मागां सद्गुरूचें लक्षण । विशद केलें निरूपण ।
आतां सच्छिष्याची वोळखण । सावध ऐका ॥१॥
मागील समासात सद्गुरूंचे लक्षण स्पष्ट केले; आता उत्तम सच्छिष्याची खरी ओळख सावधपणे ऐकावी.
सद्‌गुरुविण सच्छिष्य । तो वायां जाय निशेष ।
कां सच्छिष्येंविण विशेष । सद्‌गुरु सिणे ॥२॥
सद्गुरू नसतील तर सच्छिष्य व्यर्थ भरकटतो; आणि योग्य सच्छिष्य नसेल तर सद्गुरूंचे श्रमही वाया जातात.
उत्तमभूमि शोधिली शुद्ध । तेथें बीज पेरिलें किडखाद ।
कां तें उत्तम बीज परी समंध । खडकेंसि पडिला ॥३॥
चांगली जमीन तयार करून त्यात कीड लागलेले बी पेरले किंवा बी अत्यंत उत्तम असून ते खडकावर पडले तर काही उगवत नाही.
तैसा सच्छिष्य तें सत्पात्र । परंतु गुरु सांगे मंत्र तंत्र ।
तेथें अरत्र ना परत्र । कांहिंच नाहीं ॥४॥
तसेच सच्छिष्य सुपात्र असला तरी गुरु केवळ मंत्र-तंत्रांचा नाद लावणारा असेल, तर इहलोक आणि परलोक दोन्ही वाया जातात.
अथवा गुरु पूर्ण कृपा करी । परी शिष्य अनाधिकारी ।
भाअग्यपुरुषाचा भिकारी । पुत्र जैसा ॥५॥
किंवा गुरु पूर्ण समर्थ असून शिष्य जर पात्रता नसलेला असेल, तर तो श्रीमंत बापाच्या भिकारी मुलासारखा अभागी ठरतो.
तैसें येकाविण येक । होत असे निरार्थक ।
परलोकींचें सार्थक । तें दुर्ह्हावे ॥६॥
अशा रीतीने दोघांपैकी एक जरी कमी पडला तरी सर्व प्रयत्न व्यर्थ होतात आणि परलोकाचे परम कल्याण साधता येत नाही.
म्हणौनि सद्‌गुरु आणी सच्छिष्य । तेथें न लगती सायास ।
त्यां उभयतांचा हव्यास । पुरे येकसरा ॥७॥
म्हणून सद्गुरू आणि सच्छिष्य यांची खरी गाठ पडली की फार आटापिटा करावा लागत नाही; दोघांचीही कल्याणाची तळमळ एकदम पूर्ण होते.
सुभूमि आणी उत्तम कण । उगवेना प्रजन्येंविण ।
तैसें अध्यात्मनिरूपण । नस्तां होये ॥८॥
चांगली जमीन आणि उत्तम बी असले तरी पावसाशिवाय पीक येत नाही; तसेच सद्गुरूंच्या अध्यात्मनिरूपणाशिवाय ज्ञानाचा अंकुर फुटत नाही.
सेत पेरिलें आणी उगवलें । परंतु निगेविण गेलें ।
साधनेंविण तैसें जालें । साधकांसी ॥९॥
शेतात बी पेरून उत्तम मोड आले तरी राखण केली नाही तर पीक नष्ट होते; साधना न करणाऱ्या साधकाची अवस्था अशीच होते.
जंवरी पीक आपणास भोगे । तंवरी अवघेंचि करणें लागे ।
पीक आलियांहि, उगें- । राहोंचि नये ॥१०॥
जोपर्यंत हातात पीक येत नाही तोपर्यंत शेतात सतत राबावे लागते; पीक आले तरी निष्काळजीपणे शांत बसून चालत नाही.
तैसें आत्मज्ञान जालें । परी साधन पाहिजे केलें ।
येक वेळ उदंड जेविलें । तर्ह्हीं सामग्री पाहिजे ॥११॥
तसेच आत्मज्ञान झाले तरी साधना चालूच ठेवावी लागते; एकदा पोटभर जेवले तरी उद्यासाठी अन्नाची व्यवस्था ठेवावीच लागते.
