मागां श्रोतीं पुसिलें होतें । दृश्य मिथ्या तरी कां दिसतें ।
त्याचें उत्तर बोलिजेल तें । सावधान ऐका ॥१॥
मागील समासात श्रोत्याने विचारले होते की दृश्य मिथ्या असूनही डोळ्यांना का दिसते? त्याचे उत्तर आता सावधपणे ऐका.
देखिलें तें सत्यचि मानावें । हें ज्ञात्याचें देखणें नव्हे ।
जड मूढ अज्ञान जीवें । हें सत्य मानिजे ॥२॥
डोळ्यांना दिसले म्हणून ते लगेच सत्य मानणे हे ज्ञानी माणसाचे लक्षण नव्हे; केवळ अज्ञानी आणि जड बुद्धीचे लोकच दिसणाऱ्या वस्तूला सत्य मानतात.
एका देखिल्यासाठीं । लटिक्या कराव्या ग्रंथकोटी ।
संतमहंतांच्या गोष्टी । त्याही मिथ्या मानाव्या ॥३॥
फक्त डोळ्यांना दिसते या एका गोष्टीसाठी कोट्यवधी शास्त्रांचे सिद्धांत खोटे ठरवायचे का? आणि साधुसंतांचे सांगणेही मिथ्या मानायचे का?
माझें दिसतें हेंचि खरें । तेथें चालेना दुसरें ।
ऐशिया संशयाच्या भरें । भरोंचि नये ॥४॥
'मला जे दिसते तेच खरे आणि बाकी काही चालणार नाही' अशा हट्टाच्या व संशयाच्या भरात माणसाने वाहवत जाऊ नये.
मृगें देखिलें मृगजळ । तेथें धांवे तें बरळ ।
जळ नव्हे मिथ्या सकळ । त्या पशूसि कोणें म्हणावें ॥५॥
हरणाला वाळवंटात मृगजळ दिसते आणि ते पाण्याच्या भ्रमाने वेड्यासारखे धावते; त्या पशूला 'हे पाणी नसून खोटा भास आहे' हे कोण समजावणार?
रात्रौ स्वप्न देखिलें । बहुत द्रव्य सांपडलें ।
बहुत जनांसि वेव्हारिलें । तें खरें कैसेनि मानावें ॥६॥
रात्री स्वप्नात भरपूर धन सापडले आणि अनेकांशी व्यवहार केला; पण जागे झाल्यावर ते खरे होते असे कसे मानता येईल?
कुशळ चितारी विचित्र । तेणें निर्माण केलें चित्र ।
देखतां उठे प्रीति मात्र । परंतु तेथें मृत्तिका ॥७॥
कुशल चित्रकाराने भिंतीवर मातीचे अत्यंत हुबेहूब सुंदर चित्र काढले; ते पाहून मनात प्रेम वाटते खरे, पण प्रत्यक्ष पाहिले तर ती केवळ माती असते.
नाना वनिता हस्ती घोडे । रात्रौ देखतां मन बुडे ।
दिवसा पाहतां कातडें । कंटाळवाणें ॥८॥
रात्रीच्या वेळी सावल्यांच्या खेळात हत्ती, घोडे व सुंदर स्त्रिया पाहून मन गुंतते; पण दिवसा उजेडात पाहिले तर ते केवळ कंटाळवाणे कातडे असते.
काष्ठी पाषाणी पुतळ्या । नाना प्रकारें निर्मिल्या ।
परम सुंदर वाटल्या । परंतु तेथें पाषाण ॥९॥
लाकडात किंवा पाषाणात अतिशय सुंदर मूर्ती कोरल्या जातात; त्या दिसायला मोहक वाटतात, पण शेवटी तो दगडच असतो.
