चित्त सुचित करावें । बोलिलें तें जीवीं धरावें ।
सावध होऊन बैसावें । निमिष एक ॥१॥
चित्त शांत आणि एकाग्र करावे, जे सांगितले जात आहे ते अंतःकरणात साठवावे आणि क्षणभर पूर्ण सावध होऊन बसावे.
कोणी एके ग्रामीं अथवा देशीं । राहणें आहे आपणासी ।
न भेटतां तेथिल्या प्रभूसी । सौख्य कैंचें ॥२॥
एखाद्या गावात किंवा देशात आपल्याला राहायचे असेल, तर तेथील अधिपतीची भेट घेतल्याशिवाय माणसाला खरे सुख कसे लाभणार?
म्हणौनि ज्यास जेथें राहणें । तेणें त्या प्रभूची भेटी घेणें ।
म्हणिजे होय श्लाघ्यवाणें । सर्व कांहीं ॥३॥
म्हणून ज्याला जेथे राहायचे आहे, त्याने तेथील राजाची किंवा प्रमुखाची भेट घ्यावी; त्यामुळे सर्व व्यवहार सुरळीत व सन्मानाचे होतात.
प्रभूची भेटी न घेतां । तेथें कैंची मान्यता ।
आपुलें महत्व जातां । वेळ नाहीं ॥४॥
तेथील प्रमुखाची भेट घेतली नाही तर समाजात मान मिळत नाही आणि स्वतःची प्रतिष्ठा नष्ट व्हायला वेळ लागत नाही.
म्हणौनि रायापासूनि रंक । कोणी एक तरी नायक ।
त्यास भेटणें हा विवेक । विवेकी जाणती ॥५॥
म्हणून राजापासून रंकापर्यंत जो कोणी मुख्य नायक असेल त्याला जाऊन भेटावे; हाच खरा व्यवहारचतुर विवेक आहे.
त्यास न भेटतां त्याचे नगरीं । राहतां धरितील बेगारी ।
तेथें न करितां चोरी । अंगीं लागे ॥६॥
त्या नगराच्या राजाला न भेटता तेथे राहू लागले तर लोक वेठबिगारीला धरतात; आणि चोरी केली नसली तरी चोरीचा आळ अंगावर येतो.
याकारणें जो शहाणा । तेणें प्रभूसी भेटावें जाणा ।
ऐसें न करितां दैन्यवाणा । संसार त्याचा ॥७॥
या कारणाने जो शहाणा माणूस असतो तो त्या प्रभूला जाऊन भेटतो; असे न केल्यास त्याचा संसार अत्यंत दैन्यवाणा आणि लाचार होतो.
ग्रामीं थोर ग्रामाधिपती । त्याहूनि थोर देशाधिपती ।
देशाधिपतीहूनि नृपती । थोर जाणावा ॥८॥
गावात गावचा पाटील किंवा सरपंच मोठा असतो, त्याहून देशाचा सुभेदार मोठा असतो आणि सुभेदारापेक्षा राजा मोठा असतो.
राष्ट्राचा प्रभु तो राजा । बहुराष्ट्र तो महाराजा ।
महाराजांचाही राजा । तो चक्रवर्ती ॥९॥
एका राष्ट्राचा धनी राजा असतो, अनेक राष्ट्रांवर सत्ता गाजवणारा महाराज असतो आणि अशा महाराजांचाही जो राजा असतो तो चक्रवर्ती सम्राट असतो.
एक नरपती एक गजपती । एक हयपती एक भूपती ।
सकळांमध्ये चक्रवर्ती । थोर राजा ॥१०॥
कोणी पायदळाचा अधिपती, कोणी हत्तींचा धनी, कोणी घोड्यांचा स्वामी तर कोणी भूमीचा राजा असतो; पण या सर्वांमध्ये चक्रवर्ती राजा सर्वश्रेष्ठ असतो.
असो ऐशिया समस्तां । एक ब्रह्मा निर्माणकर्ता ।
त्या ब्रह्म्यासही निर्मिता । कोण आहे ॥११॥
अशा सर्व राजांना निर्माण करणारा साक्षात एक ब्रह्मदेव आहे; मग त्या ब्रह्मदेवाला तरी निर्माण करणारा कोण आहे?
