ज्ञानें दृश्य मिथ्या झालें । तरी कां पाहिजे भजन केलें ।
तेणें काय प्राप्त झालें । हें मज निरूपावें ॥१॥
ज्ञानाने दृश्य जर मिथ्या ठरले, तर मग देवाचे सगुण भजन कशासाठी करायचे? आणि त्याने काय साध्य होते हे मला सांगावे.
ज्ञानाहून थोर असेना । तरी कां पाहिजे उपासना ।
उपासनेनें जनां । काय प्राप्त ॥२॥
ज्ञानापेक्षा श्रेष्ठ काहीही नसेल, तर मग सगुण उपासनेची काय गरज आहे? आणि उपासनेने लोकांना काय मिळते?
मुख्य सार तें निर्गुण । तेथें दिसेचिना सगुण ।
भजन केलियाचा गुण । मज निरूपावा ॥३॥
मुख्य सत्य तर निर्गुण परब्रह्म आहे, तिथे सगुणाचा लवलेशही नाही; मग सगुण भजन केल्याने काय लाभ होतो ते स्पष्ट करावे.
जें प्रत्यक्ष नाशवंत । त्यासि भजावें किंनिमित्त ।
सत्य सांडून असत्य । कोणें भजावें ॥४॥
जे प्रत्यक्ष नाशवंत आहे त्याला कशासाठी भजावे? आणि सत्य सोडून असत्याची पूजा कोणी शहाणा माणूस का करेल?
असत्याचा प्रत्ययो आला । तरी मग नेम कां लागला ।
सत्य सांडून गलबला । कासया करावा ॥५॥
सगुण हे असत्य आहे याची प्रचीती आल्यावरही त्याचा नेम कशासाठी धरायचा? सत्य सोडून हा व्यर्थ खटाटोप कशाला करावा?
निर्गुणानें मोक्ष होतो । प्रत्यक्ष प्रत्यय येतो ।
सगुण काय देऊं पाहतो । सांगा स्वामी ॥६॥
निर्गुणाच्या ज्ञानाने मोक्ष मिळतो असा प्रत्यक्ष अनुभव येतो; मग हे सगुण रूप नक्की काय देऊ इच्छिते ते स्वामींनी सांगावे.
सगुण नाशवंत ऐसें सांगतां । पुनः भजन करावें म्हणतां ।
तरी कासयासाठीं आतां । भजन करूं ॥७॥
सगुण नाशवंत आहे असे तुम्हीच सांगता आणि पुन्हा भजन करा असेही म्हणता; मग आम्ही कशासाठी भजन करावे?
स्वामीचे भिडेनें बोलवेना । येर्ह्हवीं हें कांहींच मानेना ।
साध्यचि झालिया साधना । कां प्रवर्तावें ॥८॥
स्वामींची भीड पडते म्हणून जास्त बोलता येत नाही, एरवी हे मनाला पटत नाही; साध्य वस्तू प्राप्त झाल्यावर साधनांमध्ये कशाला रमायचे?
ऐसें श्रोतयाचें बोलणें । शब्द बोले निर्बुजलेपणें ।
याचें उत्तर ऐकणें । म्हणे वक्ता ॥९॥
श्रोत्याचे हे साशंक आणि गोंधळलेले बोलणे ऐकून, वक्ता त्याचे समर्पक उत्तर देऊ लागला.
सद्गुरु वचन प्रतिपालन । हेंचि मुख्य परमार्थाचें लक्षण ।
वचनभंग करितां विलक्षण । सहजचि जाहलें ॥१०॥
सद्गुरूंच्या वचनाचे पालन करणे हेच परमार्थाचे मुख्य लक्षण आहे; आणि गुरूंच्या वचनाचा भंग केला की साधक तत्काळ सन्मार्गावरून भ्रष्ट होतो.
म्हणोनि आज्ञेसि वंदावें । सगुण भजन मानावें ।
श्रोता म्हणे हें देवें । कां प्रयोजिलें ॥११॥
म्हणून गुरूंच्या आज्ञेला वंदन करून सगुण भजनाचा आदर करावा; यावर श्रोता विचारतो, 'देवाने ही सगुण भजनाची योजना कशासाठी केली?'
काय मानिला उपकार । कोण झाला साक्षात्कार ।
किंवा प्रारब्धाचें अक्षर । पुसिलें देवें ॥१२॥
'देवाने आपल्यावर कोणता उपकार केला? असा कोणता साक्षात्कार घडवला? की आपल्या नशिबातील प्रारब्धाचे भोग देवाने पुसून टाकले?'