म्हणौन साधन अभ्यास आणी सद्‌गुरु । सच्छिष्य आणी सच्छास्त्रविचारु ।
सत्कर्म सद्वासना, पारु । पाववी भवाचा ॥१२॥
म्हणून नित्य साधना, अभ्यास, सद्गुरूंची कृपा, सच्छिष्याची पात्रता, शास्त्राचा विचार, सत्कर्म आणि शुद्ध भावनाच भवसागराच्या पार नेतात.
सदुपासना सत्कर्म । सत्क्रिया आणी स्वधर्म ।
सत्संग आणी नित्य नेम । निरंतर ॥१३॥
उत्तम उपासना, सत्कर्म, सदाचार, स्वधर्मपालन, संतांची संगत आणि नित्यनेम हे सातत्याने चालू राहिले पाहिजे.
ऐसें हें अवघेंचि मिळे । तरीच विमळ ज्ञान निवळे ।
नाहीं तरी पाषांड संचरे बळें । समुदा‍ईं ॥१४॥
हे सर्व एकत्र आले तरच निर्मळ आत्मज्ञान प्रगट होते; नाहीतर समाजात पाखंड आणि दांभिकपणा सहज शिरकाव करतो.
येथें शब्द नाहीं शिष्यासी । हें अवघें सद्‌गुरुपासीं ।
सद्‌गुरु पालटी अवगुणासी । नाना येत्नें करूनी ॥१५॥
यात शिष्याला दोष देता येत नाही, कारण सर्व सामर्थ्य सद्गुरूंच्या हातात असते; सद्गुरू आपल्या प्रयत्नांनी शिष्यातील दुर्गुण दूर करतात.
सद्‌गुरुचेनि असच्छिष्य पालटे । परंतु सच्छिष्यें असद्‌गुरु न पालटे ।
कां जें थोरपण तुटे । म्हणौनिया ॥१६॥
समर्थ सद्गुरू वाईट शिष्यालाही उत्तम बनवतात; पण चांगला शिष्य वाईट गुरूला सुधारू शकत नाही, कारण गुरूचे मोठेपण आड येते.
याकरणें सद्‌गुरु पाहिजे । तरीच सन्मार्ग लाहिजे ।
नाहिं तरी हो‍ईजे । पाषांडा वरपडे ॥१७॥
यासाठी खरा सद्गुरूच असावा लागतो, तरच योग्य सन्मार्ग मिळतो; नाहीतर माणूस पाखंडाच्या तावडीत सापडतो.
येथें सद्‌गुरुचि कारण । येर सर्व निःकारण ।
तथापि सांगो वोळखण । सच्छिष्याची ॥१८॥
या सर्व प्रवासात खरा सद्गुरूच मुख्य आधार आहे, इतर सर्व दुय्यम आहे; तरीही आता सच्छिष्याची ओळख समजावून सांगतो.
मुख्य सच्छिष्याचें लक्षण । सद्‌गुरुवचनीं विश्वास पूर्ण ।
अनन्यभावें शरण । त्या नांव सच्छिष्य ॥१९॥
सच्छिष्याचे मुख्य लक्षण म्हणजे सद्गुरूंच्या वचनांवर त्याचा पूर्ण विश्वास असावा आणि तो अनन्यभावाने त्यांना शरण गेलेला असावा.
शिष्य पाहिजे निर्मळ । शिष्य पाहिजे आचारसीळ ।
शिष्य पाहिजे केवळ । विरक्त अनुतापी ॥२०॥
शिष्य अंतर्बाह्य निर्मळ, सदाचारी, संसाराविषयी विरक्त आणि आपल्या चुकांबद्दल पश्चात्ताप बाळगणारा असावा.
शिष्य पाहिजे निष्ठावंत । शिष्य पाहिजे सुचिष्मंत ।
शिष्य पाहिजे नेमस्त । सर्वप्रकारीं ॥२१॥
शिष्य निष्ठावान, पवित्र, नियमित आणि सर्व बाबतीत संयमी व नेमस्त असावा.
शिष्य पाहिजे साक्षपी विशेष । शिष्य पाहिजे परम दक्ष ।
शिष्य पाहिजे अलक्ष । लक्षी ऐसा ॥२२॥
शिष्य अत्यंत प्रयत्नशील, दक्ष आणि जे डोळ्यांना दिसत नाही ते आत्मतत्त्व ध्यानात आणू शकणारा असावा.
