जंव तें ज्ञान नाहीं प्रांजळ । तंव सर्व कांहीं निर्फळ ।
ज्ञानरहित तळमळ । जाणार नाहीं ॥१॥
जोपर्यंत खरे आत्मज्ञान स्पष्टपणे समजत नाही तोपर्यंत इतर सर्व काही निष्फळ ठरते; आणि ज्ञानाशिवाय मनाची तळमळ कधीही संपत नाही.
ज्ञान म्हणतां वाटे भस्म । काये रे बा असेल वर्म ।
म्हणौनि हा अनुक्रम । सांगिजेल आतां ॥२॥
केवळ ज्ञान म्हटले की त्याचा नेमका अर्थ समजत नाही आणि गोंधळ उडतो; म्हणून आता ज्ञानाचा क्रम नीट समजावून सांगतो.
भूत भविष्य वर्तमान । ठा‍ऊकें आहे परिछिन्न ।
यासीहि म्हणिजेत ज्ञान । परी तें ज्ञान नव्हे ॥३॥
भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळ अचूक ओळखता येणे याला लोक ज्ञान म्हणतात खरे, पण अध्यात्मात ते खरे ज्ञान नव्हे.
बहुत केलें विद्यापठण । संगीतशास्त्र रागज्ञान ।
वैदिक शास्त्र वेदाधेन । हेंहि ज्ञान नव्हे ॥४॥
अनेक विद्यांचे पाठांतर केले, संगीतातील राग आणि ताल जाणले, किंवा वेद-शास्त्रांचे सखोल अध्ययन केले, तरी तेही आत्मज्ञान नव्हे.
नाना वेवसायाचें ज्ञान । नाना दिक्षेचें ज्ञान ।
नाना परीक्षेचें ज्ञान । हें ज्ञान नव्हे ॥५॥
अनेक व्यवसायांचे ज्ञान, दीक्षांचे विधी किंवा विविध वस्तूंची अचूक परीक्षा करण्याचे कसब म्हणजे खरे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना वनितांची परीक्षा । नाना मनुष्यांची परीक्षा ।
नाना नरांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥६॥
स्त्रियांची लक्षणे ओळखणे, माणसांचे स्वभाव पारखणे किंवा लोकांची परीक्षा घेणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना अश्वांची परीक्षा । नाना गजांची परीक्षा ।
नाना स्वापदांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥७॥
उत्तम घोड्यांची पारख, हत्तींची परीक्षा किंवा हिंस्र श्वापदांचे स्वभाव ओळखणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना पशूंची परीक्षा । नाना पक्षांची परीक्षा ।
नाना भूतांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥८॥
जनावरांची लक्षणे, नाना पक्ष्यांचे प्रकार किंवा भुताखेतांची परीक्षा करण्याचे कसब म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना यानांची परीक्षा । नाना वस्त्रांची परीक्षा ।
नाना शस्त्रांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥९॥
विविध वाहने, नाना प्रकारची वस्त्रे किंवा तलवारीसारख्या शस्त्रांची गुणवत्ता तपासणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना धातूंची परीक्षा । नाना नाण्यांची परीक्षा ।
नाना रत्नांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥१०॥
विविध धातू, नाणी आणि मौल्यवान रत्नांची पारख करणे हे व्यवहाराचे कसब आहे, ते आत्मज्ञान नव्हे.