नाना गोपुरीं पुतळ्या असती । वक्रांगें वक्रदृष्टीं पाहती ।
लाघव देखता भरे वृत्ती । परंतु तेथें त्रिभाग ॥१०॥
मंदिराच्या गोपुरावर कोरलेल्या मूर्ती तिरप्या नजरेने पाहताना भासतात आणि त्यांचे सौंदर्य पाहून वृत्ती दंग होते; पण ती निव्वळ त्रिभागाची कलाकृती असते.
खेळतां नेटके दशावतारी । तेथें येती सुंदर नारी ।
नेत्र मोडिती कळाकुसरीं । परी ते अवघे धटिंगण ॥११॥
दशावतारी नाटकात पुरुष नट सुंदर स्त्रीचा वेष घेऊन येतात, नखरे करतात आणि डोळे मिचकावतात; पण प्रत्यक्षात ते सर्व रांगडे पुरुषच असतात.
सृष्टि बहुरंगी असत्य । बहुरूपाचें हें कृत्य ।
तुज वाटे दृश्य सत्य । परी हे जाण अविद्या ॥१२॥
ही सृष्टी बहुरूप्यासारखी असत्य आहे आणि हे सर्व एका बहुरूप्याचे नाटक आहे; तुला हे दृश्य सत्य वाटते, पण ही केवळ अविद्या (अज्ञान) आहे.
मिथ्या साचासारिखें देखिलें । परी तें पाहिजे विचारिलें ।
दृष्टि तरळतां भासलें । तें साच कैसें मानावें ॥१३॥
खोटे असूनही ते खऱ्यासारखे भासते, पण त्याचा विवेकपूर्वक विचार केला पाहिजे; डोळे फिरल्यामुळे जर काही भासले तर ते सत्य कसे मानायचे?
वरी पाहतां पालथें आकाश । उदकीं पाहतां उताणें आकाश ।
मध्यें चांदण्याचाही प्रकाश । परी तें अवघें मिथ्या ॥१४॥
वर पाहिले तर उलटे आकाश दिसते आणि पाण्यात पाहिले तर उताणे आकाश दिसते, मध्ये ताऱ्यांचा प्रकाशही दिसतो; पण ते सर्व निव्वळ खोटे असते.
नृपतीनें चितारी आणिले । ज्याचे त्या ऐसे पुतळे केले ।
पाहतां तेचि ऐसे गमले । परी ते अवघे मायिक ॥१५॥
राजाने हुबेहूब पुतळे बनवणारे चित्रकार आणले आणि जिवंत माणसांसारखे पुतळे बनवले; ते खरे वाटतात, पण शेवटी तो मायेचा देखावा असतो.
नेत्रीं कांहीं बाहुली नसे । जेव्हां जें पहावें तेव्हां तें भासे ।
डोळां प्रतिबिंब दिसे । तें साच कैसेनी ॥१६॥
डोळ्यात मुळात कोणतीही बाहुली नसते, पण समोर जे येईल ते त्यात प्रतिबिंबित होते; डोळ्यातील प्रतिबिंब हे सत्य कसे असू शकेल?
जितुके बुडबुडे उठती । तितुक्यांमध्यें रूपें दिसती ।
क्षणामध्यें फुटोनि जाती । रूपें मिथ्या ॥१७॥
पाण्यात जितके बुडबुडे उठतात त्या प्रत्येकात रूपे दिसतात; पण क्षणात बुडबुडा फुटला की ती रूपे खोटी ठरतात.
लघुदर्पणें दोनी चारी होतीं । तितुकीं मुखें प्रतिबिंबती ।
परी तीं मिथ्या आदिअंतीं । एकचि मुख ॥१८॥
चार लहान आरसे समोर ठेवले तर चार तोंडे दिसतात; पण ती प्रतिबिंबे मिथ्या असून मूळ चेहरा एकच असतो.
नदीतीरीं भार जातां । दुसरा भार दिसे पालथा ।
कां पडसादाचा अवचितां । गजर उठे ॥१९॥
नदीकाठावरून लोकांची मिरवणूक जात असताना पाण्यात ती उलटी चालताना दिसते; किंवा अचानक डोंगरातून प्रतिध्वनीचा मोठा गजर घुमतो.
