं ।
ठायींचें निर्गुण त्यासीं । गुण कैंचें ॥३९॥
सत्ता, चैतन्य आणि साक्षीभाव हे सर्व गुणांच्या उपाधीमुळेच भासतात; जे मुळातच निर्गुण आहे त्याला हे गुण कसे चिकटणार?
ऐसें जें गुणरहित । तेथें नामाचा संकेत ।
तोचि जाणावा अशाश्वत । निश्चयेंसीं ॥४०॥
जे सर्व गुणांच्या पलीकडचे आहे तिथे नामाचा संकेत करणेही अशाश्वतच ठरते.
निर्गुण ब्रह्मासी संकेतें । नामें ठेविलीं बहुतें ।
तें वाच्यब्रह्म त्यातें । नाश आहे ॥४१॥
निर्गुण ब्रह्मास समजावण्यासाठी संकेताने अनेक नावे ठेवली आहेत; ते केवळ बोलण्यापुरते 'वाच्यब्रह्म' असल्याने तेही शेवटी नाश पावणारे आहे.
आनंदाचा अनुभव । हाही वृत्तीचाच भाव ।
तदाकारीं ठाव । वृत्तीस नाहीं ॥४२॥
ब्रह्मानंदाचा अनुभव घेणे हाही मनाच्या वृत्तीचाच एक भाव आहे; आणि जेव्हा साधक पूर्ण तदाकार होतो तेव्हा वेगळी वृत्ती शिल्लकच राहत नाही.
अनिर्वाच्य याकारणें । संकेतवृत्तीच्या गुणें ।
तया संकेतास उणें । निवृत्तीनें आणिलें ॥४३॥
त्या परब्रह्माला 'अनिर्वाच्य' म्हणणे हाही एका संकेताचाच भाग आहे; आणि निवृत्तीच्या अवस्थेत हा शब्दसंकेतही गळून पडतो.
अनिर्वाच्य ते निवृत्ती । तेचि उन्मनीची स्थिती ।
निरुपाधि विश्रांती । योगियांची ॥४४॥
सर्व वृत्ती शांत होणे हीच खरी निवृत्ती असून, तीच योग्यांची उपाधिरहित उन्मनी अवस्था आणि अंतिम विश्रांती असते.
वस्तु जे कां निरुपाधी । तेचि सहज समाधी ।
जेणें तुटे आधिव्याधी । भवदुःखाची ॥४५॥
जेव्हा उपाधींचा लवलेशही उरत नाही तीच खरी सहजसमाधी होय; जिच्यामुळे संसारातील सर्व आधिव्याधी कायमच्या नष्ट होतात.
जो उपाधीचा अंत । तोचि जाणावा सिद्धांत ।
सिद्धांत आणि वेदांत । धादांत आत्मा ॥४६॥
सर्व उपाधींचा जिथे शेवट होतो तोच अंतिम सिद्धांत होय; हाच अंतिम सिद्धांत आणि हाच वेदांताचा प्रत्यक्ष अनुभवणारा आत्मा आहे.
असो ऐसें जें शाश्वत ब्रह्म । जेथें नाहीं मायाभ्रम ।
अनुभवी जाणे वर्म । स्वानुभवें ॥४७॥
असे जे शाश्वत परब्रह्म आहे जिथे मायेचा कसलाही भ्रम नसतो, त्याचे मूळ मर्म अनुभवी साधक स्वतःच्या स्वानुभवाने जाणतो.
आपुलेनि अनुभवें । कल्पनेसि मोडावें ।
मग सुकाळीं पडावें । अनुभवाचे ॥४८॥
स्वतःच्या अनुभूतीने सर्व कल्पना मोडून काढाव्यात; आणि मग अंतःकरणात आत्मानुभावाचा सुकाळ अनुभवावा.
निर्विकल्पासि कल्पावें । कल्पना मोडे स्वभावें ।
मग नसोनि असावें । कल्पकोटी ॥४९॥
निर्विकल्प तत्त्वाचे ध्यान करता करता कल्पनेचा स्वतःच लोप होतो; आणि मग देहभान नसतानाही अनंत काळ आत्मस्वरूपात टिकून राहता येते.
कल्पनेचें एक बरें । मोहरितांच मोहरे ।
स्वरूपीं घालितां भरे । निर्विकल्पीं ॥५०॥
कल्पनेचे एक चांगले वैशिष्ट्य आहे की ज्या बाजूला वळवावे तिकडे ती वळते; तिला जर आत्मस्वरूपाकडे वळवले तर ती निर्विकल्प परब्रह्मातच विलीन होते.
निर्विकल्पास कल्पितां । कल्पनेचि नुरे वार्ता ।
निःसंगास भेटों जातां । निःसंग होइजे ॥५१॥
निर्विकल्प परब्रह्माचे चिंतन केले की कल्पनेचे अस्तित्वच संपून जाते; आणि निःसंग परमात्म्याला भेटायला गेले की माणूस स्वतःच निःसंग बनतो.
पदार्था ऐसें ब्रह्म नव्हे । मा तें हातीं धरूनि द्यावें ।
असो हें अनुभवावें । सद्‌गुरुमुखें ॥५२॥
ब्रह्म ही बाजारातील एखादी वस्तू नव्हे की जी हातात आणून देता येईल; म्हणूनच सद्गुरूंच्या मुखातून याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला पाहिजे.
पुढें कथेच्या अन्वयें । केलाचि करूं निश्चये ।
जेणें अनुभवास ये । केवळ ब्रह्म ॥५३॥
पुढील समासात कथेच्या ओघाने पुन्हा हाच निश्चय पक्का करू, जेणेकरून साधकाच्या अनुभवाला केवळ ते शुद्ध परब्रह्मच येईल.