कृतयुग सत्रा लक्ष अठ्ठावीस सहस्र । त्रेतायुग बारा लक्ष शाण्णव सहस्र ।
द्वापरयुग आठ लक्ष चौसष्ट सहस्र । आतां कलियुग ऐका ॥१॥
सत्ययुग सतरा लाख अठ्ठावीस हजार वर्षांचे, त्रेतायुग बारा लाख शहाण्णव हजार वर्षांचे आणि द्वापरयुग आठ लाख चौसष्ट हजार वर्षांचे असते; आता कलियुगाचे प्रमाण ऐका.
कलियुग चार लक्ष बत्तीस सहस्र । चतुर्युगें त्रेचाळीस लक्ष वीस सहस्र ।
ऐशीं चतुर्युगें सहस्र । तो ब्रह्मयाचा एक दिवस ॥२॥
कलियुग चार लाख बत्तीस हजार वर्षांचे असते; ही चारही युगे मिळून त्रेचाळीस लाख वीस हजार वर्षे होतात, आणि अशी हजार महायुगे उलटली की ब्रह्मदेवाचा एक दिवस होतो.
ऐसे ब्रह्मे सहस्र देखा । तेव्हां विष्णूची एक घटिका ।
विष्णू सहस्र होतां ऐका । पळ एक ईश्वराचें ॥३॥
असे हजार ब्रह्मदेव संपले की विष्णूची एक घटिका (२४ मिनिटे) होते; आणि हजार विष्णू संपले की महादेवाचे एक पळ (२४ सेकंद) होते.
ईश्वर जाय सहस्र वेळ । तैं शक्तीचें अर्ध पळ ।
ऐशी संख्या बोलिली सकळ । शास्त्रांतरीं ॥४॥
असे हजार महादेव संपतात तेव्हा मूळ आदिशक्तीचे अर्धे पळ होते; काळाची अशी प्रचंड गणना शास्त्रांमध्ये सांगितलेली आहे.
चतुर्युगसहस्राणि दिनमेकंपितामहम् ।
पितामहसहस्राणि विष्णोर्घटिकमेव च ॥ १ ॥
हजार महायुगांचा मिळून ब्रह्मदेवाचा एक दिवस होतो; आणि हजार ब्रह्मदेवांचे आयुष्य संपल्यावर विष्णूची केवळ एक घटिका होते.
विष्णोरेकः सहस्राणि पलमेकं महेश्वरम् ।
महेश्वरसहस्राणि शक्तेरर्धं पलं भवेत् ॥ २ ॥
हजार विष्णूंचे आयुष्य संपल्यावर महादेवाचे एक पळ होते; आणि हजार महादेवांचे आयुष्य संपते तेव्हा आदिशक्तीचे अर्धे पळ होते.
ऐशा अनन्त शक्ती होती । अनंत रचना होती जाती ।
तरी अखंड खंडेना स्थिति । परब्रह्माची ॥५॥
अशा अनंत शक्ती उत्पन्न होतात आणि अनंत सृष्टींची निर्मिती व लय होतो; तरीही परब्रह्माची मूळ स्थिती अखंड व अविचलच राहते.
परब्रह्मासि कैंची स्थिती । परी ही बोलावयाची रीती ।
वेदश्रुती नेति नेति म्हणती । परब्रह्मीं ॥६॥
वास्तविक परब्रह्माला अशी कोणतीही स्थिती नसते, पण ते केवळ बोलण्यासाठी म्हणावे लागते; म्हणूनच वेद आणि श्रुती परब्रह्माला 'नेति नेति' (हे नव्हे, हे नव्हे) म्हणतात.
चार सहस्र सातशें साठी । इतुकी कलियुगाची राहाटी ।
उरल्या कलियुगाची गोष्टी । ऐसी असे ॥७॥
आतापर्यंत कलियुगाची चार हजार सातशे साठ वर्षे उलटून गेली आहेत; आता उरलेल्या कलियुगाचे काय स्वरूप आहे ते ऐका.
चार लक्ष सत्तावीस सहस्र । दोनशें चाळीस संवत्सर ।
पुढें अन्योन्य वर्णसंकर । होणार आहे ॥८॥
कलियुगाची अजून चार लाख सत्तावीस हजार दोनशे चाळीस वर्षे शिल्लक आहेत; आणि पुढे समाजात प्रचंड अनाचार व वर्णसंकर होणार आहे.
ऐसें रचलें चराचर । येथें एकाहूनि एक थोर ।
पाहतां येथींचा विचार । अंत न लगे ॥९॥
असे हे अथांग चराचर विश्व रचले गेले आहे, जिथे एकापेक्षा एक श्रेष्ठ आहेत; याचा विचार करू लागले तर या पसाऱ्याला अंतच लागत नाही.
एक म्हणती विष्णु थोर । एक म्हणती रुद्र थोर ।
एक म्हणती शक्ति थोर । सकळांमध्यें ॥१०॥
कोणी विष्णू सर्वश्रेष्ठ आहेत म्हणतात, कोणी महादेव मोठे आहेत म्हणतात, तर कोणी या सर्वांमध्ये आदिशक्तीच श्रेष्ठ आहे असे मानतात.
