सृष्टीपूर्वींच ब्रह्म असे । तेथें सृष्टि मुळींच नसे ।
आतां सृष्टि दिसत असे । ते सत्य कीं मिथ्या ॥१॥
सृष्टीच्या निर्मितीपूर्वी केवळ परब्रह्म होते, तिथे सृष्टी मुळीच नव्हती; मग आता ही जी सृष्टी डोळ्यांना दिसते ती खरी आहे की खोटी?
तुम्ही सर्वज्ञ गोसावी । माझी आशंका फेडावी ।
ऐसा श्रोता विनवी । वक्तयासी ॥२॥
तुम्ही सर्वज्ञ समर्थ सद्गुरू आहात, तरी माझ्या मनातील ही मोठी शंका दूर करावी, अशी नम्र विनंती शिष्याने वक्त्याला केली.
आतां ऐका प्रत्युत्तर । कथेसि व्हावें तत्पर ।
वक्ता सर्वज्ञ उदार । बोलता जाहला ॥३॥
आता यावरचे उत्तर लक्षपूर्वक ऐकावे; ते सर्वज्ञ व उदार वक्ते पुढे निरूपण करू लागले.
जीवभूतः सनातनः । ऐसें गीतेचें वचन ।
येणें वाक्यें सत्यपण । सृष्टीस आलें ॥४॥
गीतेत 'जीव हा माझाच सनातन अंश आहे' असे भगवंताचे वचन आहे; या वचनावरून पाहिले तर या सृष्टीला सत्यत्व प्राप्त होते.
यद्दृष्टं तन्नष्टं येणें- । वाक्यें सृष्टि मिथ्यापणें ।
सत्य मिथ्या ऐसें कोणें । निवडावें ॥५॥
पण 'जे जे दिसते ते सर्व नष्ट होते' या वचनानुसार सृष्टी मिथ्या ठरते; मग ही सृष्टी खरी की खोटी याचा निवाडा कोणी करावा?
सत्य म्हणों तरी नासे । मिथ्या म्हणों तरी दिसे ।
आतां जैसें आहे तैसें । बोलिजेल ॥६॥
सत्य म्हणावे तर डोळ्यांसमोर नष्ट होते, आणि मिथ्या म्हणावे तर प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसते; आता या सृष्टीचे जसे मूळ स्वरूप आहे तसेच सांगतो.
सृष्टीमध्यें बहु जन । अज्ञान आणि सज्ञान ।
म्हणोनियां समाधान । होत नाहीं ॥७॥
सृष्टीमध्ये अज्ञानी आणि ज्ञानी असे दोन्ही प्रकारचे लोक आहेत; त्यामुळे या विषयावर सहजासहजी सर्वांचे समाधान होत नाही.
ऐका अज्ञानाचें मत । सृष्टि आहे ते शाश्वत ।
देव धर्म तीर्थ व्रत । सत्यचि आहे ॥८॥
अज्ञानी लोकांचे मत असे असते की ही सृष्टी कायम सत्य आहे; देव, धर्म, तीर्थ आणि व्रते हे सर्व सत्यच आहेत.
बोले सर्वज्ञांचा राजा । मूर्खस्य प्रतिमापूजा ।
ब्रह्मप्रळयाच्या पैजा । घालूं पाहे ॥९॥
यावर ज्ञानी लोकांचा राजा म्हणतो की, 'मूर्खांसाठी मूर्तीपूजा सांगितली आहे' आणि प्रलयाच्या वेळी सर्व नष्ट होईल असे छातीठोकपणे सांगतो.
तंव बोले तो अज्ञान । तरी कां करिसी संध्या स्नान ।
गुरुभजन तीर्थाटन । कासया करावें ॥१०॥
तेव्हा तो अज्ञानी उलट विचारतो की, मग तू स्नानसंध्या का करतोस? गुरूंचे भजन आणि तीर्थयात्रा कशासाठी करतोस?
