समाधान पुसतां कांहीं । म्हणती बोलिजे ऐसें नाहीं ।
तरी तें कैसें आहे सर्वही । मज निरूपावें ॥१॥
आत्मसमाधानाविषयी विचारले तर लोक म्हणतात 'ते शब्दात सांगण्यासारखे नाही'; मग ते नक्की कसे आहे हे मला समजावून सांगावे.
मुक्यानें गूळ खादला । गोडी न ये सांगायाला ।
याचा अभिप्रायो मजला । निरूपण कीजे ॥२॥
मुक्याने गूळ खाल्ला तर त्याला त्याची चव शब्दांत सांगता येत नाही; या दृष्टान्ताचा खरा अर्थ काय ते मला निरूपण करून सांगा.
अनुभवही पुसों जातां । म्हणती न ये कीं सांगतां ।
तरी कोणापाशीं पुसों आतां । समाधान ॥३॥
आत्मानुभावाविषयी कोणाला विचारायला जावे तर ते म्हणतात 'तो सांगता येत नाही'; मग आता खऱ्या समाधानाविषयी मी कोणाला विचारू?
जे ते अगम्य सांगती । न ये माझिया प्रचीती ।
विचार बैसे माझे चित्तीं । ऐसें करावें ॥४॥
प्रत्येक जण जे सांगतो ते अगम्य वाटते आणि माझ्या अनुभवाला येत नाही; तर हा विचार माझ्या अंतःकरणात सहज ठसेल असे काहीतरी सांगावे.
ऐसें श्रोतयाचें उत्तर । याचें कैसें प्रत्युत्तर ।
निरूपिजेल तत्पर । होऊन ऐका ॥५॥
श्रोत्याचा हा प्रश्न ऐकून त्याचे उत्तर वक्ता कसे देतो, ते आता अत्यंत सावध आणि तत्पर होऊन ऐकावे.
जें समाधानाचें स्थळ । कीं तो अनुभवचि केवळ ।
तेंचि स्वरूप प्रांजळ । बोलून दाऊं ॥६॥
जिथे मनाला अंतिम समाधान लाभते आणि जो प्रत्यक्ष खरा अनुभव आहे, तेच आत्मस्वरूप आता सोप्या व स्पष्ट शब्दांत बोलून दाखवतो.
जें बोलास आकळेना । बोलिल्याविणही कळेना ।
जयास कल्पितां कल्पना । हिंपुटी होय ॥७॥
जे शब्दांच्या कक्षेमध्ये सापडत नाही, पण शब्दांशिवाय समजूनही घेता येत नाही; आणि ज्याची कल्पना करायला जावे तर कल्पनाच थकून जाते.
तें जाणावें परब्रह्म । जें वेदांचें गुह्य परम ।
धरितां संत समागम । सर्वही कळे ॥८॥
ते वेदांचे परम रहस्य असलेले परब्रह्म जाणावे; संतांची संगत धरली की हे सर्व सहज लक्षात येऊ लागते.
तेंचि आतां सांगिजेल । जें समाधान सखोल ।
ऐक अनुभवाचे बोल । अनिर्वाच्य वस्तु ॥९॥
तेच सखोल समाधान आता सांगितले जात आहे; अनिर्वाच्य असणाऱ्या आत्मतत्त्वाच्या अनुभूतीचे हे बोल आता ऐक.
सांगतां न ये तें सांगणें । गोडी कळावया गूळ देणें ।
ऐसें हें सद्गुरुविणें । होणार नाहीं ॥१०॥
जे सांगता येत नाही ते सांगणे आणि गोडी कळावी म्हणून स्वतः गूळ खाऊ घालणे, हे सद्गुरूंशिवाय जगात कोणालाही साधत नाही.
सद्गुरुकृपा कळे त्यासी । जो शोधील आपणासी ।
पुढें कळेल अनुभवासी । आपेंआप वस्तु ॥११॥
सद्गुरूंची कृपा त्यालाच समजते जो स्वतःचा स्वतः शोध घेतो; आणि पुढे चालून ते परब्रह्म तत्त्व आपोआप अनुभवाला येते.