ऐसे आपुलालेपरी बोलती । परंतु अवघेंचि नासेल कल्पांतीं ।
यद्दृष्टं तन्नष्टं हें श्रुति । बोलतसे ॥११॥
ज्याचे त्याचे आपापल्या समजुतीनुसार बोलणे असते; परंतु जे जे डोळ्यांना दिसते ते सर्व कल्पांताच्या वेळी नष्ट होणारच आहे, असे श्रुती सांगतात.
आपुलाली उपासना । अभिमान लागला जनां ।
याचा निश्चयो निवडेना । साधुविण ॥१२॥
प्रत्येकाला आपापल्या उपासनेचा आणि देवतेचा अभिमान असतो; संतांच्या मार्गदर्शनाशिवाय याचा खरा आणि अंतिम निर्णय होऊ शकत नाही.
साधु निश्चयो करिती एक । आत्मा सर्वत्र व्यापक ।
येर हें अवघेंचि मायिक । चराचर ॥१३॥
संत एकच पक्का निर्णय सांगतात की, परमात्मा हा सर्वांमध्ये व्यापक असून बाकीचे हे सर्व चराचर विश्व केवळ मायिक व नाशिवंत आहे.
चित्रीं लिहिली सेना । त्यांत कोण थोर कोण साना ।
हें कां तुम्ही विचाराना । आपुलें ठायीं ॥१४॥
चित्रात काढलेल्या सैन्यामध्ये कोण लहान आणि कोण मोठा? हे तुम्हीच स्वतःच्या मनाशी विचार करून का पाहत नाही?
स्वप्नीं उदंड देखिलें । लहान थोरही कल्पिलें ।
परंतु जागें झालिया झालें । कैसें पहा ॥१५॥
स्वप्नात माणसाने अफाट सैन्य पाहिले आणि त्यात लहान-मोठे भेद कल्पिले; परंतु जागे झाल्यावर त्या स्वप्नातील सैन्याचे काय होते ते पाहा.
पाहतां जागृतीचा विचार । कैंचें लहान कैंचें थोर ।
झाला अवघाचि विचार । स्वप्नरचनेचा ॥१६॥
जागृतीच्या दृष्टीने पाहिले तर त्या स्वप्नात कोण लहान आणि कोण मोठा उरला? त्या स्वप्नरचनेचा विचार एका क्षणात संपून गेला.
अवघाचि मायिक विचार । कैंचें लहान कैंचें थोर ।
लहानथोराचा हा निर्धार । जाणती ज्ञानी ॥१७॥
तसाच हा विश्वाचा सर्व पसारा मायिक आहे, मग त्यात कोण लहान आणि कोण मोठा? या लहान-मोठेपणाचा खरा भ्रम काय आहे हे केवळ ज्ञानीच जाणतात.
जो जन्मास प्राणी आला । तो मी थोर म्हणतचि मेला ।
परी याचा विचार पाहिला । पाहिजे श्रेष्ठीं ॥१८॥
जन्माला आलेला प्रत्येक जीव 'मी मोठा' असा अहंकार बाळगूनच मरतो; परंतु श्रेष्ठांनी या गोष्टीचा खोलवर विचार केला पाहिजे.
जयां झालें आत्मज्ञान । तेचि थोर महाजन ।
वेद शास्त्रें पुराण । साधु संत बोलिले ॥१९॥
ज्यांना खरे आत्मज्ञान झाले तेच खरे थोर महात्मे आहेत; असे वेद, शास्त्रे, पुराणे आणि सर्व साधू-संत सांगतात.
एवं सकळांमध्यें थोर । तो एकचि परमेश्वर ।
तयामध्यें हरिहर । होती जाती ॥२०॥
म्हणून या सर्वांमध्ये सर्वात महान तो एकच निर्गुण परमेश्वर आहे; ज्याच्या स्वरूपामध्ये हरी आणि हर असे अनेक देव उत्पन्न होतात आणि लय पावतात.
तो निर्गुण निराकार । तेथें नाहीं उत्पत्ति स्थिति संहार ।
स्थानमानांचा विचार । ऐलिकडे ॥२१॥
तो परमात्मा निर्गुण आणि निराकार आहे, तिथे उत्पत्ती, स्थिती आणि लय काहीही नाही; स्थानांचा आणि मानाचा विचार त्याच्या अलीकडचा आहे.
नांव रूप स्थान मान । हा तों अवघाचि अनुमान ।
तथापि होईल निदान । ब्रह्मप्रळयीं ॥२२॥
नाव, रूप, स्थान आणि मान हे सर्व केवळ कल्पनेचे खेळ आहेत; महाप्रलयाच्या वेळी या सर्वांचा अंतिम निवाडा आपोआप होऊन जातो.
ब्रह्म प्रळयावेगळें । ब्रह्म नामरूपावेगळें ।
ब्रह्म कोणा एक्या काळें । जैसें तैसें ॥२३॥
परब्रह्म हे प्रलयाच्या पलीकडचे आहे, ते नामरूपाच्या पलीकडचे आहे; आणि ते कोणत्याही काळात जसेच्या तसेच अखंड असते.
करिती ब्रह्मनिरूपण । जाणती ब्रह्म संपूर्ण ।
तेचि जाणावे ब्राह्मण । ब्रह्मविद ॥२४॥
जे अखंड परब्रह्माचे निरूपण करतात आणि परब्रह्माला पूर्णपणे जाणतात, त्यांनाच खरे ब्रह्मज्ञानी ब्राह्मण समजावे.