वापी सरोवरांचें नीर । तेथें पशु पक्षी नर वानर ।
नाना पत्रें वृक्ष विस्तार । दिसे दोहीं सवां ॥२०॥
विहीर किंवा तलावाच्या शांत पाण्यात पाहिले तर काठावरील पशू, पक्षी, माणसे आणि झाडे पाण्यात उलटी दिसतात.
एक शस्त्र झाडूं जातां । दोन दिसती तत्त्वतां ।
नाना तंतु टणत्कारितां । द्विधा भासती ॥२१॥
एखादे शस्त्र वेगाने फिरवले तर एकाचे दोन भासतात; किंवा वाद्याची तार छेडली असता ती थरथरून दुभंगल्यासारखी दिसते.
कां ते दर्पणाचे मंदिरीं । बैसली सभा दिसे दुसरी ।
बहुत दीपांचिये हारीं । बहुत छाया दिसती ॥२२॥
आरशांच्या महालात बसले असता दुसरीच मोठी सभा भरल्यासारखी दिसते; आणि अनेक दिव्यांच्या रांगेमुळे एकाच माणसाच्या अनेक सावल्या पडतात.
ऐसें हें बहुविध भासे । साचासारिखें दिसे ।
परी हें सत्य म्हणोन कैसें । विश्वासावें ॥२३॥
असे हे जग विविध रूपांत खऱ्यासारखे भासते; पण एवढ्यावरून त्याला सत्य मानून त्यावर विश्वास कसा ठेवावा?
माया मिथ्या बाजीगिरी । दिसे साचाचिये परी ।
परी हे जाणत्यानें खरी । मानूंचि नये ॥२४॥
माया ही गारुड्याच्या खेळासारखी खोटी असूनही हुबेहूब खरी वाटते; पण जाणत्या माणसाने तिला कधीही सत्य मानू नये.
लटिकें साचा ऐसे भावावें । तरी मग पारखी कासया असावें ।
एवं ये अविद्येचे गोवें । ऐसेचि असती ॥२५॥
खोट्यालाच जर खरे मानायचे झाले तर मग वस्तूची परीक्षा करणाऱ्या पारख्याची काय गरज? अज्ञानाचे हे असेच फसवे खेळ असतात.
मनुष्यांची बाजीगिरी । बहुत जनां वाटे खरी ।
शेवट पाहतां निर्धारीं । मिथ्या होय ॥२६॥
जादूगाराचा खेळ सामान्य लोकांना सुरुवातीला खरा वाटतो; पण शेवटी विचार करून पाहिल्यावर तो निव्वळ खोटा सिद्ध होतो.
तैशीच माव राक्षसांची । देवांसही वाटे साची ।
पंचवटिकेसि मृगाची । पाठी घेतली रामें ॥२७॥
तशीच राक्षसांची कपटी माया देवांनाही खरी वाटत होती; पंचवटीत मारीच राक्षसाच्या त्या कपटी सुवर्णमृगाच्या मागे साक्षात श्रीराम धावले.
पूर्वकाया पालटिती । एकाचेचि बहुत होती ।
रक्तबिंदीं जन्मती । रजनीचर ॥२८॥
राक्षस स्वतःचे रूप क्षणात बदलत, एकाचे अनेक होत, आणि रक्तबीजाच्या रक्ताचा थेंब जमिनीवर पडताच नवा राक्षस जन्माला येत असे.
नाना पदार्थ फळेंचि झाले । द्वारकेमध्यें प्रवेशले ।
कृष्णें दैत्य किती वधिले । कपटरूपी ॥२९॥
दैत्य फळे आणि नाना वस्तूंचे रूप घेऊन द्वारकेत शिरले; श्रीकृष्णाने अशा कपटरूपी दैत्यांचा कितीतरी वेळा वध केला.