ब्रह्मा विष्णु आणि हर । त्यांसी निर्मिता तोचि थोर ।
तो ओळखावा परमेश्वर । नाना यत्‍नें ॥१२॥
ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या तिघांनाही ज्याने निर्माण केले तोच खरा महान आहे; अनेक प्रयत्नांनी त्या मूळ परमेश्वराला ओळखले पाहिजे.
तो देव ठायीं पडेना । तरी यमयातना चुकेना ।
ब्रह्माण्डनायका चोजवेना । हें बरें नव्हे ॥१३॥
तो खरा देव जर समजला नाही तर यमयातना चुकत नाहीत; संपूर्ण ब्रह्मांड चालवणाऱ्या धन्याची ओळख न पटणे ही बरी गोष्ट नव्हे.
जेणें संसारीं घातलें । अवघें ब्रह्माण्ड निर्माण केलें ।
त्यासी नाहीं ओळखिलें । तोचि पतित ॥१४॥
ज्याने आपल्याला संसारात आणले आणि हे संपूर्ण ब्रह्मांड निर्माण केले, त्याला जो ओळखत नाही तोच खरा पतित समजावा.
म्हणोनि देव ओळखावा । जन्म सार्थकचि करावा ।
न कळे तरी सत्संग धरावा । म्हणजे कळे ॥१५॥
म्हणून मूळ देवाला ओळखून आपल्या जन्माचे सार्थक करावे; स्वतःला समजत नसेल तर संतांची संगत धरावी, म्हणजे देव सहज समजतो.
जो जाणेल भगवंत । तया नांव बोलिजे संत ।
जो शाश्वत आणि अशाश्वत । निवाडा करी ॥१६॥
जो त्या मूळ भगवंताला जाणतो त्यालाच 'संत' म्हणतात; जो शाश्वत काय आणि नाशिवंत काय याचा अचूक निवाडा करतो.
चळेना ढळेना देव । ऐसा ज्याचा अंतर्भाव ।
तोचि जाणिजे महानुभाव । तोचि साधू ॥१७॥
देव हा कधीही न चळणारा व स्थिर आहे असा ज्याच्या अंतःकरणाचा पक्का निश्चय असतो, तोच खरा महात्मा आणि तोच खरा साधू होय.
जो जनांमध्ये वागे । परी जनांवेगळी गोष्टी सांगे ।
ज्याचे अंतरीं ज्ञान जागे । तोचि साधू ॥१८॥
जो लोकांमध्ये सामान्यपणे वावरतो पण लोकांना प्रपंचापलीकडचे गूढ ज्ञान सांगतो, ज्याच्या अंतरात आत्मज्ञान जागे असते, तोच साधू जाणावा.
जाणिजे परमात्मा निर्गुण । त्यासींच म्हणावें ज्ञान ।
त्यावेगळें तें अज्ञान । सर्व कांहीं ॥१९॥
त्या निर्गुण परब्रह्माला प्रत्यक्ष जाणणे यालाच खरे 'ज्ञान' म्हणतात; त्याव्यतिरिक्त जे काही आहे ते सर्व निव्वळ अज्ञान होय.
पोट भरावयाकारणें । नाना विद्या अभ्यास करणें ।
त्यास ज्ञान म्हणती परी तेणें । सार्थक नव्हे ॥२०॥
केवळ पोटाची भूक भागवण्यासाठी नाना विद्यांचा अभ्यास केला जातो; त्याला लोक ज्ञान म्हणतात खरे, पण त्याने आत्म्याचे कल्याण होत नाही.
देव ओळखावा एक । तेंचि ज्ञान तें सार्थक ।
येर अवघेंचि निरर्थक । पोटविद्या ॥२१॥
एका मूळ देवाला ओळखणे हेच खरे सार्थक करणारे ज्ञान आहे; बाकी सर्व व्यर्थ असणारी केवळ 'पोटविद्या' आहे.