दृढ करूनियां बुद्धि । आधीं घ्यावी आपुली शुद्धी ।
तेणें लागे समाधी । अकस्मात ॥१२॥
बुद्धी दृढ करून आधी स्वतःचे मूळ स्वरूप काय आहे याचा शोध घ्यावा; त्यामुळे अचानक अखंड समाधीची अवस्था प्राप्त होते.
आपुलें मूळ बरें शोधितां । आपुली तों मायिक वार्ता ।
पुढें वस्तूच तत्त्वतां । समाधान ॥१३॥
स्वतःचे मूळ शोधू लागले असता स्वतःचा हा देह आणि मीपणा केवळ मायेचा खेळ असल्याचे कळते; आणि पुढे केवळ आत्मतत्त्वाचे शाश्वत समाधान उरते.
आत्मा आहे सर्वसाक्षी । हें बोलिजे पूर्वपक्षीं ।
जो कोणी सिद्धांत लक्षी । तोचि साधु ॥१४॥
'आत्मा सर्वसाक्षी आहे' हे विधान केवळ पूर्वपक्षापुरते समजावण्यासाठी केले जाते; जो याच्या पलीकडचा अंतिम सिद्धांत जाणतो तोच खरा साधू होय.
सिद्धांत वस्तु लक्षूं जातां । सर्वसाक्षिणी ते अवस्था ।
आत्मा त्याहून परता । अवस्थातीत ॥१५॥
अंतिम सिद्धांताचा विचार केला तर 'सर्वसाक्षी असणे' हीसुद्धा एक अवस्थाच आहे; आणि आत्मा हा सर्व अवस्थांच्या पलीकडचा 'अवस्थातीत' आहे.
पदार्थज्ञान जेव्हां सरे । द्रष्टा द्रष्टेपणें नुरे ।
ते समयीं फुंज उतरे । मीपणाचा ॥१६॥
पदार्थांचे दृश्य ज्ञान संपले आणि पाहणारा द्रष्टा स्वतःचे वेगळेपण विसरला, की त्या क्षणी अहंकार आणि मीपणाचा माज उतरून जातो.
जेथें मुरालें मीपण । तेचि अनुभवाची खूण ।
अनिर्वाच्य समाधान । याकारणें बोलिजे ॥१७॥
जिथे मीपणा पूर्ण विरघळून जातो तीच खऱ्या अनुभवाची खूण आहे; म्हणूनच या समाधानाला 'अनिर्वाच्य' (शब्दांत न सांगता येणारे) म्हटले जाते.
अत्यंत विचाराचे बोल । तरी ते मायिकचि फोल ।
शब्द सबाह्य सखोल । अर्थचि अवघा ॥१८॥
अतिशय सूक्ष्म विचार असणारे शब्दही शेवटी मायेचेच आणि पोकळ असतात; त्या शब्दांच्या आत-बाहेर भरलेला खरा अर्थ हाच केवळ सत्य असतो.
शब्दाकरितां कळे अर्थ । अर्थ पाहतां शब्द व्यर्थ ।
शब्द सांगें तें यथार्थ । परी आपण मिथ्या ॥१९॥
शब्दांमुळे अर्थ समजतो खरा, पण अर्थ समजून घेतला की शब्दांचे काही काम उरत नाही; शब्द सत्याची वाट दाखवतो, पण शब्द स्वतः मात्र नाशवंत असतो.
शब्दाकरितां वस्तु भासे । वस्तु पाहतां शब्द नासे ।
शब्द फोल अर्थ असे । घनदाटपणें ॥२०॥
शब्दांमुळे आत्मतत्त्वाचा बोध होतो, पण आत्मतत्त्व पाहिले की शब्दांचा पसारा संपतो; शब्द हा केवळ भुसा आहे आणि अर्थ हा घट्ट धान्यासारखा भरलेला आहे.
भूसाकरितां धान्य निपजे । धान्य घेऊन भूस टाकिजे ।
तैसा भूस शब्द जाणिजे । अर्थ धान्य ॥२१॥
भुशामध्ये धान्य वाढते, पण धान्य हातात आले की भुसा फेकून दिला जातो; तसा शब्द हा भुसा आहे आणि त्याचा खरा अर्थ हे धान्य आहे.