कैसें कपट रावणाचें । शिर केलें मावेचें ।
काळनेमीच्या आश्रमाचें । अपूर्व कैसें ॥३०॥
रावणाने मायेचे खोटे मस्तक बनवून सीतेला दाखवले होते; आणि कालनेमी राक्षसाने मांडलेला कपटी आश्रम किती विचित्र होता!
नाना दैत्य कपटमती । जे देवांसही नाटोपती ।
मग निर्माण होऊन शक्ती । संहार केला ॥३१॥
कपटबुद्धीचे अनेक दैत्य देवांनाही आटोपत नव्हते; मग आदिशक्तीने अवतार घेऊन त्या कपटी असुरांचा संहार केला.
ऐसी राक्षसांची माव । जाणों न शकती देव ।
कपटविद्येचें लाघव । अघटित ज्यांचें ॥३२॥
राक्षसांची मायाही देवांना सहजासहजी ओळखता येत नव्हती; कारण त्यांची कपटविद्या अत्यंत अद्भूत आणि अचाट होती.
मनुष्यांची बाजीगिरी । राक्षसांची वोडंबरी ।
भगवंताची नानापरी । विचित्र माया ॥३३॥
माणसांची जादू आणि राक्षसांची माया यांपेक्षाही त्या परमेश्वराची ही विचित्र माया अनंत पटींनी अद्भूत आहे.
हे साचासारिखीच देइसे । विचारितांचि निरसे ।
मिथ्याच परी आभासे । निरंतर ॥३४॥
ही माया खऱ्यासारखी दिसते, पण विचार करताच नाहीशी होते; ती मुळात मिथ्या असूनही अज्ञानामुळे सतत खरी भासते.
साच म्हणावी तरी हे नासे । मिथ्या म्हणावी तरी हे दिसे ।
दोहीं पदार्थीं अविश्वासे । सांगतां मन ॥३५॥
तिला सत्य म्हणावे तर नष्ट होते आणि मिथ्या म्हणावे तर डोळ्यांना दिसते; त्यामुळे मनाला या दोन्ही बाबतीत संशय वाटत राहतो.
परंतु हें नव्हे साचार । मायेचा मिथ्या विचार ।
दिसतें हें स्वप्नाकार । जाण बापा ॥३६॥
परंतु हे जग मुळीच सत्य नाही, हा मायेचा मिथ्या देखावा आहे; जे काही दिसते आहे ते केवळ स्वप्नासारखे आहे हे समजून घे.
तथापि असो तुजला । भासचि सत्य वाटला ।
तरी तेथें चुका पडिला । ऐक बापा ॥३७॥
तरीही तुला हा भास जर सत्यच वाटत असेल, तर तुझी चूक नक्की कुठे झाली आहे ते आता ऐक.
दृश्यभास अविद्यात्मक । तुझाही देह तदात्मक ।
म्हणोनि हा विवेक । तेथें संचरला ॥३८॥
हा दिसणारा दृश्य भास अज्ञानाचा बनलेला आहे, आणि तुझे हे शरीरही त्याच अज्ञानाचे बनलेले आहे; म्हणूनच तुला हे जग खरे वाटते.
दृष्टीनें दृश्य देखिलें । मन भासावरी बैसलें ।
परी तें लिंगदेह झालें । अविद्यात्मक ॥३९॥
डोळ्यांनी दृश्य पाहिले आणि मन त्या भासावर जाऊन बसले; पण ते सूक्ष्म लिंगदेहसुद्धा अज्ञानाचेच बनलेले आहे.
अविद्येनें अविद्या देखिली । म्हणोन गोष्टी विश्वासली ।
तुझी काया अवघी संचली । अविद्येची ॥४०॥
अज्ञानाने अज्ञानाला पाहिले, म्हणूनच तुला हे जग खरे वाटले; कारण तुझे हे संपूर्ण शरीर अज्ञानातूनच निर्माण झालेले आहे.