शिष्य पाहिजे अति धीर । शिष्य पाहिजे अति उदार ।
शिष्य पाहिजे अति तत्पर । परमार्थविषईं ॥२३॥
शिष्य मोठा धीरगंभीर, अत्यंत उदार आणि परमार्थाच्या बाबतीत सदैव तत्पर असणारा असावा.
शिष्य पाहिजे परोपकारी । शिष्य पाहिजे निर्मत्सरी ।
शिष्य पाहिजे अर्थांतरीं । प्रवेशकर्ता ॥२४॥
शिष्य परोपकारी, मत्सराचा लवलेश नसणारा आणि शब्दांच्या पलीकडचा खरा अर्थ समजून घेणारा असावा.
शिष्य पाहिजे परम शुद्ध । शिष्य पाहिजे परम सावध ।
शिष्य पाहिजे अगाध । उत्तम गुणांचा ॥२५॥
शिष्य पूर्णपणे शुद्ध मनाचा, सतत सावध आणि अनेक उत्तम गुणांनी संपन्न असावा.
शिष्य पाहिजे प्रज्ञावंत । शिष्य पाहिजे प्रेमळ भक्त ।
शिष्य पाहिजे नीतिवंत । मर्यादेचा ॥२६॥
शिष्य बुद्धिमान, ईश्वराचा प्रेमळ भक्त, नीतिमान आणि मर्यादेचे काटेकोर पालन करणारा असावा.
शिष्य पाहिजे युक्तिवंत । शिष्य पाहिजे बुद्धिवंत ।
शिष्य पाहिजे संतासंत । विचार घेता ॥२७॥
शिष्य योग्य युक्ती जाणणारा, चतुर आणि संत कोण व असंत कोण याचा अचूक विचार करू शकणारा असावा.
शिष्य पाहिजे धारिष्टाचा । शिष्य पाहिजे दृढ व्रताचा ।
शिष्य पाहिजे उत्तम कुळीचा । पुण्यसीळ ॥२८॥
शिष्य धैर्यवान, दृढनिश्चयी, उत्तम संस्कारांचा आणि पुण्यवान आचरणाचा असावा.
शिष्य असावा सात्विक । शिष्य असावा भजक ।
शिष्य असावा साधक । साधनकर्ता ॥२९॥
शिष्य सात्त्विक स्वभावाचा, भगवंताचे भजन करणारा आणि नित्यनेमाने साधना करणारा असावा.
शिष्य असावा विश्वासी । शिष्य असावा कायाक्लेशी ।
शिष्य असावा परमार्थासी । वाढऊं जाणे ॥३०॥
शिष्य गुरुवचनांवर विश्वास ठेवणारा, परमार्थासाठी शरीराचे कष्ट सोसणारा आणि परमार्थाची वाढ करणारा असावा.
शिष्य असावा स्वतंत्र । शिष्य असावा जगमित्र ।
शिष्य असावा सत्पात्र । सर्व गुणें ॥३१॥
शिष्य स्वतंत्र बुद्धीचा, सर्वांशी प्रेमाने वागणारा जगन्मित्र आणि सर्व गुणांनी युक्त असा सत्पात्र असावा.
शिष्य असावा सद्विद्येचा । शिष्य असावा सद्भावाचा ।
शिष्य असावा अंतरींचा । परमशुद्ध ॥३२॥
शिष्य सन्मार्गाची विद्या जाणणारा, अंतःकरणात निर्मळ भाव बाळगणारा आणि आतून पूर्ण शुद्ध असावा.
शिष्य नसावा अविवेकी । शिष्य नसावा गर्भसुखी ।
शिष्य असावा संसारदुःखी । संतप्त देही ॥३३॥
शिष्य अविवेकी नसावा, जन्मतःच सर्व सुखे मिळून बेफिकीर झालेला नसावा; तर संसाराच्या दुःखाने पोळलेला आणि अंतरात्म्यात तडफडणारा असावा.
जो संसारदुःखें दुःखवला । जो त्रिविधतापें पोळला ।
तोचि अधिकारी जाला । परमार्थविषीं ॥३४॥
जो संसाराच्या दुःखाने होरपळला आहे आणि त्रिविध तापांनी पोळला आहे, तोच परमार्थाचा खरा अधिकारी बनतो.