पोंचटामध्यें घनवट । घनवटीं उडे पोंचट ।
तैसा शब्द हा फलकट । परब्रह्मीं ॥२२॥
पोकळ दाण्यामध्ये घट्ट दाणा असतो, पण निवडताना पोकळ दाणे उडून जातात; तसा परब्रह्माच्या अनुभवापुढे हा सर्व शब्दांचा पसारा फोल ठरतो.
शब्द बोलूनि राहे । अर्थ शब्दापूर्वींच आहे ।
याकारणें न साहे । उपमा तया अर्थासी ॥२३॥
शब्द बोलून शांत होतो, पण तो अर्थ शब्दांच्या आधीपासून अस्तित्वात असतो; म्हणूनच त्या मूळ अर्थाला जगात कोणतीही उपमा देता येत नाही.
भूस सांडून कण घ्यावा । तैसा वाच्यांश त्यजावा ।
कण लक्ष्यांश लक्षावा । शुद्ध स्वानुभवें ॥२४॥
भुसा टाकून देऊन धान्य घ्यावे, तसेच शब्दांचा वाच्यांश सोडून द्यावा; आणि शुद्ध स्वानुभवाने केवळ त्यातील गूढ लक्ष्यांश ध्यानात घ्यावा.
दृश्यावेगळें बोलिजे । त्यास वाच्यांश म्हणिजे ।
त्याचा अर्थ तो जाणिजे । शुद्ध लक्ष्यांश ॥२५॥
दृश्याला सोडून जे शब्दाने बोलले जाते त्याला 'वाच्यांश' म्हणतात; आणि त्या शब्दांमागील जो खरा अर्थ अनुभवायचा असतो तो शुद्ध 'लक्ष्यांश' जाणावा.
ऐसा जो शुद्ध लक्ष्यांश । तोचि जाणावा पूर्वपक्ष ।
स्वानुभव तो अलक्ष्य । लक्षिला न वचे ॥२६॥
असा जो शुद्ध लक्ष्यांश असतो तोही समजावण्यापुरता पूर्वपक्षच जाणावा; कारण खरा स्वानुभव हा अलक्ष्य असून तो कल्पनेत धरता येत नाही.
जेथें गाळून सांडिलें नभा । जो अनुभवाचा गाभा ।
ऐसा तोही उभा । कल्पित केला ॥२७॥
जिथे आकाशालाही बाजूला सारून जो अनुभूतीचा मूळ गाभा मांडला जातो, तोही कल्पनेनेच उभा केलेला असतो.
मिथ्या कल्पनेपासून झाला । खरेंपण कैसें असेल त्याला ।
म्हणोनि तेथें अनुभवाला । ठावचि नाहीं ॥२८॥
मिथ्या कल्पनेतून जो अनुभव कल्पिला त्याला खरेपण कसे असणार? म्हणूनच त्या अद्वैत स्थितीत कोणत्याही कल्पित अनुभवाला जागाच नसते.
दुजेविण अनुभव । हें बोलणेंचि तों वाव ।
याकारणें नाहीं ठाव । अनुभवासी ॥२९॥
दुसरे काही शिल्लक नसताना 'मला अनुभव आला' असे म्हणणेच मुळात व्यर्थ आहे; म्हणूनच तिथे वेगळ्या अनुभवाला थारा उरत नाही.
अनुभवें त्रिपुटी उपजे । अद्वैतीं द्वैतचि लाजे ।
म्हणोनियां बोलणें साजे । अनिर्वाच्य ॥३०॥
'अनुभव' म्हटला की अनुभवणारा, अनुभव आणि ज्ञेय अशी त्रिपुटी निर्माण होते, आणि अद्वैतामध्ये हे द्वैत टिकू शकत नाही; म्हणूनच त्या स्थितीला 'अनिर्वाच्य' म्हणणेच योग्य ठरते.
