श्रोते पुसती ऐसें । मायाब्रह्म तें कैसें ।
श्रोत्या वक्त्या चे मिषें । निरूपण ऐका ॥१॥
श्रोते विचारतात की माया आणि ब्रह्म यांचे परस्पर स्वरूप कसे आहे? आता श्रोता आणि वक्ता यांच्या संवादाच्या निमित्ताने हे निरूपण ऐका.
ब्रह्म निर्गुण निराकार । माया सगुण साकार ।
ब्रह्मासि नाहीं पारावार । मायेसि आहे ॥२॥
परब्रह्म हे निर्गुण आणि निराकार आहे, तर माया ही सगुण आणि आकाराने युक्त आहे; परब्रह्माला कोणतीही मर्यादा नाही, पण मायेला मर्यादा आहे.
ब्रह्म निर्मळ निश्चळ । माया चंचळ चपळ ।
ब्रह्म निरुपाधि केवळ । माया उपाधिरूप ॥३॥
ब्रह्म अत्यंत निर्मळ आणि निश्चळ आहे, तर माया ही चंचल आणि सतत बदलणारी आहे; ब्रह्म पूर्णपणे उपाधिरहित आहे, तर माया ही उपाधींनी भरलेली आहे.
माया दिसे ब्रह्म दिसेना । माया भासे ब्रह्म भासेना ।
माया नासे ब्रह्म नासेना । कल्पांतकाळीं ॥४॥
माया डोळ्यांना दिसते पण ब्रह्म दिसत नाही; माया भासमान होते पण ब्रह्म भासत नाही; कल्पांताच्या वेळी मायेचा नाश होतो पण परब्रह्माचा कधी नाश होत नाही.
माया रचे ब्रह्म रचेना । माया खचे ब्रह्म खचेना ।
माया रुचे ब्रह्म रुचेना । अज्ञानासी ॥५॥
माया रचली जाते पण ब्रह्म रचता येत नाही; मायेचा लय होतो पण ब्रह्म कधी लयाला जात नाही; अज्ञानी माणसाला माया आवडते, पण परब्रह्म रुचत नाही.
माया उपजे ब्रह्म उपजेना । माया मरे ब्रह्म मरेना ।
माया धरे ब्रह्म धरेना । धारणेसी ॥६॥
माया जन्म घेते पण ब्रह्म जन्म घेत नाही; माया मरते पण ब्रह्म कधी मरत नाही; माया कल्पनेच्या पकडीत येते, पण परब्रह्म कोणत्याही धारणेत धरता येत नाही.
माया फुटे ब्रह्म फुटेना । माया तुटे ब्रह्म तुटेना ।
माया विटे ब्रह्म विटेना । अविट तें ॥७॥
माया फुटते पण ब्रह्म कधी फुटत नाही; माया तुटते पण ब्रह्म कधी तुटत नाही; मायेचा वीट येतो पण परब्रह्म कधीही न विटणारे अविट आहे.
माया विकारी ब्रह्म निर्विकारी । माया सर्व करी ब्रह्म कांहींच न करी ।
माया नाना रूपें धरी । ब्रह्म तें अरूप ॥८॥
माया विकारांनी भरलेली आहे तर ब्रह्म निर्विकार आहे; माया सर्व काही करते पण ब्रह्म अकर्ता आहे; माया अनेक रूपे धारण करते, तर ब्रह्म पूर्णपणे अरूप आहे.
माया पंचभौतिक अनेक । ब्रह्म तें शाश्वत एक ।
मायाब्रह्माचा विवेक । विवेकी जाणती ॥९॥
माया पंचमहाभूतांची बनलेली व अनेकविध आहे, तर ब्रह्म हे एकमेव शाश्वत आहे; माया आणि ब्रह्म यांचा हा सूक्ष्म भेद विवेकी पुरुषच जाणतात.
माया लहान ब्रह्म थोर । माया असार ब्रह्म सार ।
माया अर्ति पारावार । ब्रह्मासि नाहीं ॥१०॥
माया क्षुद्र आहे आणि ब्रह्म महान आहे; माया असार आहे आणि ब्रह्म हेच सार आहे; मायेला अलीकडचा व पलीकडचा काठ आहे, पण ब्रह्माचा थांग लागत नाही.
सकळ माया विस्तारली । ब्रह्मस्थिति आच्छादिली ।
परी ते निवडून घेतली । साधुजनीं ॥११॥
ही सर्व माया विस्तारली आहे आणि तिने मूळ ब्रह्मस्थितीला झाकून टाकले आहे; परंतु साधू-संतांनी या मायेतून परब्रह्माला अचूक ओळखून वेगळे काढले.
गोंडाळ सांडून नीर घेइजे । नीर सांडून क्षीर सेविजे ।
माया सांडून अनुभविजे । परब्रह्म तैसें ॥१२॥
शेवाळ बाजूला सारून स्वच्छ पाणी घ्यावे आणि पाणी सोडून निव्वळ दूध प्यावे; तसेच मायेचा त्याग करून परब्रह्माचा खरा अनुभव घ्यावा.
ब्रह्म आकाशा ऐसें निवळ । माया वसुंधरा डहुळ ।
ब्रह्म सूक्ष्म केवळ । माया स्थूळरूप ॥१३॥
ब्रह्म हे आकाशासारखे निर्मळ आहे तर माया ही पृथ्वीसारखी गढूळ आहे; ब्रह्म अत्यंत सूक्ष्म आहे, तर माया ही स्थूल रूपाने भासणारी आहे.
