विद्यावंतांचा पूर्वजू । गजानन एकद्विजू ।
त्रिनयन चतुर्भुजू । परशुपाणि ॥१॥
विद्यावंतांचे आद्यदैवत असणाऱ्या, एकदंत, त्रिनेत्र, चार हात आणि हातात परशू धारण करणाऱ्या गणपतीला मी नमन करतो.
कुबेरापासून अर्थ । वेदांपासून परमार्थ ।
लक्ष्मीपासून समर्थ । भाग्यासी आले ॥२॥
कुबेरापासून धनसंपत्ती, वेदांपासून परमार्थ आणि लक्ष्मीच्या कृपेने जगात लोकांना मोठे भाग्य व ऐश्वर्य लाभले आहे.
तैशी मंगळमूर्ती आद्या । तियेपासून झाल्या सकळ विद्या ।
तेणें कवि लाघवगद्या । सत्पात्रें जाहलीं ॥३॥
तशीच ही आद्य मंगलमूर्ती गणनायकाची आहे, ज्याच्या कृपेने सर्व विद्या निर्माण झाल्या आणि कवींची प्रतिभा काव्य रचण्यास समर्थ ठरली.
जैशीं समर्थाचीं लेकुरें । नाना अलंकारीं सुंदरें ।
मूळपुरुषाचेनि द्वारें । तैसे कवी ॥४॥
श्रीमंतांची मुले जशी विविध अलंकारांनी सजून सुंदर दिसतात, तशीच मूळ गणेशाच्या आशीर्वादाने कवींची काव्यप्रतिभा खुलून दिसते.
नमूं ऐशिया गणेंद्रा । विद्याप्रकाशपूर्णचंद्रा ।
जयाचेनि बोधसमुद्रा । भरतें दाटे बळें ॥५॥
अशा विद्यांचा प्रकाश देणाऱ्या पौर्णिमेच्या चंद्रासमान असणाऱ्या गणेशाला नमन करतो, ज्याच्या कृपेने आत्मज्ञानाच्या समुद्राला आनंदाचे उधाण येते.
जो कर्तृत्वास आरंभ । मूळपुरुष मूळारंभ ।
जो परात्पर स्वयंभ । आदि अंतीं ॥६॥
जो सर्व कर्तृत्वाचा प्रारंभ, मूळ पुरुष आणि निर्मितीचे मूळ उगमस्थान आहे, जो आधी आणि शेवटी केवळ स्वयंभू परात्पर परमात्मा आहे.
तयापासून प्रमदा । इच्छाकुमारी शारदा ।
आदित्यापासून गोदा । मृगजळ वाहे ॥७॥
त्या मूळ पुरुषापासून इच्छाशक्ती असणारी शारदा माता प्रगट झाली; जसे सूर्याच्या किरणांमुळे वाळवंटात पाण्याचा आभास (मृगजळ) निर्माण होतो.
जे मिथ्या म्हणतांच गोंवी । मायिकपणें लाघवी ।
वक्तयास वेढा लावी । वेगळेपणें ॥८॥
जी मुळात खोटी (मायिक) असूनही जिवाला अडकवून ठेवते, अत्यंत चतुर आहे आणि आत्म्यापेक्षा वेगळेपण दाखवून वक्त्यालाही मोहात पाडते.
जे द्वैताची जननी । कीं ते अद्वैताची खाणी ।
मूळमाया गवसणी । अनंत ब्रह्मांडांची ॥९॥
जी द्वैताची माता आणि अद्वैताची खाण आहे, अशी ही मूळमाया अनंत ब्रह्मांडांना आपल्या उदरात सामावून घेणारे आवरण आहे.
कीं ते अवडंबरी वल्ली । अनंत ब्रह्मांडें लगडली ।
मूळपुरुषाची माउली । दुहितारूपें ॥१०॥
ही माया जणू एक अद्भूत वेल आहे, जिला फळांसारखी अनंत ब्रह्मांड लटकलेली आहेत; ही मूळ पुरुषाची कन्या असूनही त्याची जन्मदाती माता बनते.
वंदूं ऐशी वेदमाता । आदिपुरुषाची जे सत्ता ।
आतां आठवीन समर्था । सद्‌गुरूसी ॥११॥
अशा त्या आदिपुरुषाची सत्ता असणाऱ्या वेदमातेला मी वंदन करतो; आणि आता समर्थ सद्गुरूंचे अंतःकरणात स्मरण करतो.