दिवसरजनीचें परिमित । करावया मूळ आदित्य ।
तो आदित्य गेलिया उर्वरित । त्यासि काय म्हणावें ॥३१॥
रात्र आणि दिवस मोजण्यासाठी सूर्य कारणीभूत असतो; पण तो सूर्यच नसेल तर उरलेल्या काळाला काय म्हणावे?
शब्द मौनाचा विचार । व्हावया मूळ ओंकार ।
तो ओंकार गेलिया उच्चार । कैसा करावा ॥३२॥
शब्द आणि मौनाचा निवाडा करण्यासाठी ओंकार हे मूळ साधन आहे; पण तो ओंकारच विरघळून गेला तर उच्चार तरी कसा करावा?
अनुभव आणि अनुभविता । सकळ ये मायेचि करितां ।
ते माया मुळींच नसतां । त्यास काय म्हणावें ॥३३॥
अनुभव आणि अनुभवणारा हे सर्व या मायेमुळेच भासतात; ती मायाच मुळात शिल्लक राहिली नाही तर त्या अवस्थेला काय नाव द्यावे?
वस्तु एक आपण एक । ऐशी असती वेगळीक ।
तरी अनुभवाचा विवेक । बोलों येता मुखें ॥३४॥
परब्रह्म वेगळे आणि आपण वेगळे अशी जर काही भिन्नता असती, तर मग त्या अनुभवाचा विचार मुखाने बोलून दाखवता आला असता.
वेगळेपणाची माता । ते लटिकी वंध्येची सुता ।
म्हणूनियां अभिन्नता । मुळींच आहे ॥३५॥
पण वेगळेपणाची आई ही वांझोट्याची मुलगी (अस्तित्वातच नसलेली) आहे; म्हणूनच आत्मा आणि आपण यांच्यात मुळातच अभिन्नता आहे.
अजन्मा होता निजला । तेणें स्वप्नीं स्वप्न देखिला ।
सद्गुरूसी शरण गेला । संसारदुःखें ॥३६॥
जो मुळात अजन्मा (जन्म नसलेला आत्मा) होता तो झोपी गेला, त्याने स्वप्नात आणखी एक स्वप्न पाहिले; आणि संसाराच्या दुःखाने तो सद्गुरूंना शरण गेला.
सद्गुरुकृपेस्तव । झाला संसार वाव ।
ज्ञान झालिया ठाव । पुसे अज्ञानाचा ॥३७॥
सद्गुरूंच्या कृपेने त्याचा तो कल्पित संसार मिथ्या ठरला; आणि ज्ञान झाल्यावर त्याने अज्ञानाचा ठावठिकाणा विचारला.
आहे तितुकें नाहीं झालें । नाहीं नाहींपणें निमालें ।
आहे नाहीं जाऊन उरलें । नसोन कांहीं ॥३८॥
जे जे होते ते सर्व नाहीसे झाले, 'काही नाही' हा अभावही संपून गेला; आणि भाव-अभावाच्या पलीकडे शून्यही न उरता केवळ आत्मतत्त्व शिल्लक राहिले.
शून्यत्वातीत शुद्ध ज्ञान । तेणें झालें समाधान ।
ऐक्यरूपें अभिन्न । सहजस्थिति ॥३९॥
शून्यतेच्या पलीकडचे जे शुद्ध ज्ञान आहे त्यामुळे शाश्वत समाधान लाभले; आणि अद्वैत रूपाने अखंड सहजस्थिती प्राप्त झाली.
अद्वैतनिरूपण होतां । निमाली द्वैताची वार्ता ।
ज्ञानचर्चा बोलों जातां । जागृति आली ॥४०॥
अद्वैताचे निरूपण होताच द्वैताची सर्व चर्चा संपली; आणि अशी आत्मज्ञानाची चर्चा चालू असतानाच त्याला खरी जागृती आली.
श्रोतीं व्हावें सावधान । अर्थीं घालावें मन ।
खुणे पावतां समाधान । अंतरीं कळे ॥४१॥
श्रोत्यांनी सावध व्हावे आणि शब्दांच्या अर्थाकडे मन लावावे; या अंतरीच्या खुणेची प्राप्ती झाली की मनात खरे समाधान उमगते.