नाना पाषाण परीक्षा । नाना काष्ठांची परीक्षा ।
नाना वाद्यांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥११॥
विविध पाषाण, लाकडाचे प्रकार किंवा संगीताच्या वाद्यांची परीक्षा करणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना भूमींची परीक्षा । नाना जळांची परीक्षा ।
नाना सतेज परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥१२॥
जमिनीची प्रत, पिण्याच्या पाण्याचे गुणधर्म किंवा तेजोमय वस्तूंची पारख करणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना रसांची परीक्षा । नाना बीजांची परीक्षा ।
नाना अंकुर परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥१३॥
नाना प्रकारच्या रसांची चव, बियाण्यांची गुणवत्ता किंवा अंकुरांची परीक्षा करण्याचे ज्ञान म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना पुष्पांची परीक्षा । नाना फळांची परीक्षा ।
नाना वल्लींची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥१४॥
विविध फुले, फळे किंवा औषधी वनस्पतींची पारख करण्याचे ज्ञान म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना दुःखांची परीक्षा । नाना रोगांची परीक्षा ।
नाना चिन्हांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥१५॥
नाना प्रकारच्या दुःखांची कारणे, रोगांचे निदान किंवा लक्षणांची परीक्षा करणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना मंत्रांची परीक्षा । नाना यंत्रांची परीक्षा ।
नाना मूर्तींची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥१६॥
मंत्रांचे प्रकार, यंत्रांचे विधी किंवा मूर्तींची घडण ओळखण्याचे ज्ञान म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना क्षत्रांची परीक्षा । नाना गृहांची परीक्षा ।
नाना पात्रांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥१७॥
तीर्थक्षेत्रे, वास्तूंचे प्रकार किंवा पूजेची भांडी पारखण्याचे कौशल्य म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना होणार परीक्षा । नाना समयांची परीक्षा ।
नाना तर्कांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥१८॥
भविष्यात काय घडेल याचा अंदाज बांधणे, योग्य वेळेची निवड करणे किंवा तर्काची परीक्षा घेणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना अनुमान परीक्षा । नाना नेमस्त परीक्षा ।
नाना प्रकार परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥१९॥
नाना प्रकारचे तर्कवितर्क, अनुमाने किंवा गोष्टींची अचूक तपासणी करणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना विद्येची परीक्षा । नाना कळेची परीक्षा ।
नाना चातुर्य परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥२०॥
अनेक विद्या, विविध कला किंवा व्यवहारातील मोठे चातुर्य तपासणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना शब्दांची परीक्षा । नाना अर्थांची परीक्षा ।
नाना भाषांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥२१॥
शब्दांची मांडणी, गूढ अर्थ समजणे किंवा विविध भाषांची माहिती असणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना स्वरांची परीक्षा । नाना वर्णांची परीक्षा ।
नाना लेक्षनपरीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥२२॥
संगीतातील स्वर, अक्षरांची घडण किंवा लेखनकलेचे ज्ञान असणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना मतांची परीक्षा । नाना ज्ञानांची परीक्षा ।
नाना वृत्तींची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥२३॥
विविध संप्रदायांची मते, शास्त्रांमधील माहिती किंवा मनाच्या वृत्ती समजून घेणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना रूपांची परीक्षा । नाना रसनेची परीक्षा ।
नाना सुगंधपरीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥२४॥
विविध रूपांचे सौंदर्य, जिभेचे चोचले किंवा उत्तम सुगंधांची पारख करणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना सृष्टींची परीक्षा । नाना विस्तारपरीक्षा ।
नाना पदार्थपरीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥२५॥
सृष्टीचा विस्तार, निसर्गाची रचना किंवा जगातील विविध पदार्थांचे भौतिक ज्ञान म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नेमकेचि बोलणें । तत्काळचि प्रतिवचन देणें ।
सीघ्रचि कवित्व करणें । हें ज्ञान नव्हे ॥२६॥
नेमके आणि प्रभावी बोलणे, तत्काळ हजरजबाबी उत्तर देणे किंवा क्षणात सुंदर कविता रचणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नेत्रपालवी नादकळा । करपालवी भेदकळा ।
स्वरपालवी संकेतकळा । हें ज्ञान नव्हे ॥२७॥
डोळ्यांच्या खाणाखुणा, हातांचे इशारे किंवा आवाजातील संकेतांची कला जाणणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
काव्यकुशळ संगीतकळा । गीत प्रबंद नृत्यकळा ।
सभाच्यातुर्य शब्दकळा । हें ज्ञान नव्हे ॥२८॥
काव्यरचना, संगीत, नृत्य, सभा जिंकण्याचे चातुर्य किंवा प्रभावी वक्तृत्व म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
वग्विळास मोहनकळा । रम्य रसाळ गायनकळा ।
हास्य विनोद कामकळा । हें ज्ञान नव्हे ॥२९॥
वाणीचा विलास, संमोहन कला, रसाळ गायन किंवा हास्यविनोद करण्याचे कौशल्य म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
नाना लाघवें चित्रकळा । नाना वाद्यें संगीतकळा ।
नाना प्रकारें विचित्र कळा । हें ज्ञान नव्हे ॥३०॥
चित्रकला, विविध वाद्ये वाजवणे किंवा अनेक प्रकारच्या विचित्र कलांची माहिती असणे म्हणजे आत्मज्ञान नव्हे.