तीर्थे तीर्थे निर्मलं ब्रह्मवृन्दम् । वृन्दे वृन्दे तत्त्वचिन्तानुवादः ।
वादे वादे जायते तत्त्वबोधः । बोधे बोधे भासते चन्द्रचूडः ॥ १ ॥
प्रत्येक तीर्थक्षेत्रात पवित्र ब्रह्मवृंद असतो, त्या वृंदात तत्त्वज्ञानाची चर्चा होते, त्या चर्चेतून तत्त्वबोध होतो आणि त्या बोधातून साक्षात भगवान शंकर प्रगट होतात.
ऐसें चन्द्रचूडाचें वचन । सद्गुरूचें उपासन ।
गुरुगीतानिरूपण । बोलिलें हरें ॥११॥
असे हे भगवान शंकरांचे वचन असून, त्यांनी गुरुगीतेमध्ये सद्गुरूंच्या उपासनेचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे.
गुरूसि कैसें भजावें । आधीं तयासि ओळखावें ।
त्याचें समाधान घ्यावें । विवेकें स्वयें ॥१२॥
गुरूंना कसे भजावे? तर आधी त्यांना ओळखावे; आणि स्वतःच्या विवेकाने त्यांच्याकडून मनाचे शाश्वत समाधान मिळवावे.
ब्रह्मानन्दं परमसुखदं केवलं ज्ञानमूर्तिम्
द्वन्द्वातीतं गगनसदृशं तत्त्वमस्यादिलक्ष्यम् ।
एकं नित्यं विमलमचलं सर्वधीसाक्षिभूतम्
भावातीतं त्रिगुणरहितं सद्गुरुं तं नमामि ॥ १ ॥
जे ब्रह्मानंद देणारे, केवळ ज्ञानमूर्ती, द्वंद्वातीत, आकाशासारखे निर्मळ, 'तत्त्वमसि' या महावाक्याचे लक्ष्य, एकमेव, नित्य, अचल, बुद्धीचे साक्षी, भावातीत आणि त्रिगुणातीत आहेत, त्या सद्गुरूंना मी नमन करतो.
गुरुगीतेचें वचन । ऐसें सद्गुरूचें ध्यान ।
तेथें सृष्टि मिथ्या भान । उरेल कैंचें ॥१३॥
गुरुगीतेमध्ये सद्गुरूंच्या ध्यानाचे असे वर्णन आहे; मग त्या स्थितीत पोहोचल्यावर सृष्टीचा खोटा भ्रम कुठे शिल्लक उरणार?
ऐसें सज्ञान बोलिला । सद्गुरु तो ओळखिला ।
सृष्टि मिथ्या ऐसा केला । निश्चितार्थ ॥१४॥
असे ज्ञानी पुरुषाने सांगितले आणि सद्गुरूंना ओळखून ही सृष्टी मिथ्या आहे असा पक्का सिद्धांत मांडला.
श्रोता ऐसें न मानी कदा । अधिक उठिला विवादा ।
म्हणे कैसा रे गोविंदा । अज्ञान म्हणतोसी ॥१५॥
पण श्रोत्याला हे अजिबात पटत नाही आणि तो अधिकच वाद घालू लागतो; 'गोविंदाने गीतेत जे सांगितले त्याला तू अज्ञान कसे म्हणतोस?'
जीवभूतः सनातनः । ऐसें गीतेचें वचन ।
तयासि तूं अज्ञान । म्हणतोसि कैसा ॥१६॥
'जीव हा सनातन आहे' हे साक्षात गीतेतील भगवंताचे वचन आहे; मग ते मानणाऱ्याला तू अज्ञानी कसे ठरवतोस?
ऐसा श्रोता आक्षेप करी । विषाद मानिला अंतरीं ।
याचें प्रत्युत्तर चतुरीं । सावध परिसावें ॥१७॥
असा आक्षेप श्रोत्याने घेतला आणि मनात खंत व्यक्त केली; आता यावरचे चतुर उत्तर सावधपणे ऐकावे.
गीतेंत बोलिला गोविंद । त्याचा न कळे तुज भेद ।
म्हणोनियां व्यर्थ खेद । वाहतोसि ॥१८॥
गीतेमध्ये श्रीकृष्णाने जे सांगितले त्याचा खरा मर्म तुला कळलेला नाही; म्हणूनच तू मनात व्यर्थ दुःख करून घेत आहेस.
