ऐका उपदेशाचीं लक्षणें । सायुज्यप्राप्ति होय जेणें ।
नाना मतांचें पेखणें । कामा नये सर्वथा ॥१॥
ज्याने थेट सायुज्य मुक्ती प्राप्त होते अशा खऱ्या उपदेशाचे लक्षण ऐका; बाकीच्या अनेक संप्रदायांचे बाह्य देखावे परमार्थात अजिबात उपयोगाचे नसतात.
ब्रह्मज्ञानावीण उपदेश । तो म्हणों नये विशेष ।
धान्येविण जैसें भूस । खातां नये ॥२॥
ब्रह्मज्ञानाशिवाय केलेला इतर कोणताही उपदेश श्रेष्ठ मानू नये; धान्याशिवाय निव्वळ भुसा जसा खाण्यायोग्य नसतो तसा तो असतो.
नाना काबाड बडविलें । नातरी तक्रचि घुसळिलें ।
अथवा धुवणचि सेविलें । सावकाश ॥३॥
फक्त लाकडे फोडण्याचे व्यर्थ कष्ट करणे, ताक नसताना नुसते पाणी घुसळणे किंवा घाणेरडे पाणी पिणे जसे निरुपयोगी आहे,
नाना साली भक्षिल्या । अथवा चोइट्या चोखिल्या ।
खोबरें सांडून खादल्या । नरोट्या जैशा ॥४॥
किंवा फळांच्या साली खाणे, चोथा चघळणे अथवा आतील खोबरे फेकून देऊन करवंट्या खाण्यासारखे जे मूर्खपणाचे आहे,
तैसें ब्रह्मज्ञानाविण । नाना उपदेशांचा शीण ।
सार सांडून असार कोण । शहाणा सेवी ॥५॥
तसेच ब्रह्मज्ञानाशिवाय इतर विविध उपदेशांच्या मागे लागणे केवळ शिणवणारे असते; शहाणा माणूस सार सोडून असाराचे सेवन का करेल?
आतां ब्रह्म जें कां निर्गुण । तेंचि केलें निरूपण ।
सुचित करावें अंतःकरण । श्रोतेजनीं ॥६॥
आता जे मूळ निर्गुण परब्रह्म आहे त्याचेच निरूपण केले जात आहे; श्रोत्यांनी आपले अंतःकरण पूर्णपणे शांत आणि एकाग्र करावे.
सकळ सृष्टीची रचना । तें हें पंचभौतिक जाणा ।
परंतु हें तगेना । सर्वकाळ ॥७॥
या संपूर्ण विश्वाची रचना ही पंचमहाभूतांची बनलेली आहे; परंतु हे पंचभौतिक जग कायमस्वरूपी टिकणारे नाही.
आदि अंतीं ब्रह्म निर्गुण । तेचि शाश्वताची खूण ।
येर पंचभौतिक सगुण । नाशवंत ॥८॥
सृष्टीच्या आधी आणि अंती जे कायम शिल्लक राहते ते निर्गुण ब्रह्मच केवळ शाश्वत आहे; बाकीचे हे सगुण जग नाशवंत आहे.
येरवीं हीं पाहतां भूतें । देव कैसें म्हणावें त्यांतें ।
भूत म्हणतां मनुष्यांतें । विषाद वाटे ॥९॥
एरवी या पंचमहाभूतांचा विचार केला तर त्यांना देव कसे म्हणता येईल? माणसाला 'भूत' म्हटले तरी त्याला राग येतो,
मा तो जगन्नाथ परमात्मा । त्यासि आणि भूतउतपमा ।
ज्याचा कळेना महिमा । ब्रह्मादिकांसी ॥१०॥
मग ज्याचा महिमा ब्रह्मदेवालाही कळत नाही, त्या जगन्नियंत्या परमात्म्याला केवळ जड भूतांची उपमा कशी देता येईल?
भूतां ऐसा जगदीश । म्हणतां उत्पन्न होतो दोष ।
याकारणें महापुरुष । सर्व जाणती ॥११॥
जड पंचमहाभूतांनाच प्रत्यक्ष परमेश्वर मानल्याने मोठा दोष निर्माण होतो; म्हणूनच ज्ञानी महापुरुष हे वास्तव पूर्ण जाणतात.