होणार हें तों पालटेना । भजनें काय करावें जना ।
हें तों पाहतां अनुमाना । कांहींच न ये ॥१३॥
'जे घडायचे आहे ते कधी टळत नाही, मग लोकांनी भजन करून काय होणार? याचा विचार केला तर काहीच ताळमेळ लागत नाही.'
स्वामीची आज्ञा प्रमाण । कोण करील अप्रमाण ।
परंतु याचा काय गुण । मज निरूपावा ॥१४॥
'स्वामींची आज्ञा आमच्यासाठी प्रमाणच आहे, ती कोणीही नाकारणार नाही; पण या सगुण भजनाचा खरा उपयोग काय ते मला सांगावे.'
वक्ता म्हणे सावधपणें । सांग ज्ञानाची लक्षणें ।
तुज कांहीं लागे करणें । किंवा नाहीं ॥१५॥
वक्ता म्हणाला, 'सावधपणे मला तुझ्या ज्ञानाची लक्षणे सांग; तुला व्यवहारात काही करावे लागते की काहीच करावे लागत नाही?'
करणें लागे भोजन । करणें लागे उदकप्राशन ।
मळमूत्रत्यागलक्षण । तेंही सुटेना ॥१६॥
'तुला जेवावे लागते, पाणी प्यावे लागते आणि मलमूत्र विसर्जनासारखे देहाचे धर्मही सुटत नाहीत.'
जनाचें समाधान राखावें । आपुलें पारिखें ओळखावें ।
आणि भजनचि मोडावें । हें कोण ज्ञान ॥१७॥
'लोकांचे समाधान सांभाळावे लागते, आपले आणि परके ओळखावे लागते; मग इतर सर्व करताना केवळ देवाचे भजनच मोडायचे, हे कसले ज्ञान?'
ज्ञान विवेकें मिथ्या झालें । परंतु अवघें नाहीं टाकिलें ।
तरी मग भजनेंचि काय केलें । सांग बापा ॥१८॥
'ज्ञानाने आणि विवेकाने सर्व जग मिथ्या झाले, पण तरीही व्यवहारात तू काही सर्वकाही सोडून दिलेले नाहीस; मग भजनानेच तुझे काय बिघडवले होते ते सांग.'
साहेबास लोटांगणीं जावें । नीचासारिखें व्हावें ।
आणि देवास न मानावें । हें कोण ज्ञान ॥१९॥
'पोटासाठी साहेबापुढे लोटांगण घालायचे, नीचासारखे लाचार व्हायचे आणि देवाला मात्र मानायचे नाही, हे कसले ब्रह्मज्ञान?'
हरि हर ब्रह्मादिक । हे जयाचे आज्ञाधारक ।
तूं एक मानवी रंक । भजसि ना तरी काय गेलें ॥२०॥
'हरी, हर आणि ब्रह्मदेव हेसुद्धा ज्याच्या आज्ञेत वागतात, तिथे तू एक सामान्य क्षुद्र मनुष्य आहेस; तू देवाला भजला नाहीस तरी देवाचे काय नुकसान होणार?'
आमुचे कुळीं रघुनाथ । रघुनाथ आमुचा परमार्थ ।
जो समर्थाचाही समर्थ । देवां सोडविता ॥२१॥
'आमच्या कुळाचे दैवत श्रीराम आहेत आणि श्रीराम हाच आमचा खरा परमार्थ आहे; जो समर्थांचाही समर्थ असून सर्व देवांची संकटातून सुटका करणारा आहे.'
त्याचे आम्ही सेवकजन । सेवा करितां झालें ज्ञान ।
तेथें अभाव धरितां पतन । पाविजेल कीं ॥२२॥
'आम्ही त्या प्रभूचे दास आहोत आणि त्याची सेवा करता करताच आम्हाला आत्मज्ञान झाले; तिथेच जर अविश्वास दाखवला तर अधःपतनच होणार ना!'
सद्गुरु सांगती सारासार । त्यास कैसें म्हणावें असार ।
तुज काय सांगणें विचार । शाहाणे जाणती ॥२३॥
'सद्गुरू सारासार विचार सांगतात, त्याला असार कसे म्हणता येईल? तुला अधिक काय सांगावे, जाणते लोक हे मर्म अचूक जाणतात.'