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां ।माझी विभूती पिंपळ । म्हणोनि बोलिला गोपाळ ।
वृक्ष तोडितां तत्काळ । तुटत आहे ॥१९॥
श्रीकृष्ण म्हणतात, 'सर्व वृक्षांमध्ये पिंपळ ही माझी विभूती आहे'; पण तो पिंपळाचा वृक्ष कुर्‍हाडीने तोडला तर लगेच तुटून पडतो.
नैनं छिंदंति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ १ ॥
ज्या आत्म्याला शस्त्रे तोडू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही, पाणी भिजवू शकत नाही आणि वारा सुकवू शकत नाही,
शस्त्रांचेनि तुटेना । अग्नीचेनि जळेना ।
उदकामध्यें कालवेना । स्वरूप माझें ॥२०॥
अशा आत्मस्वरूपाला शस्त्रे तोडत नाहीत, अग्नी जाळत नाही आणि ते पाण्यामध्ये विरघळत नाही, असे भगवंत सांगतात.
पिंपळ तुटे शस्त्रानें । पिंपळ जळे पावकानें ।
पिंपळ कालवे उदकानें । नाशवंत ॥२१॥
पण पिंपळ शस्त्राने कापला जातो, आगीने जळतो आणि पाण्यात सडतो, कारण तो नाशवंत आहे.
तुटे जळे बुडे उडे । आतां ऐक्य कैसें घडे ।
म्हणोनि हें उजेडे । सद्गुरुमुखें ॥२२॥
जो तुटतो, जळतो आणि पाण्यात बुडतो, तो आत्म्याशी एकरूप कसा असणार? म्हणूनच या वचनांचा खरा अर्थ सद्गुरूंच्या मुखातूनच समजून घ्यावा लागतो.
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि’ । कृष्ण म्हणे मन तो मी ।
तरी कां आवरावी ऊर्मी । चंचळ मनाची ॥२३॥
श्रीकृष्ण म्हणतात, 'इंद्रियांमध्ये मन मी आहे'; मग मन जर भगवंत आहे, तर त्या चंचल मनाच्या लाटा का आवराव्यात?
ऐसें कृष्ण कां बोलिला । साधनमार्ग दाखविला ।
खडे मांडूनि शिकविला । ओनामा जेवीं ॥२४॥
श्रीकृष्ण असे का बोलले? तर त्यांनी साधनेचा मार्ग दाखवला; लहान मुलांना खडे मांडून मुळाक्षरे गिरवायला शिकवावे तसे हे आहे.
ऐसा आहे वाक्यभेद । सर्व जाणे तो गोविंद ।
देहबुद्धीचा विवाद । कामा नये ॥२५॥
असा वेगवेगळ्या वचनांमधील भावार्थ असतो आणि तो श्रीकृष्ण पूर्णपणे जाणतात; केवळ देहबुद्धीने केलेला वाद येथे कामाचा नसतो.
वेद शास्त्र श्रुति स्मृती । तेथें वाक्यभेद पडती ।
ते सर्वही निवडती । सद्गुरूचेनि वचनें ॥२६॥
वेद, शास्त्रे, श्रुती आणि स्मृती यांमध्ये वचनांचे अनेक भेद आढळतात; ते सर्व भेद सद्गुरूंच्या वचनानेच अचूक स्पष्ट होतात.
वेदशास्त्रांचें भांडण । शस्त्रें तोडी ऐसा कोण ।
हें निवडेना साधुविण । कदा कल्पांतीं ॥२७॥
वेद आणि शास्त्रांमधील हे मतभेद शस्त्राने तोडणारा कोण आहे? सद्गुरूंशिवाय हा निर्णय कल्पांतातही कोणाला करता येत नाही.
