मागां बोलिला संसारिक । त्यागेंविण नव्हे कीं साधक ।
ऐका याचा विवेक । ऐसा असे ॥१॥
मागील समासात संसारी माणसाविषयी शंका उपस्थित झाली की त्यागाशिवाय तो साधक कसा होणार; तर त्याचा विवेक असा आहे तो ऐका.
सन्मार्ग तोचि जीवीं धरणें । अन्मार्गाचा त्याग करणें ।
संसारिका त्याग येणें । प्रकारें ऐसा ॥२॥
सन्मार्गाला अंतःकरणात घट्ट धरणे आणि वाईट मार्गाचा त्याग करणे, हाच संसारी माणसाचा खरा त्याग होय.
कुबुद्धित्यागेंविण कांहीं । सुबुद्धि लागणार नाहीं ।
संसारिकां त्याग पाहीं । ऐसा असे ॥३॥
वाईट बुद्धीचा त्याग केल्याशिवाय सुबुद्धी कधीही लाभत नाही; संसारी माणसासाठी हाच मुख्य त्याग मानला गेला आहे.
प्रपंचीं वीट मानिला । मनें विषयेत्याग केला ।
तरीच पुढें अवलंबिला । परमार्थमार्ग ॥४॥
प्रपंचाविषयी मनात वीट आला आणि मनाने विषयभोगांचा मोह सोडला, तरच पुढे परमार्थाचा खरा मार्ग स्वीकारता येतो.
त्याग घडे अभावाचा । त्याग घडे संशयाचा ।
त्याग घडे अज्ञानाचा । शनै शनै ॥५॥
अंतःकरणातील अविश्वासाचा त्याग होतो, संशयाचा त्याग होतो आणि हळूहळू अज्ञानाचाही त्याग होत जातो.
ऐसा सूक्ष्म अंतर्त्याग । उभयतांस घडे सांग ।
निस्पृहास बाह्य त्याग । विशेष आहे ॥६॥
असा सूक्ष्म अंतर्त्याग संसारी आणि विरक्त या दोघांनाही सारखाच साध्य होतो; केवळ विरक्तासाठी बाह्य त्याग थोडा अधिक असतो.
संसारिका ठा‍ईं ठा‍ईं । बाह्य त्याग घडे कांहीं ।
नित्य नेम श्रवण नाहीं । त्यागेंविण ॥७॥
संसारी माणसालाही काही प्रमाणात बाह्य त्याग करावाच लागतो; थोडा त्याग केल्याशिवाय नित्यनेम आणि श्रवण घडणे शक्य नाही.
फिटली आशंका स्वभावें । त्यागेंविण साधक नव्हे ।
पुढें कथेचा अन्वय । सावध ऐका ॥८॥
अशा रीतीने 'त्यागाशिवाय साधक होत नाही' ही शंका सहज फिटली; आता कथेचा पुढील अन्वय सावधपणे ऐका.
मागां झालें निरूपण । साधकाची ओळखण ।
आतां सांगिजेल खूण । सिद्धलक्षणाची ॥९॥
मागे साधकाची लक्षणे विशद करून सांगितली; आता सिद्धाची मूळ लक्षणे आणि खुणा सांगितल्या जातील.
साधु वस्तु होऊनि ठेला । संशयें ब्रह्मांडाबाहेरी गेला ।
निश्चयें चळेना ऐसा झाला । या नांव सिद्ध ॥१०॥
जो स्वतःच साक्षात परब्रह्म बनून राहिला, ज्याचा सर्व संशय विश्वाबाहेर निघून गेला आणि ज्याचा आत्मनिश्चय कधीही ढळत नाही, त्याला 'सिद्ध' म्हणतात.
बद्धपणाचे अवगुण । मुमुक्षुपणीं नाहीं जाण ।
मुमुक्षुपणाचें लक्षण । साधकपणीं नाहीं ॥११॥
बद्ध अवस्थेतील अवगुण मुमुक्षूमध्ये उरत नाहीत; आणि मुमुक्षूची धडपड साधक झाल्यावर शिल्लक राहत नाही.
साधकासि संदेहवृत्ति । पुढें होतसे निवृत्ती ।
या कारणें निःसंदेह श्रोतीं । साधु वोळखावा ॥१२॥
साधकाच्या मनात सुरुवातीला थोडा संशय असतो, पण पुढे तो पूर्णपणे नाहीसा होतो; म्हणून श्रोत्यांनी पूर्ण संशयरहित असणाऱ्यालाच खरा सिद्ध ओळखावे.
