श्री दासबोध – दशक सहावा, समास नववा

जमिनीखाली अफाट गुप्त धन पुरलेले असते, ते सामान्य सेवकांना काय ठाऊक असणार? त्यांना केवळ वरवरच्या बाह्य आकाराचेच ज्ञान असते.

जमिनीखाली अमूल्य खजिना लपलेला असतो आणि वर मात्र सामान्य माती दिसते; शहाणे लोक आतील खऱ्या धनाचा शोध घेतात.

तसेच हे दिसणारे जग मायिक आहे आणि सर्वसामान्य लोक केवळ वरवरचे दृश्य पाहतात; पण ज्यांच्या ठायी विवेक असतो ते यातील अंतस्थ तत्त्व जाणतात.

खजिना पुरून त्यावर पाणी सोडले की लोक म्हणतात 'हा तलाव भरला आहे'; पण त्या तलावाच्या पोटात काय दडले आहे हे केवळ समर्थांनाच ठाऊक असते.

तसेच जे समर्थ ज्ञानी असतात तेच खरा परमार्थ ओळखतात; बाकीचे सामान्य लोक दृश्य वस्तूंचाच उपभोग घेण्यात मग्न असतात.

मजूर केवळ ओझे वाहण्याचे कष्ट करतात आणि राजे-महाराजे मात्र मौल्यवान रत्नांचा उपभोग घेतात; कर्माच्या योगानुसार ज्याला जे मिळाले ते त्याला प्रिय वाटते.

काही जण लाकडे गोळा करतात, काही कचरा वेचतात; पण सारतत्त्वाचा उपभोग घेणारे राजे त्यांच्यासारखे नसतात.

ज्यांच्याकडे सारासार विचार असतो ते पालखीत स्वार होतात; आणि बाकीचे अविचारी लोक आयुष्यभर डोक्यावर ओझे वाहतच मरतात.

काही जण पंचपक्वान्नांचे भोजन करतात, तर काही विष्ठा साफ करण्याचे काम करतात; आणि तरीही आपण जे करतो त्याचाच त्यांना अभिमान वाटतो.

श्रेष्ठ पुरुष केवळ सारतत्त्वाचा स्वीकार करतात आणि मूर्ख लोक निरुपयोगी असाराचा संग्रह करतात; सार आणि असाराचा हा भेद केवळ ज्ञानीच जाणतात.

परिस आणि चिंतामणी गुप्त असतात आणि रस्त्यावर काचेचे खडे उघड पडलेले असतात; सोन्या-रत्नांच्या खाणी जमिनीत लपलेल्या असतात आणि वर केवळ दगड-माती दिसते.

उजवा शंख, दुर्मिळ वेली आणि अमूल्य औषधी वनस्पती गुप्त असतात; आणि एरंड, धोतरा आणि सामान्य शिंपले मात्र सर्वत्र उघड दिसतात.

इच्छा पूर्ण करणारा कल्पवृक्ष कुठेही सहज दिसत नाही, पण निवडुंगाचे रान मात्र सर्वत्र पसरलेले दिसते; चंदनाची झाडे सहज आढळत नाहीत, पण बोरी-बाभळींचा मात्र सुळसुळाट असतो.

कामधेनूचे वैभव इंद्राला ठाऊक असते, जगात इतर गुरांचे कळप उदंड असतात; राजा मोठे ऐश्वर्य भोगतो आणि इतर लोक आपापल्या नशिबाप्रमाणे जगतात.

लोक नाना प्रकारचे व्यापार करतात आणि स्वतःला धनवान म्हणतात; परंतु कुबेराचे अथांग ऐश्वर्य कोणालाही प्राप्त होत नाही.

तसेच ज्ञानी योगी पुरुष हे आत्मज्ञानाच्या गुप्त खजिन्याचे धनी असतात; आणि इतर लोक केवळ पोटाचे गुलाम होऊन नाना पंथांच्या मागे धावत राहतात.

म्हणून जे खरे सार आहे ते डोळ्यांना दिसत नाही आणि जे असार आहे तेच जगाला दिसते; सार आणि असाराचा हा खरा निवाडा केवळ संतच जाणतात.