पृथ्वी आप तेज वायु आकाश । यां सबाह्य जगदीश ।
पंचभूतांस आहे नाश । आत्मा अविनाशरूपी ॥१२॥
पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश या सर्वांच्या आत-बाहेर तो परमात्मा भरलेला आहे; पंचमहाभूते नष्ट होतात पण आत्मा अविनाशी राहतो.
जें जें रूप आणि नाम । तो तो अवघाच भ्रम ।
नामरूपातीत वर्म । अनुभवें जाणावें ॥१३॥
ज्याला ज्याला रूप आणि नाव आहे तो सर्व मायेचा भ्रम आहे; नामरूपाच्या पलीकडचे जे मूळ तत्त्व आहे ते स्वानुभवाने जाणावे.
पंचभूतें आणि त्रिगुण । ऐशी अष्टधा प्रकृति जाण ।
अष्टधा प्रकृतीस नामाभिधान । दृश्य ऐसें ॥१४॥
पाच महाभूते आणि तीन गुण मिळून ही आठ प्रकारची प्रकृती बनली आहे; याच अष्टधा प्रकृतीला शास्त्रात 'दृश्य' असे नाव आहे.
तें हें दृश्य नाशिवंत । ऐसें वेद श्रुति बोलत ।
निर्गुण ब्रह्म शाश्वत । जाणती ज्ञानी ॥१५॥
हे दिसणारे दृश्य विश्व नाशवंत आहे असे वेद आणि श्रुती सांगतात; आणि केवळ निर्गुण ब्रह्मच शाश्वत आहे हे ज्ञानी लोक जाणतात.
जें शस्त्रें तोडितां तुटेना । जें पावकें जाळितां जळेना ।
जें कालवितां कालवेना । आपेंकरूनी ॥१६॥
जे कोणत्याही शस्त्राने तोडता येत नाही, जे आगीत जाळले तरी जळत नाही आणि जे पाण्यामध्ये कधीही विरघळत नाही,
जें वायूचेनि उडेना । जें पडेना ना झडेना ।
जें घडेना ना दडेना । परब्रह्म तें ॥१७॥
जे वाऱ्याने उडून जात नाही, जे पडत नाही, झडत नाही, जे नव्याने घडत नाही आणि नष्टही होत नाही, तेच मूळ परब्रह्म होय.
ज्यासि वर्णचि नसे । जें सर्वांहूनि अनारिसें ।
परंतु असतचि असे । सर्वकाळ ॥१८॥
ज्याला कोणताही रंग किंवा रूप नाही, जे सर्वांपेक्षा वेगळे आहे, परंतु जे त्रिकाळ अखंड अस्तित्वात असते.
दिसेना तरी काय झालें । परंतु सर्वत्र संचलें ।
सूक्ष्मचि कोंदाटलें । जेथें तेथें ॥१९॥
ते डोळ्यांना दिसत नसले तरी काय झाले? ते सर्व विश्वात भरून राहिले आहे आणि अत्यंत सूक्ष्म रूपाने सर्वत्र दाटलेले आहे.
दृष्टीस लागली सवे । जें दिसेल तेंचि पहावें ।
परंतु गुज तें जाणावें । गौप्य आहे ॥२०॥
माणसाच्या दृष्टीला समोर जे दिसेल तेच सत्य मानण्याची सवय असते; परंतु परब्रह्माचे मूळ रहस्य हे दृष्टीला न दिसणारे अत्यंत गुप्त आहे.
प्रगट तें जाणावें असार । आणि गुप्त तें जाणावें सार ।
सद्गुरुमुखें हा विचार । उमजों लागे ॥२१॥
डोळ्यांना प्रगट दिसणारे हे असत्य जाणावे आणि गुप्त असणारे आत्मतत्त्व हेच सत्य समजावे; सद्गुरूंच्या मुखातूनच हा विचार उमगू लागतो.
उमजेना तें उमजावें । दिसेना तें पहावें ।
जें कळेना तें जाणावें । विवेकबळें ॥२२॥
जे सहजासहजी समजत नाही ते समजून घ्यावे, जे डोळ्यांना दिसत नाही ते अनुभवावे आणि जे बुद्धीला कळत नाही ते विवेकाच्या बळावर जाणावे.
गुप्त तेंचि प्रगटवावें । असाध्य तेंचि साधावें ।
कानडेंचि अभ्यासावें । सावकाश ॥२३॥
जे गुप्त आहे तेच अनुभवाने प्रगट करावे, जे अशक्य वाटते ते साधनेने साध्य करावे आणि त्या गूढ परब्रह्माचा सावकाश अभ्यास करावा.