संशयरहित ज्ञान । तेंचि साधूचें लक्षण ।
सिद्धाआंगीं संशयो हीन । लागेल कैसा ॥१३॥
सर्व संशयांचा नाश करणारे ज्ञान हेच सिद्ध पुरुषाचे मुख्य लक्षण आहे; अशा सिद्धाच्या ठायी संशयाचा लवलेश तरी कसा असणार?
कर्ममार्ग संशयें भरला । साधनीं संशय कालवला ।
सर्वांमध्यें संशयो भरला । साधु तो निःसंदेह ॥१४॥
कर्ममार्ग संशयाने भरलेला आहे, साधनांमध्येही संशय मिसळलेला असतो आणि सर्व विश्वात संशय भरून राहिला आहे; पण सिद्ध पुरुष मात्र पूर्ण निःसंशय असतो.
संशयाचें ज्ञान खोटें । संशयाचें वैराग्य पोरटें ।
संशयाचें भजन वोखटें । निर्फळ होय ॥१५॥
संशयाने युक्त असलेले ज्ञान खोटे असते, संशयाचे वैराग्य पोरकट असते आणि संशयाने केलेले भजन वाईट व निष्फळ ठरते.
व्यर्थ संशयाचा देव । व्यर्थ संशयाचा भाव ।
व्यर्थ संशयाचा स्वभाव । सर्व कांही ॥१६॥
संशय मनात असताना देवाची पूजा व्यर्थ, भाव व्यर्थ आणि माणसाचा स्वभावही व्यर्थ ठरतो.
व्यर्थ संशयाचें व्रत । व्यर्थ संशयाचें तीर्थ ।
व्यर्थ संशयाचा परमार्थ । निश्चयेंवीण ॥१७॥
संशयाने केलेली व्रते व्यर्थ, तीर्थयात्रा व्यर्थ आणि आत्मनिश्चयाशिवाय केलेला सर्व परमार्थ पूर्ण व्यर्थ ठरतो.
व्यर्थ संशयाची भक्ती । व्यर्थ संशयाची प्रीती ।
व्यर्थ संशयाची संगती । संशयो वाढवी ॥१८॥
संशयाने केलेली भक्ती व्यर्थ, प्रेम व्यर्थ आणि संशयी माणसाची संगत तर संशय अधिकच वाढवते.
व्यर्थ संशयाचें जिणें । व्यर्थ संशयाचें धरणें ।
व्यर्थ संशयाचें करणें । सर्व कांहीं ॥१९॥
संशयाचे जिणे व्यर्थ, त्याचे धरणे व्यर्थ आणि संशयी वृत्तीने केलेले सर्व उद्योग पूर्णपणे व्यर्थ ठरतात.
व्यर्थ संशयाची पोथी । व्यर्थ संशयाची व्युत्पत्ती ।
व्यर्थ संशयाची गती । निश्चयेंविण ॥२०॥
संशयी माणसाने वाचलेली पोथी व्यर्थ, पांडित्य व्यर्थ आणि आत्मनिश्चयाशिवाय त्याला मिळणारी गतीही व्यर्थ ठरते.
व्यर्थ संशयाचा दक्ष । व्यर्थ संशयाचा पक्ष ।
व्यर्थ संशयाचा मोक्ष । होणार नाहीं ॥२१॥
संशयी माणसाची दक्षता व्यर्थ, त्याचा पक्ष व्यर्थ आणि संशय मनात असताना त्याला मोक्ष कधीही मिळणार नाही.
व्यर्थ संशयाचा संत । व्यर्थ संशयाचा पंडित ।
व्यर्थ संशयाचा बहुश्रुत । निश्चयेंविण ॥२२॥
आत्मनिश्चयाशिवाय स्वतःला संत म्हणवणे व्यर्थ, पंडित म्हणवणे व्यर्थ आणि विद्वान म्हणवणेही व्यर्थ ठरते.
व्यर्थ संशयाची श्रेष्ठता । व्यर्थ संशयाची व्युत्पन्नता ।
व्यर्थ संशयाचा ज्ञाता । निश्चयेंविण ॥२३॥
आत्मनिश्चयाशिवाय संशयी माणसाचे मोठेपण व्यर्थ, त्याची विद्वत्ता व्यर्थ आणि स्वतःला ज्ञानी मानणेही व्यर्थ आहे.