जयाचेनि कृपादृष्टी । होय आनंदाची वृष्टी ।
तेणें गुणें सर्व सृष्टी । आनंदमय ॥१२॥
ज्या सद्गुरूंच्या केवळ कृपादृष्टीने परमानंदाची वृष्टी होते आणि त्यामुळे ही सर्व सृष्टीच आनंदमय भासू लागते.
कीं तो आनंदाचा जनक । सायुज्यमुक्तीचा नायक ।
कैवल्यपददायक । अनाथबन्धू ॥१३॥
सद्गुरू हे खऱ्या आनंदाचे उगमस्थान, सायुज्य मुक्तीचे अधिपती, कैवल्यपद देणारे आणि अनाथ जिवांचे खरे सखे-बंधू आहेत.
मुमुक्षचातकीं सुस्वर । करुणां पाहिजे अंबर ।
वोळे कृपेचा जलधर । साधकांवरी ॥१४॥
मुमुक्षुरूपी चातकाची आर्त हाक ऐकून आकाशातील ढगाप्रमाणे सद्गुरू पाझरतात आणि साधकांवर आपल्या कृपेचा वर्षाव करतात.
कीं तें भवार्णवींचें तारूं । बोधें पाववी पैलपारू ।
महाआवर्तीं आधारू । भाविकांसी ॥१५॥
सद्गुरू हे भवसागरातून पैलतीराला नेणारे जहाज असून, संसाराच्या भयंकर भोवऱ्यात सापडलेल्या भाविकांना तेच मोठा आधार देतात.
कीं तो काळाचा नियंता । नाना संकटीं सोडविता ।
कीं ते भाविकाची माता । परम स्नेहाळ ॥१६॥
सद्गुरू काळाचेही नियंते आहेत, नाना संकटांतून सोडवणारे आहेत आणि भाविक भक्तांसाठी ते अतोनात प्रेम करणारी माताच आहेत.
कीं तो परत्रींचा आधारू । कीं तो विश्रांतीचा थारू ।
नातरी सुखाचें माहेरू । सुखरूप ॥१७॥
सद्गुरू परलोकाचा खरा आधार, सर्व विश्रांतीचे अंतिम स्थान आणि अखंड सुखाचे माहेरघर आहेत.
ऐसा सद्‌गुरु पूर्णपणीं । तुटे भेदाची कडसणी ।
देहेंविण लोटांगणीं । तया प्रभूसी ॥१८॥
अशा सर्वगुणसंपन्न सद्गुरूंच्या भेटीने द्वैताचा भेद क्षणात तुटून पडतो; म्हणून मी देहभान विसरून त्या समर्थ प्रभूला साष्टांग लोटांगण घालतो.
साधु संत आणि सज्जन । वंदूनियां श्रोतेजन ।
आतां कथानुसंधान । सावध ऐका ॥१९॥
साधू, संत आणि सज्जन श्रोत्यांना नम्र वंदन करून, आता मूळ कथेचे अनुसंधान सावध चित्ताने ऐकावे.
संसार हाचि दीर्घ स्वप्न । लोभें वोसणती जन ।
माझी कांता माझें धन । कन्या पुत्र माझे ॥२०॥
हा संपूर्ण संसार म्हणजे एक मोठे दीर्घ स्वप्न आहे, ज्यात लोक मोहाने झोपेत बडबडतात की 'माझी पत्नी, माझे धन आणि माझीच मुले-मुली'.
ज्ञानसूर्य मावळला । तेणें प्रकाश लोपला ।
अंधकारें पूर्ण झाला । ब्रह्मगोळ अवघा ॥२१॥
आत्मज्ञानाचा सूर्य मावळल्यामुळे त्याचा प्रकाश लोप पावला आहे आणि अज्ञानाच्या अंधाराने संपूर्ण ब्रह्मांड व्यापून टाकले आहे.
नाहीं सत्वाचें चांदणें । कांहीं मार्ग दिसे जेणें ।
सर्व भ्रांतीचेनि गुणें । आपेंआप न दिसे ॥२२॥
सत्त्वाचे चांदणे नसल्यामुळे सन्मार्ग दिसेनासा झाला आहे आणि मायेच्या भ्रमित अंधारात स्वतःचे मूळ स्वरूपही कोणाला दिसत नाही.
