निर्गुण आत्मा तो निश्चळ । जैसें आकाश अंतराळ ।
घन दाट निर्मळ निश्चळ । सदोदित ॥१॥
निर्गुण आत्मा हा आकाशासारखा अत्यंत निश्चळ, अखंड, दाट, निर्मळ आणि सदैव स्थिर असतो.
जें खंडलेंचि नाहीं अखंड । जें उदंडाहूनि उदंड ।
जें गगनाहूनि वाड । अति सूक्ष्म ॥२॥
ज्याचे कधीही तुकडे होत नाहीत, जे अथांगाहून अथांग आहे, आकाशापेक्षाही विशाल आणि तरीही अत्यंत सूक्ष्म आहे.
जें दिसेना ना भासेना । जें उपजेना ना नासेना ।
जें येईना ना जाईना । परब्रह्म तें ॥३॥
जे डोळ्यांना दिसत नाही, कल्पनेत भासत नाही, जे जन्माला येत नाही, नष्ट होत नाही आणि जे कोठून येत नाही वा जात नाही, ते परब्रह्म होय.
जें चळेना ना ढळेना । जें तुटेना ना फुटेना ।
जें रचेना ना खचेना । परब्रह्म तें ॥४॥
जे कधी हालत नाही, डळमळत नाही, तुटत नाही, फुटत नाही, नव्याने घडत नाही आणि मोडतही नाही, तेच परब्रह्म होय.
जें सन्मुखचि सर्वकाळ । जें निष्कलंक आणि निखळ ।
सर्वांतर आकाश पाताळ । व्यापूनि असे ॥५॥
जे सर्वकाळ सन्मुख असते, निष्कलंक आणि अत्यंत शुद्ध असून पाताळापासून आकाशापर्यंत सर्व विश्वात व्यापून राहिले आहे.
अविनाश तें ब्रह्म निर्गुण । नासे तें माया सगुण ।
सगुण आणि निर्गुण । कालवलें ॥६॥
ते निर्गुण ब्रह्म अविनाशी आहे आणि ही सगुण माया नाशवंत आहे; सृष्टीमध्ये हे सगुण आणि निर्गुण एकत्र मिसळलेले दिसते.
या कर्दमाचा विचार । करूं जाणती योगीश्वर ।
जैसें क्षीर आणि नीर । राजहंस निवडिती ॥७॥
राजहंस जसा पाणी सोडून केवळ दूध वेगळे काढून घेतो, तसा या मायेच्या चिखलातून योगी पुरुष विवेकाने तत्त्व वेगळे करतात.
जड सकळ पंचभौतिक । त्यामध्यें आत्मा व्यापक ।
तो नित्यानित्यविवेक । पाहतां कळे ॥८॥
जड सृष्टी पंचमहाभूतांची बनलेली आहे आणि तिच्यामध्ये आत्मा सर्वव्यापी भरलेला आहे; नित्य आणि अनित्य यांचा विवेक केला की हे समजते.
उंसामधील घेईजे रस । येर तें सांडिजे बाकस ।
तैसा जगामध्यें जगदीश । विवेकें ओळखावा ॥९॥
उसाचा गोड रस काढून घ्यावा आणि चोथा फेकून द्यावा, तसेच या जगातील जड भाग सोडून अंतर्यामी असलेल्या ईश्वराला ओळखावे.
रस नाशवंत पातळ । आत्मा शाश्वत निश्चळ ।
रस अपूर्ण आत्मा केवळ । परिपूर्ण जाणावा ॥१०॥
उसाचा रस पातळ व नाशिवंत असतो, पण आत्मा शाश्वत व निश्चळ आहे; रस अपूर्ण असतो तर आत्मा परिपूर्ण असतो हे जाणावे.
आत्म्यासारिखें एक असावें । मग तें दृष्टांतासि द्यावें ।
दृष्टांतमिसे समजावें । कैसें तरी ॥११॥
आत्म्यासारखी दुसरी कोणतीही वस्तू जगात नाही, त्यामुळे त्याला कशाची उपमा द्यावी? तरीही दृष्टान्ताच्या निमित्ताने काहीतरी समजून घ्यावे लागते.
ऐशी आत्मस्थिति संचली । तेथें माया कैशी झाली ।
जैशी आकाशीं वाहिली । झुळूक वायूची ॥१२॥
अशी अखंड आत्मस्थिती असताना तिथे माया कशी निर्माण झाली? तर जशी शांत आकाशात अचानक हवेची एखादी झुळूक यावी तशी माया उत्पन्न झाली.
वायूपासून तेज झालें । तेजापासून आप निपजलें ।
आपापासून आकारलें । भूमंडळ ॥१३॥
त्या वायूपासून तेज (अग्नी) निर्माण झाले, तेजापासून पाणी उत्पन्न झाले आणि पाण्यापासून या घनदाट पृथ्वीचा आकार बनला.