पूर्वपक्ष आणि सिद्धांत । शास्त्रीं बोलिला संकेत ।
याचा होय निश्चितार्थ । साधुमुखें ॥२८॥
शास्त्रांमध्ये पूर्वपक्ष आणि सिद्धांत असे दोन्ही सांकेतिक भाषेत सांगितले आहेत; त्याचा खरा निश्चित अर्थ केवळ संतांच्या मुखातूनच समजतो.
येर्हशवीं वादाचीं उत्तरें । एकाहूनि एक थोरें ।
बोलूं जातां अपारें । वेदशास्त्रें ॥२९॥
नाहीतर कोरड्या वादाची उत्तरे एकापेक्षा एक मोठी असतात; वेद आणि शास्त्रांची चर्चा करू लागले तर त्याला अंतच नाही.
म्हणोनि वादविवाद । सांडूनि कीजे संवाद ।
तेणें होय ब्रह्मानंद । स्वानुभवें ॥३०॥
म्हणून व्यर्थ वादविवाद सोडून संतांशी हितगुज करावे; त्यामुळे स्वानुभवाने ब्रह्मानंदाची प्राप्ती होते.
एके कल्पनेचे पोटीं । होती जाती अनंत सृष्टी ।
तया सृष्टीची गोष्टी । साच केवीं ॥३१॥
एका कल्पनेच्या पोटी अशा अनंत सृष्टी निर्माण होतात आणि नष्ट होतात; मग त्या कल्पनेच्या सृष्टीला सत्य कसे मानावे?
कल्पनेचा केला देव । तेथें झाला दृढ भाव ।
देवालागीं येतां खेव । भक्त दुःखें दुखवला ॥३२॥
माणसाने कल्पनेने देव मानला आणि तेथे दृढ भाव ठेवला; पण त्या मूर्तीला काही झाले तर भक्त दुःखाने तळमळू लागतो.
पाषाणाचा देव केला । एके दिवशीं भंगोनि गेला ।
तेणें भक्त दुखवला । रडे पडे आक्रंदे ॥३३॥
दगडाचा देव केला आणि तो एखाद्या दिवशी फुटून मोडला, तर भक्त दुःखाने हंबरडा फोडून रडू लागतो.
देव हारपला घरीं । एक देव नेला चोरीं ।
एक देव दुराचारीं । फोडिला बळें ॥३४॥
एखादा देव घरात गहाळ होतो, एक देव चोर पळवून नेतात, तर एखादा देव दुष्ट लोक बळाने फोडून टाकतात.
एक देव जापाणिला । एक देव उदकीं टाकिला ।
एक देव नेऊन घातला । पायांतळीं ॥३५॥
एखादा देव पाण्यात बुडतो, एका देवाला घाणीत टाकले जाते, तर एका देवाला लोक तुडवून निघून जातात.
काय सांगों तीर्थमहिमा । मोडोनि गेला दुरात्मा ।
थोर सत्व होतें तें मा । काय जाहलें कळेना ॥३६॥
तीर्थक्षेत्रांचा महिमा काय सांगावा! दुष्टांनी येऊन मंदिरे उद्ध्वस्त केली; मग त्या देवतेचे ते मोठे सामर्थ्य अचानक कुठे गेले हे समजत नाही.
देव घडिला सोनारीं । देव ओतिला ओतारीं ।
एक देव घडिला पाथरीं । पाषाणाचा ॥३७॥
सोनाराने धातूचा देव घडवला, ओताऱ्याने साच्यात ओतला, तर पाथरवटाने छिन्नीने दगडाचा देव कोरला.
नर्मदा गंडिकातीरीं । देव पडिले लक्षवरी ।
त्यांची संख्या कोण करी । असंख्यात गोटे ॥३८॥
नर्मदा आणि गंडकी नदीच्या काठावर लाखो देव गोटे रूपाने पडलेले आहेत; त्या अगणित गोट्यांची मोजदाद कोण करणार?
चक्रतीर्थीं चक्रांकित । देव असती असंख्यात ।
नाहीं मनीं निश्चितार्थ । एक देव ॥३९॥
चक्रतीर्थावर चक्रांकित शाळिग्राम अगणित पडलेले असतात; पण 'मूळ खरा देव एकच आहे' हा पक्का निश्चय मनात नसतो.