देहबुद्धि‍अहंकारे । निजले घोरती घोरे ।
दुःखें आक्रंदती थोरे । विषयसुखाकारणें ॥२३॥
देहबुद्धीच्या अहंकारात माणसे गाढ झोपून घोरत पडली आहेत; आणि क्षणिक विषयसुखांच्या आशेने दुःखात आक्रंदत आहेत.
निजले असतांचि मेले । पुनः उपजतांच निजले ।
ऐसे आले आणि गेले । बहुत लोक ॥२४॥
या अज्ञानाच्या झोपेतच लोक मेले आणि पुन्हा जन्म घेऊन पुन्हा अज्ञानातच झोपी गेले; असे कितीतरी लोक संसारात आले आणि गेले.
निदसुरेपणेंचि सैरावैरा । बहुतीं केल्या येरझारा ।
नेणोनियां परमेश्वरा । भोगिले कष्ट ॥२५॥
अशा गाफील झोपेतच लोकांनी संसाराच्या अनंत जन्म-मरणाच्या व्यर्थ येरझारा केल्या; आणि खऱ्या परमेश्वराला न ओळखल्यामुळे अतोनात कष्ट भोगले.
त्या कष्टांचें निरसन । व्हावया पाहिजे आत्मज्ञान ।
म्हणोनि हें निरूपण । अध्यात्मग्रंथीं ॥२६॥
या सर्व कष्टांचे कायमचे निवारण होण्यासाठी आत्मज्ञानाची अत्यंत गरज असते; म्हणूनच अध्यात्मग्रंथात हे मोलाचे निरूपण केले आहे.
सकळ विद्यामध्यें सार । अध्यात्मविद्येचा विचार ।
दशमाध्यायीं शार्ङ्गधर । भगवद्गीतेंत बोलिला ॥२७॥
सर्व विद्यांमध्ये आत्मविद्येचा विचार हाच श्रेष्ठ सार आहे; साक्षात श्रीकृष्णाने भगवद्गीतेच्या दहाव्या अध्यायात हे स्पष्ट सांगितले आहे.
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ १ ॥
सर्व विद्यांमध्ये आत्मविद्या मी आहे आणि वाद घालणाऱ्या तत्त्वज्ञांमधील सत्य शोधणारा संवाद मीच आहे.
याकारणें अद्वैतग्रंथ । अध्यात्मविद्येचा परमार्थ ।
पावावया तोचि समर्थ । जो सर्वांगें श्रोता ॥२८॥
म्हणून अद्वैताचे ग्रंथ हेच अध्यात्मविद्येचा खरा परमार्थ आहेत; आणि जो एकाग्रतेने श्रवण करतो तोच हा परमार्थ साध्य करण्यास समर्थ ठरतो.
जयाचें चंचळ हृदय । तेणें ग्रंथ सोडूंचि नये ।
सोडितां अलभ्य होय । अर्थ येथींचा ॥२९॥
ज्याचे मन चंचल आहे त्याने हा ग्रंथ कधीही सोडू नये; कारण हा ग्रंथ सोडला तर यातील अत्यंत दुर्मीळ आत्मज्ञान मुकून जाईल.
जयास जोडला परमार्थ । तेणें पहावा हा ग्रंथ ।
अर्थ शोधितां परमार्थ । निश्चयो बाणे ॥३०॥
ज्याला परमार्थाची खरी ओढ लागली आहे त्याने हा ग्रंथ जरूर अभ्यासावा; यातील अर्थ समजून घेतला की आत्मज्ञानाचा निश्चय मनात पक्का ठसतो.
जयास नाहीं परमार्थ । तयास न कळे येथींचा अर्थ ।
नेत्रेंविण निधानस्वार्थ । अंधास न कळे ॥३१॥
ज्याला परमार्थाची आवड नाही त्याला या ग्रंथाचा अर्थ समजणार नाही; जसे डोळे नसलेल्या आंधळ्याला गुप्त धनाचा काहीच उपयोग होत नाही.