आदिकरूनि चौसष्टि कळा । याहि वेगळ्या नाना कळा ।
चौदा विद्या सिद्धि सकळा । हें ज्ञान नव्हे ॥३१॥
चौसष्ट कला, इतर सर्व विद्या आणि रिद्धी-सिद्धींचे सामर्थ्य असले तरी हे कशातच आत्मज्ञान नसते.
असो सकळ कळाप्रवीण । विद्यामात्र परिपूर्ण ।
तरी ते कौशल्यता, परी ज्ञान- । म्हणोंचि नये ॥३२॥
माणूस सर्व कलांमध्ये प्रवीण असला आणि सर्व विद्यांचा अभ्यास पूर्ण असला, तरी ते निव्वळ व्यावहारिक कौशल्य आहे, त्याला आत्मज्ञान म्हणता येत नाही.
हें ज्ञान होयेसें भासे । परंतु मुख्य ज्ञान तें अनारिसें ।
जेथें प्रकृतीचें पिसें । समूळ वाव ॥३३॥
हे सर्व वरवर ज्ञानासारखे वाटते खरे; पण मुख्य आत्मज्ञान या सर्वांपेक्षा पूर्ण वेगळे असते, जिथे मायेचा भ्रम समूळ नष्ट होतो.
जाणावें दुसर्याचें जीवीचें । हे ज्ञान वाटे साचें ।
परंतु हें आत्मज्ञानाचें । लक्षण नव्हे ॥३४॥
दुसऱ्याच्या मनात काय चालले आहे हे ओळखणे हे लोकांना मोठे ज्ञान वाटते; पण तेही आत्मज्ञानाचे खरे लक्षण नव्हे.
माहानुभाव माहाभला । मानसपूजा करितां चुकला ।
कोणी येकें पाचारिला । ऐसें नव्हे म्हणोनी ॥३५॥
एखादा थोर महात्मा मानसपूजा करत असताना त्यात काही चूक झाली, तर दुसऱ्याने 'तसे नव्हे' असे अचूक सांगून दाखवले,
ऐसी जाणे अंतरस्थिती । तयासि परम ज्ञाता म्हणती ।
परंतु जेणें मोक्षप्राप्ती । तें हें ज्ञान नव्हे ॥३६॥
अशी दुसऱ्याच्या मनातील स्थिती ओळखणाऱ्याला लोक मोठा ज्ञानी मानतात; पण ज्याने मोक्ष मिळतो ते खरे आत्मज्ञान हे नव्हे.
बहुत प्रकारींची ज्ञानें । सांगों जातां असाधारणें ।
सायोज्यप्राप्ती होये जेणें । तें ज्ञान वेगळें ॥३७॥
जगात कौशल्याची आणि विद्येची अनेक ज्ञाने आहेत; पण ज्यामुळे थेट सायुज्य मुक्ती प्राप्त होते ते ज्ञान या सर्वांपेक्षा पूर्ण वेगळे आहे.
तरी तें कैसें आहे ज्ञान । समाधानाचें लक्षण ।
ऐसें हें विशद करून । मज निरोपावें ॥३८॥
मग ते खरे ज्ञान कसे असते आणि मनाला शाश्वत समाधान देणारे त्याचे स्वरूप काय आहे, हे मला स्पष्ट करून सांगावे.
ऐसें शुद्ध ज्ञान पुसिलें । तें पुढिले समासीं निरोपिलें ।
श्रोतां अवधान दिधलें । पाहिजे पुढें ॥३९॥
शिष्याने विचारलेले हे शुद्ध ज्ञानाचे स्वरूप आता पुढील समासात सांगितले आहे, त्यावर श्रोत्यांनी शांत चित्ताने लक्ष द्यावे.