तेणें जितुकें ज्ञान कथिलें । तितुकें स्वप्नावारीं गेलें ।
अनिर्वाच्य सुख उरलें । शब्दातीत ॥४२॥
त्याने स्वप्नात जितके ज्ञान सांगितले होते ते सर्व स्वप्नासोबतच विरून गेले; आणि शब्दांच्या पलीकडचे अनिर्वाच्य आत्मसुख शिल्लक उरले.
तेथें शब्देंविण ऐक्यता । अनुभव ना अनुभविता ।
ऐसा निवांत तो मागुता । जागृती आला ॥४३॥
तिथे शब्दांशिवायच एकरूपता झाली, अनुभव उरला नाही आणि अनुभवणाराही राहिला नाही; असा तो शांत होऊन पुन्हा खऱ्या जागृतीत आला.
तेणें स्वप्नीं स्वप्न देखिला । जागा होऊन जागृतीस आला ।
तेथें तर्क कुंठित जाहला । अंत न लगे ॥४४॥
त्याने स्वप्नात स्वप्न पाहिले, नंतर जागा होऊन आणखी वरच्या जागृतीत आला; तिथे सर्व तर्क कुंठित झाले आणि बुद्धीला थांग लागेनासा झाला.
या निरूपणाचें मूळ । केलेंच करूं प्रांजळ ।
तेणें अंतरीं निवळ । समाधान कळे ॥४५॥
या निरूपणाचे मूळ रहस्य आता पुन्हा स्पष्ट करतो, ज्यामुळे अंतःकरणात अत्यंत निर्मळ समाधान उमगेल.
तंव शिष्यें विनविलें । जी हें आतां निरूपिलें ।
तरी पाहिजे बोलिलें । मागुतें स्वामी ॥४६॥
तेव्हा शिष्याने विनंती केली, 'हे स्वामी, आपण जे आता निरूपण केले, ते मला पुन्हा एकदा समजावून सांगावे.'
मज कळाया कारण । केलेंच करावें निरूपण ।
तेथील जे का निजखूण । ते मज अनुभवावी ॥४७॥
'मला हे तत्त्व नीट समजावे म्हणून आपण पुन्हा निरूपण करावे; आणि तेथील जी मूळ अनुभवाची खूण आहे ती माझ्या प्रत्ययाला यावी.'
अजन्मा तो सांगा कवण । तेणें देखिला कैसा स्वप्न ।
येथें कैसें निरूपण । बोलिलें आहे ॥४८॥
'तो अजन्मा कोण होता? त्याने स्वप्नात स्वप्न कसे पाहिले? आणि या रूपकाचा खरा अर्थ काय आहे ते मला सांगा.'
जाणोनि शिष्याचा आदर । स्वामी देती प्रत्युत्तर ।
तेंचि आतां अति तत्पर । श्रोतीं येथें परिसावें ॥४९॥
शिष्याची अशी खरी तळमळ पाहून समर्थ सद्गुरूंनी उत्तर दिले; तेच उत्तर आता श्रोत्यांनी अत्यंत तत्पर होऊन ऐकावे.
ऐक शिष्या सावधान । अजन्मा तो तूंचि जण ।
तुवां देखिला स्वप्नीं स्वप्न । तोही आतां सांगतों ॥५०॥
सद्गुरू म्हणाले, 'हे शिष्या, सावध होऊन ऐक; तो अजन्मा म्हणजे दुसरा कोणी नसून तू स्वतःच आहेस! तू स्वप्नात जे स्वप्न पाहिलेस ते आता सांगतो.'
स्वप्नीं स्वप्नाचा विचार । तो तूं जाण हा संसार ।
तेथें तुवां सारासार । विचार केला ॥५१॥
'स्वप्नातील स्वप्नाचा विचार म्हणजेच हा चाललेला संसार होय; आणि त्या संसारात तू सारासार विचार सुरू केलास.'