एक म्हणती मराठें काये । हें तों भल्यानें ऐकों नये ।
तीं मूर्खें नेणती सोयें । अर्थान्वयांची ॥३२॥
काही जण म्हणतात की ही तर प्राकृत मराठी भाषा आहे आणि शहाण्याने हे ऐकू नये; पण ते मूर्ख यातील तत्त्वज्ञानाचा मूळ अर्थ जाणत नाहीत.
लोहाची मांदूस केली । नाना रत्नेंच सांठविलीं ।
तीं अभाग्यानें त्यागिलीं । लोखंड म्हणोनि ॥३३॥
लोखंडाची पेटी करून त्यात अनेक अमूल्य रत्ने भरून ठेवली, तर अभागी माणूस ती केवळ 'लोखंडाची आहे' म्हणून फेकून देईल.
तैशी भाषा प्राकृत । अर्थ वेदांत आणि सिद्धांत ।
नेणोनि त्यागिती भ्रांत । मंदबुद्धीस्तव ॥३४॥
तसेच ही भाषा मराठी असली तरी यात वेदांताचे आणि सिद्धांताचे सार भरलेले आहे; मंदबुद्धी लोक भाषेचा भेद पाहून अज्ञानाने या ग्रंथाचा त्याग करतात.
अहाच सांपडतां धन । त्याग करणें मूर्खपण ।
द्रव्य घ्यावें सांठवण । पाहोंचि नये ॥३५॥
सहज धन सापडले असताना केवळ पात्रावरून त्याचा त्याग करणे मूर्खपणाचे आहे; आपण आतील संपत्ती घ्यावी, ती कशात ठेवली आहे हे पाहू नये.
परिस देखिला अंगणीं । मार्गीं सांपडला चिंतामणी ।
अव्हा वेल महागुणी । कूपामध्यें ॥३६॥
अंगणात परिस पडलेला दिसला, रस्त्यावर चिंतामणी सापडला किंवा विहिरीमध्ये अत्यंत गुणकारी औषधी वेल आढळली,
तैसें प्राकृतीं अद्वैत । सुगम आणि सप्रचीत ।
अध्यात्म लाभे अकस्मात । तरी अवश्य घ्यावें ॥३७॥
तसेच मराठी भाषेत जर अद्वैत तत्त्वज्ञान सहज, स्पष्ट आणि अनुभवासह मिळत असेल, तर ते प्रत्येकाने आदराने स्वीकारलेच पाहिजे.
न करितां व्युत्पत्तीचा श्रम । सकळ शास्त्रार्थ होय सुगम ।
सत्समागमाचें वर्म । तें हें ऐसें असे ॥३८॥
व्याकरणाचे आणि पांडित्याचे मोठे श्रम न करता सर्व शास्त्रांचा अर्थ इथे सुलभ होतो; संतांच्या संगतीचे हेच खरे वैशिष्ट्य आहे.
जें व्युत्पत्तीनें न कळे । तें सत्समागमें कळे ।
सकळ शास्त्रार्थ आकळे । स्वानुभवासी ॥३९॥
जे कोरड्या पांडित्याने समजत नाही ते संतांच्या संगतीत लगेच समजते; आणि सर्व शास्त्रांचा गूढ अर्थ स्वतःच्या अनुभवाला येतो.
म्हणोनि कारण सत्समागम । तेथें नलगे व्युत्पत्तिश्रम ।
जन्मसार्थकाचें वर्म । वेगळेंचि असे ॥४०॥
म्हणून संतांचा समागम हेच मुख्य साधन आहे, तिथे पांडित्याचा शिणवटा नसतो; मानवी जन्माचे सार्थक करण्याचे मर्म पूर्णपणे वेगळे आहे.
भाषाभेदाश्च वर्तन्ते अर्थ एको न संशयः ।
पात्रद्वये यथा खाद्यं स्वादभेदो न विद्यते ॥ १ ॥
भाषांचे अनेक भेद असू शकतात पण त्यामागील अर्थ मात्र एकच असतो; जसे दोन वेगवेगळ्या पात्रांत ठेवलेले अन्न असले तरी त्याच्या चवीत फरक पडत नाही.