भूमंडळापासून उत्पत्ती । जीव नेणों झाले किती ।
परंतु ब्रह्म आदि अंतीं । व्यापून आहे ॥१४॥
पृथ्वीपासून अगणित जीवांची उत्पत्ती झाली; परंतु या सर्वांच्या आधी आणि शेवटी केवळ परब्रह्मच सर्वत्र व्यापून उरलेले आहे.
जें जें कांहीं निर्माण झालें । तें तें अवघेंचि नासलें ।
परी मुळीं ब्रह्म तें संचलें । जैसें तैसें ॥१५॥
ज्या ज्या वस्तूची निर्मिती झाली ती सर्व शेवटी नष्ट झाली; पण मूळचे परब्रह्म जसेच्या तसेच अखंड शिल्लक राहिले.
घटापूर्वीं आकाश असे । घटामध्येंही आकाश भासे ।
घट फुटतां न नासे । आकाश जैसें ॥१६॥
घट तयार होण्यापूर्वी आकाश असते, घटाच्या आतही आकाश असते; आणि घट फुटून नष्ट झाला तरी आकाशाचा कधी नाश होत नाही.
तैसें परब्रह्म केवळ । अचळ आणि अढळ ।
मध्यें होत जात सकळ । सचराचर ॥१७॥
तसेच परब्रह्म हे अचल आणि अढळ आहे; त्याच्या पोटात हे सर्व चराचर विश्व निर्माण होते आणि पुन्हा नष्ट पावते.
जें जें कांहीं निर्माण झालें । तें तें आधीं ब्रह्में व्यापिलें ।
सर्व नासतां उरलें । अविनाश ब्रह्म ॥१८॥
जे जे काही निर्माण झाले त्या सर्वांना आधी परब्रह्मानेच व्यापून ठेवले होते; आणि सर्व नष्ट झाल्यावरही शेवटी ते अविनाशी ब्रह्मच उरते.
ऐसें ब्रह्म अविनाश । तें सेविती ज्ञाते पुरुष ।
तत्त्वनिरसनें आपणास । आपण लाभे ॥१९॥
अशा अविनाशी ब्रह्माचा ज्ञानी पुरुष अनुभव घेतात; आणि तत्त्वांचा निचरा केल्यावर स्वतःचा खरा आत्मा स्वतःलाच प्राप्त होतो.
तत्त्वें तत्त्व मेळविलें । त्यासि देह ऐसें नाम ठेविलें ।
तें जाणते पुरुषीं शोधिलें । तत्त्वें तत्त्व ॥२०॥
विविध तत्त्वे एकत्र आली की त्याला 'शरीर' असे नाव दिले जाते; जाणत्या पुरुषांनी या शरीरातील एकेका तत्त्वाचा नीट शोध घेतला.
तत्त्वझाडा निःशेष होतां । तेथें निमाली देहाहंता ।
निर्गुण ब्रह्मीं ऐक्यता । विवेकें जाहली ॥२१॥
तत्त्वांचा पूर्ण झाडा झाल्यावर देहाचा खोटा अहंकार नष्ट झाला; आणि विवेकाच्या बळावर निर्गुण परब्रह्माशी सहज एकरूपता साधली.
विवेकें देहाकडे पाहिलें । तों तत्त्वें तत्त्व ओसरलें ।
आपण कांहीं नाहीं आलें । प्रत्ययासी ॥२२॥
विवेकाने शरीराकडे पाहिले असता सर्व तत्त्वे आपापल्या मूळ स्वरूपात परत गेली; आणि 'मी' नावाचे स्वतंत्र काही उरलेच नाही असा अनुभव आला.
आपला आपण शोध घेतां । आपुली तों मायिक वार्ता ।
तत्त्वांतीं उरलें तत्त्वता । निर्गुण ब्रह्म ॥२३॥
स्वतःचा शोध घेऊ लागले असता स्वतःचे अस्तित्व ही केवळ मायेची कल्पना ठरली; आणि तत्त्वांच्या पलीकडे शेवटी केवळ निर्गुण ब्रह्मच उरले.
आपणाविण निर्गुण ब्रह्म । हेंचि निवेदनाचें वर्म ।
तत्त्वासरिसा गेला भ्रम । मीतूंपणाचा ॥२४॥
स्वतःचा अहंपणा संपल्यावर केवळ निर्गुण ब्रह्म उरणे हेच आत्मनिवेदनाचे खरे मर्म आहे; तत्त्वे बाजूला होताच 'मी आणि तू' हा सर्व भ्रम संपून गेला.
मीपण पाहतां आढळेना । निर्गुण ब्रह्म तें चळेना ।
आपण तेंचि परी कळेना । सद्गुरूविण ॥२५॥
मीपणा शोधूनही सापडत नाही आणि निर्गुण ब्रह्म कधी चळत नाही; आपण स्वतःच ते ब्रह्म आहोत, पण सद्गुरूंशिवाय हे मर्म कळत नाही.