रिघोनि सद्गुरूसी शरण । काढून शुद्ध निरूपण ।
याची करिसी उणखूण । प्रत्यक्ष आतां ॥५२॥
'सद्गुरूंना शरण जाऊन तू शुद्ध अध्यात्माचे निरूपण ऐकलेस; आणि आत्ता प्रत्यक्ष या क्षणी त्याची खूण तू पडताळून पाहत आहेस.'
याचाचि घेतां अनुभव । बोलणें तितुकें होतें वाव ।
निवांत विश्रांतीचा ठाव । ते तूं जाण जागृती ॥५३॥
'याचा जेव्हा तू प्रत्यक्ष अनुभव घेशील तेव्हा सर्व बोलणे व्यर्थ ठरेल; आणि जी पूर्ण शांत विश्रांतीची अंतिम स्थिती आहे तीच खरी अंतिम जागृती होय.'
ज्ञानगोष्टीचा गलबला । सरोन अर्थ प्रगटला ।
याचा विचार घेतां आला । अंतरीं अनुभव ॥५४॥
'ज्ञानाच्या सर्व चर्चांचा गलबला संपल्यावर मूळ अर्थ प्रगट झाला; आणि त्याचा सखोल विचार करताच अंतरात आत्मानुभव आला.'
तुज वाटे हे जागृती । मज झाली अनुभवप्राप्ती ।
या नांव केवळ भ्रांती । फिटलीच नाहीं ॥५५॥
'तुला आता असे वाटते की मी जागा झालो आहे आणि मला अनुभव आला आहे; पण हीसुद्धा एक सूक्ष्म भ्रांतीच आहे, ती अजून पूर्ण फिटलेली नाही.'
अनुभव अनुभवीं विराला । अनुभवेंविण अनुभव आला ।
हाही स्वप्नींचा चेइला । नाहींस बापा ॥५६॥
'जेव्हा अनुभवच अनुभवात विरघळून जातो आणि अनुभवाशिवाय केवळ असणे शिल्लक राहते, तोपर्यंत तू अजून स्वप्नातून पूर्ण जागा झालेला नाहीस.'
जागा झालिया स्वप्नऊर्मी । स्वप्नीं म्हणसी अजन्मा तो मी ।
जागेपणीं स्वप्नऊर्मी । गेलीच नाहीं ॥५७॥
'जागा झाल्यावरही स्वप्नातील आठवणी शिल्लक राहाव्यात, तसा तू स्वप्नातच म्हणतोस की मी अजन्मा आत्मा आहे; म्हणजेच जागेपणातही स्वप्नाचा भ्रम अजून संपलेला नाही.'
स्वप्नीं वाटे जागेपण । तैशी अनुभवाची खूण ।
आली परी तें सत्य स्वप्न । भ्रमरूप ॥५८॥
'स्वप्नात असताना आपण जागे आहोत असा जसा भास होतो, तशी ही 'मला अनुभव आला' ही खूण आहे; ती खरी वाटली तरी शेवटी स्वप्नासारखी कल्पितच आहे.'
जागृति यापैलीकडे । तें सांगणें केवीं घडे ।
जेथें धारणाचि मोडे । विवेकाची ॥५९॥
या कल्पित जागृतीच्या पलीकडे जे अंतिम सत्य आहे ते शब्दांत कसे सांगता येईल? कारण तिथे विवेकाची सर्व साधनेही विरघळून जातात.
म्हणोनि तें समाधान । बोलतांचि न ये ऐसें जाण ।
निःशब्दाची ऐशी खूण । ओळखावी ॥६०॥
म्हणून ते अंतिम समाधान शब्दांत सांगता येत नाही हे जाणावे; शब्दातीत असणाऱ्या निःशब्द परब्रह्माची हीच खरी खूण ओळखावी.
ऐसें आहे समाधान । बोलतांच न ये जाण ।
इतुकेनें बाणली खूण । निःशब्दाची ॥६१॥
असे हे अंतिम समाधान आहे जे बोलून दाखवता येत नाही; एवढ्याने त्या निःशब्द आत्मतत्त्वाची खूण अंतःकरणात पक्की बाणली पाहिजे.