भाषापालटें कांहीं । अर्थ वाया जात नाहीं ।
कार्यसिद्धि ते सर्वही । अर्थाचपासीं ॥४१॥
भाषा बदलल्यामुळे तत्त्वाचा मूळ अर्थ कधीही वाया जात नाही; कारण माणसाचे कार्य सिद्ध होणे हे केवळ त्यातील अर्थावरच अवलंबून असते.
तथापि प्राकृताकरितां । संस्कृताची सार्थकता ।
येर्ह व्हीं त्या गुप्तार्था । कोण जाणे ॥४२॥
तसेच प्राकृत मराठी भाषेमुळेच मूळ संस्कृत ग्रंथांमधील ज्ञानाचे सार्थक झाले; नाहीतर संस्कृतमधील ते गुप्त ज्ञान सर्वसामान्यांना कसे कळले असते?
आतां असो हें बोलणें । भाषा त्यागून अर्थ घेणें ।
उत्तम घेऊन त्याग करणें । सालीटरफलांचा ॥४३॥
आता हा वाद पुरे; भाषेचा आग्रह सोडून त्यातील मूळ तत्त्वार्थ ग्रहण करावा; फळातील उत्तम गर खाऊन वरची साले फेकून द्यावीत.
अर्थ सार भाषा पोंचट । अभिमानें करवी खटपट ।
नाना अहंतेनें वाट । रोधिली मोक्षाची ॥४४॥
अर्थ हेच मुख्य सार आहे आणि भाषा हे केवळ वरचे टरफल आहे; भाषेच्या खोट्या अभिमानाने आणि अहंकारामुळे मोक्षाची खरी वाट अडकून पडते.
शोध घेतां लक्ष्यांशाचा । तेथें आधीं वाच्यांश कैंचा ।
अगाध महिमा भगवंताचा । कळला पाहिजे ॥४५॥
मूळ लक्ष्यार्थ शोधू लागले की बाह्य शब्दांचे महत्त्व उरत नाही; भगवंताचा अगाध महिमा अंतःकरणात समजून घेतला पाहिजे.
मुकेपणाचें बोलणें । हें जयाचें तोचि जाणें ।
स्वानुभवाचिये खुणें । स्वानुभवी पाहिजे ॥४६॥
मुक्याचे बोलणे जसे त्याचे त्यालाच समजते, तसेच आत्मानुभावाची ही खूण स्वतः अनुभव घेणाऱ्या माणसालाच समजते.
अर्थ जाणे अध्यात्माचा । ऐसा श्रोता मिळेल कैंचा ।
जयासि बोलतां वाचेचा । हव्यासचि पुरे ॥४७॥
अध्यात्माचा खरा अर्थ समजून घेणारा श्रोता भेटणे अतिशय कठीण आहे; असा श्रोता मिळाला की वक्त्याच्या सांगण्याचा उत्साह द्विगुणित होतो.
परीक्षावंतापुढें रत्नस । ठेवितां होय समाधान ।
तैसें ज्ञानियापुढें ज्ञान । बोलावें वाटे ॥४८॥
रत्नाची पारख करणाऱ्या जाणत्यापुढे खरे रत्न ठेवले की समाधान होते; तसेच आत्मज्ञानी श्रोत्यापुढे ब्रह्मज्ञानाचे निरूपण करताना आनंद वाटतो.
मायाजाळें दुश्चित होय । तें निरूपणें कामा नये ।
संसारिका कळे काय । अर्थ येथींचा ॥४९॥
ज्याचे मन मायेच्या जाळ्यात सतत अस्वस्थ असते त्याला हे निरूपण पचत नाही; आणि संसारात बुडालेल्या माणसाला यातील खरा अर्थ कसा समजणार?
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनंदन ।
बहुशाखा ह्यनंताश्च बुद्धयो । अव्यवसायिनाम् ॥ २ ॥
हे अर्जुना, व्यवसायात्मक (निश्चयात्मक) बुद्धी ही एकच असते; परंतु चंचल आणि अनिश्चयी लोकांची बुद्धी अनेक शाखांनी विस्तारलेली व भरकटलेली असते.
व्यवसायी जो मळिण । त्यासि न कळे निरूपण ।
येथें पाहिजे सावधपण । अतिशयेंसीं ॥५०॥
ज्याचे चित्त संसारात मलीन झालेले असते त्याला हे आत्मनिरूपण समजत नाही; हे ज्ञान ग्रहण करण्यासाठी अंतःकरणात अत्यंत सावधानता लागते.