बाण तांदळे ताम्रनाणें । स्फटिक देव्हारां पूजणें ।
ऐसे देव कोण जाणे । खरे कीं खोटे ॥४०॥
बाण, तांदळा, तांब्याचे नाणे किंवा स्फटिक देव्हाऱ्यात पूजले जातात; आता हे देव खरे की खोटे हे कोणाला ठाऊक?
देव रेशिमाचा केला । तोही तुटोनियां गेला ।
आतां नवा नेम धरिला । मृत्तिकेच्या लिंगाचा ॥४१॥
रेशमी धाग्याचा देव केला आणि तो तुटून गेला, की मग मातीचे शिवलिंग पूजण्याचा नवीन नेम धरला जातो.
आमचा देव बहु सत्य । आम्हांस आकांतीं पावत ।
पूर्ण करी मनोरथ । सर्वकाळ ॥४२॥
लोक म्हणतात, 'आमचा देव खूप खरा आहे, तो संकटात धावून येतो आणि आमचे सर्व मनोरथ पूर्ण करतो.'
आतां याचें सत्त्व गेलें । प्राप्त होतें तें झालें ।
प्राक्तन नवचे पालटिलें । ईश्वराचेनि ॥४३॥
आणि काही विपरीत घडले की म्हणतात, 'याचे सामर्थ्य गेले, नशिबात होते तेच झाले; देवाकडूनही आपले प्राक्तन बदलले जात नाही.'
धातु पाषाण मृत्तिका । चित्रलेप काष्ठ देखा ।
तेथें देव कैंचा मूर्खा । भ्रांति पडिली ॥४४॥
धातू, दगड, माती, रंगकाम आणि लाकूड यांमध्ये खरा देव कुठून असणार? हे मूर्खा, तुला उगीच भ्रम पडला आहे.
हे आपुलाली कल्पना । प्राक्तना-ऐशीं फळें जाणा ।
परी त्या देवाचिया खुणा । वेगळ्याचि ॥४५॥
ही प्रत्येकाची स्वतःची कल्पना असते आणि नशिबाप्रमाणे फळे मिळतात; पण त्या मूळ खऱ्या देवाची लक्षणे या सर्वांपेक्षा पूर्ण वेगळी आहेत.
म्हणोनि हें माया भ्रमणें । सृष्टि मिथ्या कोटिगुणें ।
वेद शास्त्रें पुराणें । ऐशींच बोलती ॥४६॥
म्हणून हे सर्व मायेचे केवळ भ्रमण आहे आणि ही सृष्टी पूर्णपणे मिथ्या आहे, असे वेद, शास्त्रे आणि पुराणेही सांगतात.
साधु संत महानुभाव । त्यांचा ऐसाचि अनुभव ।
पंचभूतातीत देव । सृष्टि मिथ्या ॥४७॥
साधू, संत आणि महात्म्यांचाही असाच प्रत्यक्ष अनुभव आहे की, खरा देव हा पंचमहाभूतांच्या पलीकडचा असून सृष्टी मिथ्या आहे.
सृष्टीपूर्वीं सृष्टि चालतां । सृष्टि अवघी संहारतां ।
शाश्वत देव तत्त्वतां । आदि अंतीं ॥४८॥
सृष्टी निर्माण होण्यापूर्वी, सृष्टी चालू असताना आणि सृष्टीचा संहार झाल्यावरही, तो एकच परमात्मा शाश्वत शिल्लक राहतो.
ऐसा सर्वांचा निश्चयो । यदर्थीं नाहीं संशयो ।
व्यतिरेक आणि अन्वयो । कल्पनारूप ॥४९॥
हा सर्व संतांचा पक्का निश्चय आहे आणि यात तिळमात्र संशय नाही; सृष्टीचा अन्वय आणि व्यतिरेक हा निव्वळ कल्पनेचा खेळ आहे.