समर्थाचे मनींचें तुटे । तेंचि जाणावें अदृष्ट खोटें ।
राज्यपदापासून करंटें । चेवलें जैसें ॥२४॥
'समर्थ देवाची मर्जी जर ढळली तर आपले नशीबच फुटले असे समजावे; चालून आलेले राज्यपद गमावणाऱ्या करंट्यासारखी त्याची अवस्था होते.'
मी थोर वाटे मनीं । तो नव्हे ब्रह्मज्ञानी ।
विचार पाहतां देहाभिमानी । प्रत्यक्ष दिसे ॥२५॥
'मी फार मोठा ज्ञानी आहे' असे ज्याला मनात वाटते तो खरा ब्रह्मज्ञानी नसून, विचाराअंती तो निव्वळ देहाभिमानी ठरतो.
वस्तु भजन करीना । न करीं ऐसेंही म्हणेना ।
तरी जाणावी ती कल्पना । दडोन राहिली ॥२६॥
'आत्मतत्त्व कोणाचे भजन करत नाही' असा युक्तिवाद करून जो भजन करत नाही, त्याच्या मनात सूक्ष्म अहंकार लपून बसलेला असतो.
ना तें ज्ञान ना तें भजन । उगाचि आला देहाभिमान ।
तेथें नाहीं कीं अनुमान । प्रत्ययो तुझा ॥२७॥
त्याच्या ठायी ना खरे ज्ञान असते ना खरे भजन, केवळ कोरडा देहाभिमान उरलेला असतो; अशा वृत्तीने तुला कधीही आत्मप्रचीती येणार नाही.
तरी आतां ऐसें न करावें । रघुनाथभजनीं लागावें ।
तेणेंचि ज्ञान बोलावें । चळेना ऐसें ॥२८॥
म्हणून असा अडाणीपणा करू नये आणि प्रेमाने रघुनाथाच्या भजनाला लागावे; कारण त्या भजनानेच कधीही न ढळणारे अढळ ज्ञान प्रगट होते.
करी दुर्जनांचा संहार । भक्तजनांचा आधार ।
ऐसा हा चमत्कार । रोकडा चाले ॥२९॥
भगवान श्रीराम दुर्जनांचा संहार करतात आणि भक्तांचा खरा आधार बनतात; असा हा प्रत्यक्ष चमत्कार जगात उघड चालतो.
मनीं धरावें तें होतें । विघ्न अवघेंचि नासोनि जातें ।
कृपा केलिया रघुनाथें । प्रचीति येते ॥३०॥
मनात धरलेला संकल्प पूर्ण होतो, सर्व संकटे नाहीशी होतात; आणि रघुनाथाची कृपा झाली की याची रोखठोक प्रचीती येते.
रघुनाथभजनें ज्ञान झालें । रघुनाथभजनें महत्व वाढलें ।
म्हणोनि तुवां केलें । पाहिजे आधीं ॥३१॥
रघुनाथाच्या भजनानेच संतांना ज्ञान झाले आणि भजनानेच त्यांचे मोठेपण वाढले; म्हणूनच तू सर्वप्रथम हे भजन केले पाहिजे.
हें तों आहे सप्रचीत । आणि तुज वाटेना प्रचित ।
साक्षात्कारें नेमस्त । प्रत्ययो करावा ॥३२॥
हा अगदी प्रत्यक्ष अनुभवाचा मार्ग आहे, आणि तरीही तुला हा अनुभव वाटत नसेल तर तू स्वतः अनुभूती घेऊन खात्री करून घे.
रघुनाथ स्मरोन कार्य करावें । तें तत्काळचि सिद्धि पावे ।
कर्ता राम हें असावें । अभ्यंतरीं ॥३३॥
रघुनाथाचे स्मरण करून कामाला सुरुवात करावी, म्हणजे ते तत्काळ सिद्धीस जाते; 'सर्व काही करणारा खरा कर्ता राम आहे' हा भाव अंतरात असावा.
कर्ता राम मी नव्हे आपण । ऐसें सगुण निवेदन ।
निर्गुणीं तें अनन्य । निर्गुणचि होइजे ॥३४॥
'करणारा राम आहे, मी कर्ता नाही' हे सगुणातील आत्मनिवेदन होय; आणि निर्गुणात तर अनन्य होऊन स्वतः निर्गुणच बनायचे असते.