निश्चयेंविण सर्व कांहीं । अणुमात्र तें प्रमाण नाहीं ।
व्यर्थचि पडिले प्रवाहीं । संदेहाचे ॥२४॥
आत्मनिश्चयाशिवाय जगात कशालाही तीळमात्र महत्त्व नसते; संशयी माणसे संशयाच्या प्रवाहात व्यर्थ वाहून जातात.
निश्चयेंविण जें बोलणें । तें अवघेंचि कंटाळवाणें ।
बाष्कळ बोलिजे वाचाळपणें । निरर्थक ॥२५॥
आत्मनिश्चयाशिवाय केलेले बोलणे अत्यंत कंटाळवाणे वाटते; ते केवळ वाचाळपणाचे फोल आणि निरर्थक बडबडणे ठरते.
असो निश्चयेंविण जे वल्गना । ते अवघीच विटंबना ।
संशयें काहीं समाधाना । उरी नाहीं ॥२६॥
निश्चयाशिवाय केलेली बढाखोर वल्गना ही निव्वळ विटंबना असते; कारण संशयात मनाला जराही खरे समाधान उरत नाही.
म्हणोनि संदेहरहित ज्ञान । निश्चयाचें समाधान ।
तेंचि सिद्धाचें लक्षण । निश्चयेंसीं ॥२७॥
म्हणून सर्व संशयांपलीकडचे ज्ञान आणि अढळ निश्चयाचे आत्मसमाधान, हेच सिद्ध पुरुषाचे खरे लक्षण आहे.
तंव श्रोता करी प्रश्न । निश्चय करावा कवण ।
मुख्य निश्चयाचें लक्षण । मज निरूपावें ॥२८॥
तेव्हा श्रोत्याने विचारले, 'हा निश्चय नक्की कशाचा करावा? आणि मुख्य निश्चयाचे लक्षण काय आहे ते मला सांगावे.'
ऐक निश्चय तो ऐसा । मुख्य देव आहे कैसा ।
नाना देवांचा वळसा । करूंचि नये ॥२९॥
निश्चयाचे लक्षण असे आहे की, मुख्य देव कसा आहे हे ओळखावे; आणि भलत्याच क्षुद्र देवतांच्या मागे भरकटू नये.
जेणें निर्मिलें सचराचर । त्याचा करावा विचार ।
शुद्ध विवेकें परमेश्वर । ओळखावा ॥३०॥
ज्याने हे संपूर्ण चराचर विश्व निर्माण केले आहे त्याचा शोध घ्यावा; आणि शुद्ध विवेकाने त्या मूळ परमेश्वराला ओळखावे.
मुख्य देव तो कोण । भक्तांचें कैसें लक्षण ।
असत्य सांडून वोळखण । सत्याची धरावी ॥३१॥
मुख्य देव कोण आहे आणि खऱ्या भक्ताचे लक्षण काय आहे हे जाणून, असत्य सोडून केवळ सत्याचीच कास धरावी.
आपुल्या देवास वोळखावें । मग मी कोण हें पहावें ।
संग त्यागून रहावें । वस्तुरूप ॥३२॥
आपल्या मूळ देवाला ओळखावे, मग 'मी कोण आहे' याचा शोध घ्यावा; आणि सर्व आसक्ती सोडून परब्रह्म स्वरूपात स्थिर राहावे.
तोडावा बंधनाचा संशयो । करावा मोक्षाचा निश्चयो ।
पहावा भूतांचा अन्वयो । वितिरेकेंसीं ॥३३॥
बंधनाचा सर्व संशय तोडून टाकावा, मोक्षाचा अढळ निश्चय करावा आणि पंचमहाभूतांचा विचार अन्वय-व्यतिरेकाने समजून घ्यावा.
पूर्वपक्षें सिद्धांत । पहावा प्रकृतीचा अंत ।
मग पावावा निवांत । निश्चयो देवाचा ॥३४॥
सगुण हा पूर्वपक्ष मानून निर्गुणाचा सिद्धांत पाहावा, प्रकृतीचा अंत शोधून काढावा आणि मग देवाचा शाश्वत निश्चय अनुभवावा.