तेचि काया मी आपण । हें देहबुद्धीचें लक्षण ।
येणेंकरितां झालें प्रमाण । दृश्य अवघें ॥४१॥
'हे शरीर म्हणजेच मी' असे मानणे हेच देहबुद्धीचे लक्षण आहे; आणि या देहबुद्धीमुळेच हे सर्व दृश्य जग तुला सत्य वाटू लागले.
इकडे सत्य मानिला देह । तिकडे दृश्य सत्य हा निर्वाह ।
दोंहींमध्यें हा संदेह । पैसावला बळें ॥४२॥
एकीकडे स्वतःच्या शरीराला सत्य मानलेस आणि दुसरीकडे जगाला सत्य मानलेस; आणि या दोन्हींच्या मध्ये संशयाने बळाने जागा घेतली.
देहबुद्धी केली बळकट । आणि ब्रह्म पाहों गेला धीट ।
तों दृश्यानें रोधिली वाट । परब्रह्माची ॥४३॥
देहबुद्धी पक्की केलीस आणि त्या देहाच्या डोळ्यांनी परब्रह्माला पाहायला निघालास; तेव्हा या दिसणाऱ्या दृश्यानेच परब्रह्माची वाट अडवून धरली.
तेथें साच मानिलें दृश्याला । निश्चयचि बाणोनि गेला ।
पहा हो केवढा चुका पडिला । अकस्मात ॥४४॥
तिथे तू दृश्यालाच सत्य मानून बसलास आणि तोच निश्चय मनात पक्का झाला; पाहा, नकळत किती मोठी चूक तुझ्या हातून घडली!
आतां असो हें बोलणें । ब्रह्म न पाविजे मीपणें ।
देहबुद्धीची लक्षणें । दृश्य भाविती ॥४५॥
आता हे बोलणे पुरे; मीपणाचा अहंकार ठेवून परब्रह्म कधीही प्राप्त होत नाही, आणि देहबुद्धीचे लोक दृश्यालाच सत्य मानून बसतात.
अस्थींच्या देहीं मांसाचा गोळा । पाहेन म्हणे ब्रह्मींचा सोहळा ।
तो ज्ञाता नव्हे आंधळा । केवळ मूर्ख ॥४६॥
हाडामांसाचा हा नश्वर गोळा 'मी परब्रह्माचा सोहळा पाहीन' असे म्हणतो, तो ज्ञानी नसून पूर्ण आंधळा आणि निव्वळ मूर्ख आहे.
दृष्टीस दिसे मनास भासे । तितुकें काळांतरीं नासे ।
म्हणोनि दृश्यातीत असे । परब्रह्म तें ॥४७॥
जे डोळ्यांना दिसते आणि मनात भासते ते काळाच्या ओघात नष्ट होते; म्हणूनच परब्रह्म हे या दिसणाऱ्या सर्व दृश्याच्या पलीकडचे आहे.
परब्रह्म तें शाश्वत । माया तेचि अशाश्वत ।
ऐसा बोलिला निश्चितार्थ । नानाशास्त्रीं ॥४८॥
परब्रह्म हेच एकमेव शाश्वत सत्य आहे आणि ही माया पूर्णपणे अशाश्वत आहे, असा अंतिम सिद्धांत विविध शास्त्रांनी सांगितला आहे.
आतां पुढें निरूपण । देहबुद्धीचें लक्षण ।
चुका पडिला तो कोण । बोलिलें असे ॥४९॥
आता यानंतर देहबुद्धीचे लक्षण काय आहे आणि नेमकी चूक कशी घडते, याचे स्पष्ट निरूपण पुढे सांगितले जाईल.
मी कोण हें जाणावें । मीपण त्यागून अनन्य व्हावें ।
मग समाधान तें स्वभावें । अंगीं बाणे ॥५०॥
'मी कोण आहे' हे आधी जाणावे, मीपणाचा अहंकार सोडून ईश्वराशी एकरूप व्हावे; मग अंतःकरणात शाश्वत समाधान सहज बाणते.