जन्मवरी पोट भरिलें । देहाचें संरक्षण केलें ।
पुढें अवघेंचि व्यर्थ गेलें । अंतकाळीं ॥२२॥
आयुष्यभर केवळ पोट भरले आणि शरीराचे लाड पुरवले, तरी शेवटी मृत्यूच्या वेळी हे सर्व काही पूर्णपणे वाया जाते.
एवं पोट भरावयाची विद्या । तियेसी म्हणों नये सद्विद्या ।
सर्वव्यापक वस्तु सद्या । पाविजे तें ज्ञान ॥२३॥
म्हणून केवळ पोट भरण्याच्या कलेला सद्विद्या म्हणू नये; ज्याने सर्वव्यापी परमात्म्याची प्राप्ती होते तेच खरे ज्ञान होय.
ऐसें जयापाशीं ज्ञान । तोचि जाणावा सज्जन ।
तयापासीं समाधान । पुशिलें पाहिजे ॥२४॥
असे आत्मज्ञान ज्याच्या अंतःकरणात असते त्यालाच खरा सज्जन समजावे; अशा महात्म्याकडे जाऊनच मनाचे समाधान काय ते विचारून घ्यावे.
अज्ञानास भेटतां अज्ञान । तेथें कैंचें सांपडेल ज्ञान ।
करंट्यास करंट्याचें दर्शन । होतां भाग्य कैंचें ॥२५॥
अज्ञानी माणसाला दुसरा अज्ञानी भेटला तर तिथे आत्मज्ञान कसे सापडणार? एका अभाग्याला दुसरा अभागी भेटल्याने भाग्य कसे उजळणार?
रोग्यापाशीं रोगी गेला । तेथें कैंचें आरोग्य त्याला ।
निर्बळापाशीं निर्बळाला । पाठी कैंची ॥२६॥
एका रोग्याकडे दुसरा रोगी उपचारासाठी गेला तर त्याला आरोग्य कसे मिळणार? आणि एका दुर्बळाला दुसऱ्या दुर्बळाचा काय आधार असणार?
पिशाच्यापाशीं पिशाच गेलें । तेथें कोण सार्थक झालें ।
उन्मत्तास उन्मत्त भेटलें । त्यास उमजवी कवणू ॥२७॥
एका पिशाच्चाकडे दुसरे पिशाच्च गेले तर काय भले होणार? आणि एका वेड्याला दुसरा वेडा भेटला तर दोघांना शहाणपण कोण शिकवणार?
भिकायापाशीं मागतां भिक्षा । दीक्षाहीनापाशीं मागतां दीक्षा ।
उजेड पाहतां कृष्णपक्षा । पाविजे कैंचा ॥२८॥
भिकाऱ्याकडे भिक्षा मागणे, दीक्षा नसलेल्याकडून दीक्षा मागणे, किंवा काळ्याकुट्ट रात्रीत प्रकाशाची अपेक्षा करणे जसे व्यर्थ आहे,
अबद्धापाशीं गेला अबद्ध । तो कैसेनि होईल सुबद्ध ।
बद्धास भेटतां बद्ध । सिद्ध नव्हे ॥२९॥
तसा अडाण्याकडे अडाणी गेला तर तो शहाणा कसा होणार? आणि एका बद्ध जीवाला दुसरा बद्ध भेटल्याने कोणीही मुक्त होऊ शकत नाही.
देह्यापाशीं गेला देही । तो कैसेनि होईल विदेही ।
म्हणोनि ज्ञात्यावांचूनि नाहीं । ज्ञानमार्ग ॥३०॥
देहबुद्धी असलेल्याकडे दुसरा देहबुद्धीवाला गेला तर तो विदेही कसा बनेल? म्हणूनच आत्मज्ञानी सद्गुरूशिवाय आत्मज्ञानाचा मार्ग सापडत नाही.
याकारणें ज्ञाता पहावा । त्याचा अनुग्रह घ्यावा ।
सारासारविचारें जीवा । मोक्ष प्राप्त ॥३१॥
यासाठी खऱ्या आत्मज्ञानी संतांचा शोध घ्यावा आणि त्यांचा अनुग्रह घ्यावा; कारण सारासार विचारानेच जीवाला अंतिम मोक्ष मिळतो.