मी कर्ता ऐसें म्हणतां । कांहींच घडेना सर्वथा ।
प्रतीत पाहसी तरी आतां । शीघ्रचि आहे ॥३५॥
'मीच करणारा आहे' असा अहंकार धरलास तर तुझ्या हातून काहीही साध्य होणार नाही; याची परीक्षा पाहायची असेल तर आत्ताच खात्री करून घे.
मी कर्ता ऐसें म्हणसी । तेणें तूं कष्टी होसी ।
राम कर्ता म्हणतां पावसी । यश कीर्ति प्रताप ॥३६॥
'मी कर्ता' म्हटलंस तर तू दुःखी आणि कष्टी होशील; आणि 'राम कर्ता' मानलेस तर तुला यश, कीर्ती आणि मोठे सामर्थ्य प्राप्त होईल.
एके भावनेसाठीं । देवासि पडे तुटी ।
कां ते होय कृपादृष्टी । देव कर्ताभावितां ॥३७॥
केवळ एका खोट्या भावनेमुळे देवाचे आणि आपले अंतर पडते; आणि देवाला कर्ता मानले की तत्काळ त्याची कृपादृष्टी होते.
आपण आहे दों दिवसांचा । आणि देव बहुतां काळांचा ।
आपण थोडे ओळखीचा । देवास त्रैलोक्य जाणे ॥३८॥
आपण दोन दिवसांचे अल्पायुषी आहोत आणि देव हा अनादी काळापासून आहे; आपली ओळख चार लोकांपुरती आहे, पण देवाला तिन्ही लोक जाणतात.
याकारणें रघुनाथ भजन । त्यासि मानिती बहुत जन ।
ब्रह्मादिक आदिकरून । रामभजनीं तत्पर ॥३९॥
या कारणाने सर्व थोर लोक रघुनाथाचे भजन मानतात; ब्रह्मदेवापासून सर्व देव रामभजनात सदैव तत्पर असतात.
ज्ञानबळें उपासना । अम्ही भक्त जरी मानूं ना ।
तरी या दोषाचिया पतना । पावों अभक्तपणें ॥४०॥
ज्ञानाच्या बळावर आम्ही भक्त जर उपासनेचा अनादर करू लागलो, तर अभक्त बनून आम्ही पापाच्या गर्तेत कोसळू.
देव उपेक्षी थोरपणें । तरी मग त्याचें तोचि जाणे ।
अप्रमाण तें श्लाघ्यवाणें । नव्हेचि कीं श्रेष्ठा ॥४१॥
देव स्वतःच्या मोठेपणामुळे आपल्या दुर्लक्षाकडे काणाडोळा करत असला तरी ते त्यालाच ठाऊक; पण शास्त्राला सोडून वागणे हे शहाण्या माणसाला शोभत नाही.
देहास लागली उपासना । आपण विवेकें उरेना ।
ऐशी स्थिति सज्जना । अंतरींची ॥४२॥
देहाने नित्य उपासना चालू ठेवावी आणि मनाने विवेकाच्या बळावर अहंकार उरू देऊ नये; हीच खऱ्या संतांची अंतःकरणातील खरी स्थिती असते.
सकळ मिथ्या होऊन जातें । हें रामभजनें कळों येतें ।
दृश्य ज्ञानियांचें मतें । स्वप्न जैसें ॥४३॥
सर्व प्रपंच मिथ्या होऊन जातो हे रामभजनामुळेच सहज समजून येते; आणि ज्ञानी पुरुषांच्या मते हे दृश्य जग स्वप्नासारखे भासते.
मिथ्या स्वप्नविवंचना । तैशी हे सृष्टिरचना ।
दृश्य मिथ्या साधुजनां । कळों आलें ॥४४॥
स्वप्नातील पसारा जसा खोटा असतो तशीच ही सृष्टीची रचना आहे; हे दृश्य निव्वळ मिथ्या आहे हे सर्व साधुसंतांना कळून चुकले आहे.
आक्षेप झाला श्रोतयांसी । मिथ्या तरी दिसतें कां आम्हासीं ।
याचें उत्तर पुढिलें समासीं । बोलिलें असे ॥४५॥
यावर श्रोत्याने पुन्हा आक्षेप घेतला की, 'हे जर मिथ्या आहे तर मग आम्हाला डोळ्यांना का दिसते?' याचे उत्तर पुढील समासात सांगितले आहे.