वेद विरंचि आणि शेष । जेथें शिणले निःशेष ।
तेंचि साधावें विशेष । परब्रह्म तें ॥२४॥
ज्याचा शोध घेताना वेद, ब्रह्मदेव आणि शेषनागही पूर्ण थकून गेले, त्या श्रेष्ठ परब्रह्माला साधकाने प्रयत्नपूर्वक प्राप्त करावे.
तरी तें कवणें परी साधावें । तेंचि बोलिलें स्वभावें ।
अध्यात्मश्रवणें पावावें । परब्रह्म तें ॥२५॥
मग ते परब्रह्म कोणत्या उपायाने साध्य करावे? तर अध्यात्मशास्त्राच्या नित्य श्रवणानेच त्या परब्रह्माची प्राप्ती सहज होते.
पृथ्वी नव्हे आप नव्हे । तेज नव्हे वायु नव्हे ।
वर्णव्यक्ति ऐसें नव्हे । अव्यक्त तें ॥२६॥
ते ब्रह्म पृथ्वी नाही, पाणी नाही, तेज नाही, वायू नाही आणि कोणताही रंग-रूप नसलेले पूर्ण अव्यक्त आहे.
तयास म्हणावें देव । वरकड लोकांचा स्वभाव ।
जितुके गांव तितुके देव । जनांकारणें ॥२७॥
त्या शाश्वत तत्त्वालाच खरा देव म्हणावे; बाकी लोकांचा स्वभाव असा असतो की जितकी गावे तितके वेगवेगळे देव ते मानतात.
ऐसा देवाचा निश्चयो झाला । देव निर्गुण प्रत्यया आला ।
आतां आपणचि आपला । शोध घ्यावा ॥२८॥
असा देवाचा पक्का निश्चय झाला आणि देव निर्गुण आहे याची प्रचीती आली, की मग साधकाने स्वतःचा स्वतःच शोध घ्यावा.
माझें शरीर ऐसें म्हणतो । तरी तो जाण देहावेगळाचि तो ।
मन माझें ऐसें जाणतो । तरी तो मनही नव्हे ॥२९॥
माणूस 'हे माझे शरीर' असे म्हणतो, याचाच अर्थ तो या शरीरापेक्षा वेगळा आहे; 'हे माझे मन' असे तो जाणतो, याचाच अर्थ तो मनही नव्हे.
पाहतां देहाचा विचार । अवघा तत्त्वांचा विस्तार ।
तत्त्वें तत्त्व झाडितां सार । आत्माचि उरे ॥३०॥
देहाचा विचार केला तर तो केवळ पंचतत्त्वांचा विस्तार आहे; एकेका तत्त्वाचा निवाडा करून पाहिले तर शेवटी शुद्ध आत्माच उरतो.
आपणासि ठावचि नाहीं । तेथें पाहणें नलगे कांहीं ।
तत्त्वें ठायींच्या ठायीं । विभागूनि गेलीं ॥३१॥
स्वतःचा असा वेगळा देहाहंकाराचा ठावच उरत नाही, कारण सर्व तत्त्वे आपापल्या मूळ घटकांत विलीन होऊन जातात.
बांधली आहे तों गांठोडी । जो कोणी विचारें सोडी ।
विचार पाहतां गांठोडी । आढळेना ॥३२॥
जोपर्यंत गाठोडे बांधलेले असते तोपर्यंतच ते असते, पण विचारपूर्वक सोडले की त्या गाठोड्याचे स्वतंत्र अस्तित्वच उरत नाही.
तत्त्वांचें गांठोडें शरीर । याचा पाहतां विचार ।
एक आत्मा निरंतर । आपण नाहीं ॥३३॥
तसेच हे शरीर केवळ तत्त्वांचे गाठोडे आहे; विचार करून पाहिले असता अखंड आत्माच शिल्लक राहतो, स्वतःचा 'मी' शिल्लक राहत नाही.
आपणासि ठावचि नाहीं । जन्म मृत्यु कैंचे काई ।
पाहतां वस्तूच्या ठायीं । पाप पुण्य नसे ॥३४॥
जेथे स्वतःच्या वेगळेपणाला जागाच उरत नाही, तेथे जन्म आणि मृत्यू कुठून असणार? आणि त्या मूळ परब्रह्माच्या ठिकाणी पाप-पुण्यही उरत नाही.