एके कल्पनेचे पोटीं । बोलिजेती अष्ट सृष्टि ।
तये सृष्टीची गोष्टी । सावध ऐका ॥५०॥
एकाच कल्पनेच्या पोटी आठ प्रकारच्या सृष्टी मानल्या जातात; त्या आठ सृष्टींची माहिती आता सावधपणे ऐकावी.
एक कल्पनेची सृष्टी । दुसरी शाब्दिक सृष्टी ।
तिसरी प्रत्यक्ष सृष्टी । जाणती सर्व ॥५१॥
पहिली कल्पनेची सृष्टी, दुसरी शब्दांनी उभी केलेली सृष्टी, आणि तिसरी ही प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसणारी सृष्टी जी सर्वांना ठाऊक आहे.
चौथी चित्रलेप सृष्टी । पांचवी स्वप्नसृष्टी ।
साहावी गंधर्वसृष्टी । ज्वरसृष्टी सातवी ॥५२॥
चौथी चित्रांमधील सृष्टी, पाचवी स्वप्नातील सृष्टी, सहावी गंधर्वनगरीची (आभासाची) सृष्टी आणि सातवी तापाच्या भरात दिसणारी सृष्टी.
आठवी दृष्टिबंधन । ऐशा अष्ट सृष्टि जाण ।
यांमध्ये श्रेष्ठ कोण । सत्य मानावी ॥५३॥
आणि आठवी नजरबंदीने दाखवलेली सृष्टी; या आठही सृष्टींमध्ये कोणती श्रेष्ठ आणि सत्य मानावी?
म्हणोन सृष्टी नाशवंत । जाणती संत महंत ।
सगुण भजावा निश्चित । निश्चयालागीं ॥५४॥
म्हणून ही सर्व दृश्य सृष्टी नाशवंत आहे हे संत जाणतात; म्हणूनच अंतिम शाश्वत सत्याच्या निश्चयासाठी सगुण ईश्वराला भजावे.
सगुणाचेनि आधारें । निर्गुण पाविजे निर्धारें ।
सारासारविचारें । संतसंगें ॥५५॥
सगुणाच्या आधारानेच संतांच्या संगतीत सारासार विचाराने त्या निर्गुण परब्रह्माची निश्चित प्राप्ती होते.
आतां असो हें बहुत । संतसंगें केलें नेमस्त ।
येरवीं चित्त दुश्चित । संशयीं पडे ॥५६॥
आता हा विस्तार पुरे; संतसंगाने हा निर्णय पक्का होतो, नाहीतर मन सतत संशयाच्या भोवऱ्यात पडून अस्वस्थ राहते.
तंव शिष्यें आक्षेपिलें । सृष्टी मिथ्या ऐसें कळलें ।
परी हें दृश्य अवघें नाथिलें । तरी दिसतें कां ॥५७॥
तेव्हा शिष्याने शंका घेतली, 'सृष्टी मिथ्या आहे हे समजले; पण हे दृश्य जर खोटे आहे तर मग ते डोळ्यांना प्रत्यक्ष का दिसते?'
दृश्य प्रत्यक्ष दिसतें । म्हणोनि सत्यचि वाटतें ।
यासि काय करावें तें । सांगा स्वामी ॥५८॥
'हे दृश्य डोळ्यांना प्रत्यक्ष दिसते म्हणूनच ते सत्य वाटते; तर याविषयी काय समजून घ्यावे ते हे स्वामी, मला सांगा.'
याचें प्रत्युत्तर भलें । पुढिले समासीं बोलिलें ।
श्रोतीं श्रवण केलें । पाहिजे पुढें ॥५९॥
याचे सुंदर उत्तर पुढील समासात सांगितले आहे; श्रोत्यांनी ते पुढे एकाग्रतेने ऐकावे.
एवं सृष्टि मिथ्या जाण । जाणोनि रक्षावें सगुण ।
ऐशी हे अनुभवाची खूण । अनुभवी जाणती ॥६०॥
थोडक्यात म्हणजे सृष्टी मिथ्या आहे हे जाणूनही सगुणाची उपासना सांभाळावी; हीच अनुभवाची खरी खूण जाणते लोक जाणतात.