नाना रत्नें नाना नाणीं । दुश्चितपणें घेतां हानी ।
परीक्षा नेणतां प्राणी । ठकला तेथें ॥५१॥
असावध राहून रत्ने आणि नाणी पारखू गेले तर नुकसान होते; पारख न जाणणारा माणूस तिथे सहज फसला जातो.
तैसें निरूपणीं जाणा । आहाच पाहतां कळेना ।
मराठेंचि उमजेना । कांहीं केल्या ॥५२॥
तसेच या अध्यात्मनिरूपणाचे आहे; वरवर पाहिले तर हे ज्ञान समजत नाही, आणि काही केले तरी हे साधे मराठी शब्दही अज्ञानाला उमगत नाहीत.
जेथें निरूपणाचे बोल । आणि अनुभवाची ओल ।
ते संस्कृतापरी सखोल । अध्यात्मश्रवण ॥५३॥
जिथे निरूपणातील शब्दांना स्वतःच्या आत्मानुभावाची जोड असते, ते अध्यात्मश्रवण संस्कृतप्रमाणेच अत्यंत सखोल आणि प्रभावी ठरते.
माया ब्रह्म वोळखावें । तयास अध्यात्म म्हणावें ।
तरी तें मायेचें जाणावें । स्वरूप आधीं ॥५४॥
माया आणि ब्रह्म यांना अचूक ओळखणे यालाच 'अध्यात्म' म्हणतात; तर त्यासाठी आधी त्या मायेचे मूळ स्वरूप नीट समजून घेतले पाहिजे.
माया सगुण साकार । माया सर्व विकार ।
माया जाणिजे विस्तार । पंचभूतांचा ॥५५॥
माया ही सगुण आणि आकाराने युक्त आहे, माया ही सर्व विकारांचे मूळ आहे; आणि पंचमहाभूतांचा हा सर्व विस्तार म्हणजे केवळ माया जाणावी.
माया दृश्य दृष्टीस दिसे । मायाभास मनास भासे ।
माया क्षणभंगुर नासे । विवेकें पाहतां ॥५६॥
माया डोळ्यांना दृश्य रूपाने दिसते, ती मनाला भासते; पण विवेकाने विचार करून पाहिले असता ही माया क्षणभंगुर व नाशवंत ठरते.
माया अनेक विश्वरूप । माया विष्णूचें स्वरूप ।
मायेची सीमा अमूप । बोलिजे तितुकी थोडी ॥५७॥
माया हे अनेकविध विश्वरूप आहे, माया हेच विष्णूचे विराट रूप आहे; मायेची सीमा एवढी अफाट आहे की तिचे वर्णन करावे तितके थोडेच आहे.
माया बहुरूप बहुरंग । माया ईश्वराचा संग ।
माया पाहतां अभंग । अखिल वाटे ॥५८॥
माया बहुरूपी आणि अनेक रंगांची आहे, माया हा ईश्वराचा दृश्य पसारा आहे; वरवर पाहिले तर ही माया कधीही न संपणारी अखंड वाटते.
माया सृष्टीची रचना । माया आपली कल्पना ।
माया तोडितां तुटेना । ज्ञानेंविण ॥५९॥
ही सृष्टीची रचना म्हणजे माया आणि आपली व्यर्थ कल्पना म्हणजेही माया आहे; आत्मज्ञानाशिवाय या मायेचे बंधन काही केल्या तुटत नाही.
ऐशी माया निरूपिली । स्वल्प संकेतें बोलिली ।
पुढें वृत्ति सावध केली । पाहिजे श्रोतीं ॥६०॥
अशा रीतीने मायेचे स्वरूप थोडक्यात संकेताने सांगितले आहे; आता पुढे श्रोत्यांनी आपले चित्त पूर्णपणे एकाग्र करावे.
पुढें ब्रह्मनिरूपण । निरूपिलें ब्रह्मज्ञान ।
जेणें तुटे मायाभान । एकसरें ॥६१॥
यानंतरच्या भागात ब्रह्मज्ञान आणि परब्रह्माचे निरूपण केले आहे; ज्याच्या श्रवणाने मायेचा हा सर्व खोटा भास एका क्षणात नष्ट होऊन जातो.