हे सामान्य लोकांना सांगून काय उपयोग? खरे काय आणि खोटे काय हे त्यांना कसे कळणार? संतांच्या अंतरीच्या खुणा केवळ संतच जाणू शकतात.

जमिनीतील गुप्त धन पाहण्यासाठी डोळ्यात दिव्य अंजन घालावे लागते; तसेच या विश्वात लपलेल्या परमात्म्याला संतांच्या संगतीतच शोधावे लागते.

राजाच्या सान्निध्यात राहिले की सहजच श्रीमंती प्राप्त होते; तसा संतांचा सत्संग धरला की शाश्वत परब्रह्म तत्त्वाची प्राप्ती होते.

सद्वस्तूच्या प्राप्तीने मनुष्य स्वतः सद्वस्तूरूप होतो, अविचाराने केवळ गोंधळ निर्माण होतो; आणि शुद्ध विचाराने मनाला उत्तम व उदात्त दिशा मिळते.

म्हणून हे सर्व दृश्य जग पूर्णपणे अशाश्वत आहे; आणि जो अविनाशी व अनंत परमात्मा आहे तो या दिसणाऱ्या दृश्यापेक्षा पूर्ण वेगळा आहे.

तो परमात्मा या दृश्यापेक्षा वेगळा असूनही दृश्याच्या अंतर्यामी चराचरात भरून राहिला आहे; अंतर्मुख होऊन विचार केला की हा निश्चय मनात ठसतो.

संसाराचा त्याग न करता आणि प्रपंचाची उपाधी न सोडताही, या जगात राहून केवळ सारासार विचारानेच जीवनाचे सार्थक होते.

हे बोलणे निव्वळ पोकळ नसून प्रत्यक्ष अनुभवाचे आहे आणि विवेकानेच ही प्रचीती येते; जे अनुभवी शहाणे आहेत तेच हे जाणतील, हे खोटे नाही.

केवळ तर्क करणे आणि प्रत्यक्ष अनुभव येणे, उधारीचा व्यवहार आणि हातात रोख पैसा असणे, किंवा मानसपूजा आणि प्रत्यक्ष देवाचे दर्शन यांत अतोनात अंतर असते.

'पुढच्या जन्मी मुक्ती मिळेल' ही निव्वळ उधारीची गोष्ट झाली; सारासार विचाराने आत्मज्ञान मात्र आत्ता याच क्षणी रोखठोक प्राप्त होते.

हा आत्मज्ञानाचा लाभ तत्काळ होतो, माणूस संसाराच्या पाशातून सुटतो; आणि जन्म-मरणाचा सर्व संशय एका क्षणात तुटून पडतो.

याच जन्मात आणि याच आयुष्यात माणूस संसारात राहूनही पूर्ण अलिप्त होतो; आणि निश्चळ आत्मस्वरूपाशी एकरूप होऊन मोक्ष मिळवतो.

या विचारांविषयी जो संशय घेईल त्याचे तत्काळ अधःपतन होईल; आणि या सिद्धांताला जो खोटे म्हणेल त्याला ईश्वराच्या उपासनेची शपथ आहे.

हे अगदी यथार्थ सांगणे आहे की, विवेकाच्या बळावर माणसाने त्वरित मुक्त व्हावे; आणि जगामध्ये वावरताना देहात असूनही 'मी देह नाही' या भावाने अलिप्त राहावे.

देवाचे मूळ स्वरूप हे निर्गुण आहे, आणि त्या पदाशी पूर्ण अनन्य एकरूप होणे; हा विचार पक्का झाला की अंतःकरणात परिपूर्ण समाधान बाणते.

देहात असतानाच विदेही अवस्थेत जगणे आणि सर्व व्यवहार करूनही 'मी अकर्ता आहे' असा भाव ठेवणे, हेच जीवनमुक्तांचे लक्षण जीवनमुक्तच जाणतात.

एरवी सामान्यांना हे खरे वाटत नाही आणि केवळ अनुमानाने संशय वाढत जातो; परंतु सद्गुरूंच्या एका उपदेशाने या सर्व संशयांचे मूळ कायमचे तुटून जाते.