देहाचेनि योगें संशयो । करी समाधानाचा क्षयो ।
चळों नेदावा निश्चयो । आत्मत्वाचा ॥३५॥
देहबुद्धीमुळे निर्माण होणारा संशय मनातील समाधानाचा नाश करतो; म्हणून 'मी आत्मा आहे' हा निश्चय कधीही ढळू देऊ नये.
सिद्ध असतां आत्मज्ञान । संदेह वाढवी देहाभिमान ।
याकारणें समाधान । आत्मनिश्चयें राखावें ॥३६॥
आत्मज्ञान प्राप्त झालेले असले तरी देहाभिमानामुळे पुन्हा संशय वाढू लागतो; म्हणूनच आत्मनिश्चयाच्या बळावर समाधान टिकवून ठेवावे.
आठवतां देहबुद्धी । उडे विवेकाची शुद्धी ।
याकारणें आत्मबुद्धी । सदृढ करावी ॥३७॥
देहबुद्धी आठवली की विवेकाची शुद्धी उडून जाते; म्हणूनच आत्मबुद्धी अधिकाधिक पक्की करत राहावी.
आत्मबुद्धी निश्चयाची । तेचि दशा मोक्षश्रीची ।
अहमात्मा हें कधींची । विसरों नये ॥३८॥
निश्चयाची आत्मबुद्धी हीच साक्षात मोक्षाची स्थिती आहे; 'मी आत्मा आहे' या सत्याचा कधीही विसर पडू देऊ नये.
निरोपिलें निश्चयाचें लक्षण । परी हें न कळे सत्संगेंविण ।
संतांसी गेलिया शरण । संशये तुटती ॥३९॥
निश्चयाचे लक्षण सांगितले खरे, पण हे सत्संगाशिवाय कधीही कळत नाही; संतांना शरण गेल्यावरच सर्व संशयांचे जाळे तुटून पडते.
आतां असो हें बोलणें । ऐका सिद्धाचीं लक्षणें ।
मुख्य निःसंदेहपणें । सिद्ध बोलिजे ॥४०॥
आता अधिक काय बोलावे, सिद्धांचे मुख्य लक्षण ऐका; जो सर्व संशयांतून कायमचा मुक्त झाला आहे त्यालाच 'सिद्ध' म्हणतात.
सिद्धस्वरूपीं नाहीं देहो । तेथें कैंचा हो संदेहो ।
याकारणें सिद्ध पाहो । निःसंदेही ॥४१॥
सिद्धाच्या मूळ आत्मस्वरूपात देहाचा संबंधच उरत नाही, मग तिथे संशय कुठून येणार? म्हणूनच सिद्ध हा सदैव निःसंशय असतो.
देहसमंधाचेनि गुणें । लक्षणासि काये उणें ।
देहातीतांचीं लक्षणें । काय म्हणोनि सांगावीं ॥४२॥
देहाच्या उपाधीमुळे जी लक्षणे दिसतात ती अपुरी असतात; पण जो देहाच्या पलीकडे गेला आहे त्याची लक्षणे शब्दांत कशी सांगावीत?
जें लक्षवेना चक्षूंसी । त्याचीं लक्षणें सांगावीं कैसीं ।
निर्मळ वस्तु सिद्ध त्यासी । लक्षणें कैंसीं ॥४३॥
जे डोळ्यांना कधी दिसतच नाही त्याची लक्षणे कशी सांगणार? निर्मळ व शुद्ध आत्मतत्त्व बनलेल्या सिद्धाला बाह्य लक्षणे कशी असणार?
लक्षणें म्हणिजे केवळ गुण । वस्तु ठा‍ईंची निर्गुण ।
तेंचि सिद्धांचें लक्षण । वस्तुरूप ॥४४॥
लक्षणे म्हणजे केवळ गुण असतात, पण मूळ परब्रह्म हे गुणातीत निर्गुण आहे; तेच परब्रह्म रूप बनून राहणे हेच सिद्धाचे खरे लक्षण आहे.
तथापि ज्ञानदशकीं बोलिलें । म्हणोनि वक्तृत्व आटोपिलें ।
न्यून पूर्ण क्षमा केलें । पाहिजे श्रोतीं ॥४५॥
तरीही ज्ञानदशकात याविषयी पुढे सविस्तर सांगितले असल्याने येथे हे निरूपण आटोपते घेतले आहे; श्रोत्यांनी कमी-जास्त क्षमा करावी.