ब्रह्म तें अप्रत्यक्ष असे । माया ते प्रत्यक्ष दिसे ।
ब्रह्म तें समचि असे । माया ते विषमरूप ॥१४॥
परब्रह्म हे चर्मचक्षूंना अप्रत्यक्ष आहे, तर माया ही प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसते; ब्रह्म सर्वत्र एकसमान आहे, तर माया ही विषमता आणि भेदाने भरलेली आहे.
माया लक्ष्य ब्रह्म अलक्ष्य । माया साक्ष ब्रह्म असाक्ष ।
मायेमध्यें दोन्ही पक्ष । ब्रह्मीं पक्षचि नाहीं ॥१५॥
माया लक्ष्याचा विषय बनते पण ब्रह्म अलक्ष्य आहे; माया साक्षी आहे तर ब्रह्म साक्षभावाच्या पलीकडचे आहे; मायेमध्ये दोन बाजू असतात, पण ब्रह्मात कोणताच पक्ष नसतो.
माया पूर्वपक्ष ब्रह्म सिद्धांत । माया असत् ब्रह्म सत् ।
ब्रह्मासि नाहीं करणें हित । मायेसि आहे ॥१६॥
माया हा पूर्वपक्ष आहे तर ब्रह्म हा अंतिम सिद्धांत आहे; माया असत्य आहे आणि ब्रह्म सत्य आहे; ब्रह्मामध्ये कल्याणाची कल्पना नसते, पण मायेला आत्महिताची गरज असते.
ब्रह्म अखंड घनदाट । माया पंचभौतिक पोंचट ।
ब्रह्म तें निरंतर निघोट । माया ते जुनी जर्जरी ॥१७॥
ब्रह्म अखंड आणि घनदाट भरलेले आहे, तर माया ही पंचमहाभूतांची पोकळ रचना आहे; ब्रह्म निरंतर टवटवीत व ताजे आहे, तर माया ही जुनी आणि जीर्ण आहे.
माया घडे ब्रह्म घडेना । माया पडे ब्रह्म पडेना ।
माया विघडे ब्रह्म विघडेना । जैसें तैसें ॥१८॥
माया घडते पण ब्रह्म घडत नाही; माया कोसळते पण ब्रह्म कोसळत नाही; माया बिघडते पण ब्रह्म कधीही न बिघडता जसेच्या तसेच राहते.
ब्रह्म असतचि असे । माया निरसितांच निरसे ।
ब्रह्मास कल्पांत नसे । मायेसि असे ॥१९॥
परब्रह्म हे सदैव अस्तित्वात असतेच, तर मायेचा विचार करताच ती नाहीशी होते; ब्रह्माला कधीही कल्पांत नसतो, पण मायेचा कल्पांत अटळ आहे.
माया कठिण ब्रह्म कोमळ । माया अल्प ब्रह्म विशाळ ।
माया नसे सर्वकाळ । ब्रह्मचि असे ॥२०॥
माया कठोर आहे तर ब्रह्म अत्यंत कोमळ आहे; माया मर्यादित आहे तर ब्रह्म अथांग विशाल आहे; माया सर्वकाळ टिकत नाही, केवळ ब्रह्मच चिरंतन असते.
वस्तु नव्हे बोलिजे ऐशी । माया जैशी बोलिजे तैशी ।
काळ पावेना वस्तूसी । मायेसी झडपी ॥२१॥
आत्मतत्त्व हे शब्दांत सांगता येत नाही, पण माया जशी बोलावी तशी शब्दांत मांडता येते; काळ आत्मतत्त्वाला स्पर्श करू शकत नाही, पण मायेला मात्र काळ गिळंकृत करतो.
नाना रूप नाना रंग । तितुका मायेचा प्रसंग ।
माया भंगे ब्रह्म अभंग । जैसें तैसें ॥२२॥
विविध रूपे आणि रंग हा सर्व मायेचाच खेळ आहे; मायेचे तुकडे होतात, पण परब्रह्म हे अखंड अभंग व जसेच्या तसेच राहते.
आतां असो हा विस्तार । चालत जातें सचराचर ।
तितुकी माया परमेश्वर । सबाह्य अभ्यंतरीं ॥२३॥
आता हा विस्तार पुरे; हे सर्व हालचाल करणारे चराचर विश्व म्हणजे माया आहे, आणि त्या सर्वांच्या आत-बाहेर तो परमेश्वर भरून उरला आहे.
सकळ उपाधींवेगळा । तो परमात्मा निराळा ।
जळीं असोन नातळे जळा । आकाश जैसें ॥२४॥
सर्व उपाधींच्या पलीकडचा तो परमात्मा पूर्णपणे अलिप्त आहे; जसे पाण्यात असूनही आकाशाचे प्रतिबिंब पाण्याला कधी स्पर्श करत नाही.
मायाब्रह्मांचें विवरण । करितां चुके जन्ममरण ।
संतांसि गेलिया शरण । मोक्ष लाभे ॥२५॥
माया आणि ब्रह्म यांचा असा सखोल विचार केला की जन्म-मरणाचा फेरा कायमचा चुकतो; आणि संतांना शरण गेल्यावर मोक्षाचा लाभ होतो.
अरे या संतांचा महिमा । बोलावया नाहीं सीमा ।
जयांचेनि जगदात्मा । अंतरींच होय ॥२६॥
या संतांचा महिमा शब्दांत सांगण्यापलीकडचा आहे; कारण संतांच्या कृपेनेच तो जगदात्मा साधकाच्या अंतःकरणात प्रगट होतो.