पाप पुण्य यमयातना । हें निर्गुणीं तों असेना ।
आपण तोचि तरी जन्ममरणा । ठावो कैंचा ॥३५॥
पाप, पुण्य आणि यमयातना या गोष्टी निर्गुण ब्रह्मामध्ये मुळीच नसतात; आपण स्वतःच ते ब्रह्म झाल्यावर जन्म-मरणाला थाराच कुठे राहिला?
देहबुद्धीनें बांधला । तो विवेकें मोकळा केला ।
देहातीत होतां पावला । मोक्षपद ॥३६॥
देहबुद्धीमुळे जो संसारात अडकला होता, तो विवेकाच्या बळावर पूर्ण मोकळा झाला; आणि देहापलीकडचा होताच त्याला मोक्षपद मिळाले.
झालें जन्माचें सार्थक । निर्गुण आत्मा आपण एक ।
परंतु हा विवेक । पाहिलाचि पहावा ॥३७॥
मी स्वतःच एक निर्गुण आत्मा आहे हे समजल्याने जन्माचे सार्थक झाले; परंतु हा विवेक साधकाने वारंवार तपासून पाहिला पाहिजे.
जागें होतां स्वप्न सरे । विवेक पाहतां दृश्य ओसरे ।
स्वरूपानुसंधानें तरे । प्राणिमात्र ॥३८॥
जागे होताच स्वप्न संपून जाते, विवेक जागृत होताच दृश्य विश्वाचा भ्रम मावळतो; आणि स्वतःच्या मूळ स्वरूपाच्या चिंतनाने प्राणी तरून जातो.
आपणास निवेदावें । आपण विवेकें नुरावें ।
आत्मनिवेदन जाणावें । याचें नांव ॥३९॥
स्वतःचे सर्वस्व ईश्वराला अर्पण करावे आणि विवेकाने स्वतःचा अहंकार उरू देऊ नये; यालाच खरे 'आत्मनिवेदन' म्हणतात.
आधीं अध्यात्मश्रवण । मग सद्गुरुपादसेवन ।
पुढें आत्मनिवेदन । सद्गुरुप्रसादें ॥४०॥
प्रथम अध्यात्माचे श्रवण करावे, मग सद्गुरूंच्या चरणांची अनन्यभावाने सेवा करावी; आणि पुढे सद्गुरूंच्या कृपेने आत्मनिवेदन घडते.
आत्मनिवेदनाउपरी । निखळ वस्तु निरंतरी ।
आपण आत्मा हा अंतरीं । बोध जाहला ॥४१॥
आत्मनिवेदन झाल्यावर सर्वत्र अखंड शुद्ध परब्रह्मच उरते; आणि 'मी स्वतःच तो शाश्वत आत्मा आहे' हा पक्का बोध अंतरात ठसतो.
त्या ब्रह्मबोधें ब्रह्मचि झाला । संसारखेद तो उडाला ।
देह प्रारब्धीं टाकिला । सावकाश ॥४२॥
त्या ब्रह्मबोधाने साधक स्वतःच ब्रह्मरूप बनतो, संसाराचे सर्व दुःख नष्ट होते आणि उरलेले शरीर प्रारब्धावर सोडून तो निर्धास्त होतो.
यासि म्हणिजे आत्मज्ञान । येणें पाविजे समाधान ।
परब्रह्मीं अभिन्न । भक्तचि जाहला ॥४३॥
यालाच खरे आत्मज्ञान म्हणतात, ज्याने परिपूर्ण समाधान लाभते; आणि तो भक्त परब्रह्माशी पूर्णपणे एकरूप होऊन जातो.
आतां होणार तें होईना कां । आणि जाणार तें जाईना कां ।
तुटली मनांतील आशंका । जन्ममृत्यूची ॥४४॥
आता जे प्रारब्धाने घडायचे ते घडो किंवा जे जायचे ते निघून जावो; कारण मनातील जन्म आणि मृत्यूची सर्व भीती कायमची संपून गेली आहे.
संसारीं पुंडावें चुकलें । देवां भक्तां ऐक्य झालें ।
मुख्य देवासि ओळखिलें । सत्संगेंकरूनी ॥४५॥
संसारातील सर्व वाद आणि संघर्ष संपले, देव आणि भक्ताचे पूर्ण ऐक्य झाले; कारण सत्संगाच्या बळावर मूळ खऱ्या देवाची ओळख पटली आहे.