सारासार अवघें शोधिलें । तों असार तें निघून गेलें ।
पुढें सार तें उरलें । निर्गुण ब्रह्म ॥२६॥
सारासार विचार करून शोध घेतला असता सर्व असार दृश्य नाहीसे झाले; आणि शेवटी सत्य सार असलेले निर्गुण ब्रह्मच शिल्लक राहिले.
आधीं ब्रह्म निरूपिलें । तेंचि सकळामध्यें व्यापिलें ।
सकळ अवघेंचि नासलें । उरलें तें केवळ ब्रह्म ॥२७॥
सुरुवातीला ज्या परब्रह्माचे वर्णन केले तेच सर्वांमध्ये व्यापलेले होते; सर्व प्रपंच नष्ट झाल्यावर केवळ ते एकटे ब्रह्मच शिल्लक उरले.
होतां विवेकें संहार । तेथें निवडे सारासार ।
आपला आपणासि विचार । ठायीं पडे ॥२८॥
विवेकाने दृश्याचा लय झाला की सार आणि असार वेगळे होते; आणि स्वतःचे मूळ स्वरूप काय आहे याचा अचूक उलगडा होतो.
आपण कल्पिलें मीपण । मीपण शोधितां नुरे जाण ।
मीपण गेलिया निर्गुण । आत्माचि स्वयें ॥२९॥
आपण स्वतःच कल्पनेने अहंकार निर्माण केला होता, पण शोध घेतल्यावर अहंकार उरत नाही; अहंकार गेला की मनुष्य स्वतः निर्गुण आत्माच बनतो.
झालिया तत्त्वांचें निरसन । निर्गुण आत्माचि आपण ।
कां दाखवावें मीपण । तत्त्वनिरसनाउपरी ॥३०॥
तत्त्वांचे निराकरण झाल्यावर आपण स्वतःच निर्गुण आत्मा आहोत; मग तत्त्वे निरसून गेल्यावर पुन्हा खोटा मीपणा कशाला दाखवायचा?
तत्त्वांमध्यें मीपण गेलें । तरी निर्गुण सहजचि उरलें ।
सोहंभावें प्रत्यया आलें । आत्मनिवेदन ॥३१॥
तत्त्वांमध्ये मीपणा विलीन झाला की निर्गुण ब्रह्म सहज शिल्लक राहते; आणि 'सोऽहं' (ते ब्रह्म मीच आहे) या भावाने आत्मनिवेदनाचा अनुभव येतो.
आत्मनिवेदन होतां । देवभक्तांस ऐक्यता ।
साचार भक्त विभक्तता । सांडूनि जाहला ॥३२॥
आत्मनिवेदन घडताच देव आणि भक्ताचे पूर्ण ऐक्य होते; आणि भक्त स्वतःचे वेगळेपण सोडून साक्षात ईश्वराशी एकरूप होतो.
निर्गुणासि नाहीं जन्ममरण । निर्गुणासि नाहीं पाप पुण्य ।
निर्गुणीं अनन्य होतां आपण । मुक्त जाहला ॥३३॥
निर्गुण ब्रह्मास जन्म-मरण नाही आणि त्याला पाप-पुण्यही लागत नाही; त्या निर्गुणाशी अनन्य होताच जीव कायमचा मुक्त होतो.
तत्त्वीं वेंटाळूनि घेतला । प्राणी संशयें गुंडाळला ।
आपणास आपण भुलला । कोहं म्हणे ॥३४॥
तत्त्वांच्या विळख्यात अडकलेला जीव संशयाने घेरला गेला होता; त्यामुळे स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाला विसरून तो 'मी कोण?' असा गोंधळात पडला होता.
तत्त्वीं गुंतला म्हणे कोहं । विवेकें पाहतां म्हणे सोहं ।
अनन्य होतां अहं सोहं । मावळलीं ॥३५॥
तत्त्वात अडकला तेव्हा 'मी कोण?' (कोऽहं) म्हणत होता, विवेकाने पाहिले तेव्हा 'मी तोच आहे' (सोऽहं) म्हणाला; आणि पूर्ण एकरूप झाल्यावर 'अहं' आणि 'सोऽहं' हे दोन्ही विरघळून गेले.
याउपरि उर्वरित । तेंचि स्वरूप संत ।
देहीं असोनि देहातीत । जाणिजे ऐसा ॥३६॥
यानंतर जे काही शिल्लक उरते तेच संतांचे मूळ स्वरूप आहे; ते देहात असूनही देहातीत असतात हे असे ओळखावे.
संदेहवृत्ति ते न भंगे । म्हणोनि बोलिलेंच बोलावें लागे ।
आम्हांसि हें घडलें प्रसंगें । श्रोतीं क्षमा केली पाहिजे ॥३७॥
जोपर्यंत मनातील संशय पूर्ण मिटत नाही तोपर्यंत तेच ते पुन्हा सांगावे लागते; प्रसंगोपात् हा पुनरुच्चार करावा लागला, याबद्दल श्रोत्यांनी क्षमा करावी.