बहु दुःख भोगिलें जेणें । तयासीच परमार्थ बाणे ।
संसारदुःखाचेनि गुणें । वैराग्य उपजे ॥३५॥
ज्याने संसारात पुष्कळ दुःख भोगले आहे त्यालाच परमार्थ मनापासून भावतो; संसारातील कटू अनुभवांमुळेच मनात खरी विरक्ती जन्म घेते.
जया संसाराचा त्रास । तयासीच उपजे विस्वास ।
विस्वासबळें दृढ कास । धरिली सद्गुरूची ॥३६॥
ज्याला संसाराचा खरा वीट आला आहे त्याच्याच मनात गुरुवचनांवर विश्वास बसतो; आणि त्या विश्वासाच्या बळावर तो सद्गुरूंची कास घट्ट धरतो.
अविस्वासें कास सोडिली । ऐसीं बहुतेक भवीं बुडालीं ।
नाना जळचरीं तोडिलीं । मध्येंचि सुखदुःखें ॥३७॥
अविश्वासाने ज्यांनी सद्गुरूंची संगत सोडली, ते बहुसंख्य लोक भवसागरात बुडाले आणि सुख-दुःखाच्या मगरींनी त्यांचे तुकडे केले.
याकारणें दृढ विस्वास । तोचि जाणावा सच्छिष्य ।
मोक्षाधिकारी विशेष । आग्रगण्यु ॥३८॥
म्हणून ज्याचा गुरुवचनांवर अढळ विश्वास आहे तोच खरा सच्छिष्य असून, मोक्षाचा पहिला अधिकारी मानला जातो.
जो सद्‌गुरुवचनें निवाला । तो सयोज्यतेचा आंखिला ।
सांसारसंगे पांगिला । न वचे कदा ॥३९॥
जो सद्गुरूंच्या एका वचनाने शांत आणि तृप्त झाला, तो सायुज्य मुक्तीचा हक्कदार बनतो; संसाराची आसक्ती त्याला कधीही अडकवू शकत नाही.
सद्‌गुरुहून देव मोठा । जयास वाटे तो करंटा ।
सुटला वैभवाचा फांटा । सामरथ्यपिसें ॥४०॥
सद्गुरूंपेक्षा देव मोठा आहे असे ज्याला वाटते तो करंटा होय; तो केवळ लौकिक संपत्ती आणि चमत्कारांच्या नादाला लागलेला असतो.
सद्‌गुरुस्वरूप तें संत । आणी देवांस मांडेल कल्पांत ।
तेथें कैचें उरेल सामर्थ्य । हरिहरांचें ॥४१॥
सद्गुरूंचे मूळ स्वरूप हे शाश्वत सत्य आहे, तर देवांचे अवतारही कल्पांताच्या वेळी संपतात; मग तिथे कोणाचे सामर्थ्य टिकून राहणार?
म्हणौन सद्‌गुरुसामर्थ्य आधीक । जेथें आटती ब्रह्मादिक ।
अल्पबुद्धी मानवी रंक । तयांसि हें कळेना ॥४२॥
म्हणून सद्गुरूंचे सामर्थ्य श्रेष्ठ आहे, ज्यांच्यापुढे ब्रह्मादिकांचे तेजही फिके पडते; अल्पबुद्धीच्या सामान्य मानवाला हे गुपित समजत नाही.
गुरुदेवांस बराबरी- । करी तो शिष्य दुराचारी ।
भ्रांति बैसली अभ्यांतरीं । सिद्धांत नेणवे ॥४३॥
सद्गुरू आणि देव यांची बरोबरी करणारा शिष्य दुराचारी जाणावा; त्याच्या मनात भ्रम निर्माण झाल्यामुळे त्याला खरा सिद्धांत कळत नाही.
देव मनिषीं भाविला । मंत्रीं देवपणासि आला ।
सद्‌गुरु न वचे कल्पिला । ईश्वराचेनि ॥४४॥
माणसाने भावनेने देव कल्पिला आणि मंत्रांनी मूर्तीला देवपण आले; पण खरा सद्गुरू हा मानवी कल्पनेच्या पलीकडचा असतो.
म्हणौनि सद्‌गुरु पूर्णपणें । देवाहून आधीक कोटिगुणें ।
जयासि वर्णितां भांडणें । वेदशास्त्रीं लागलीं ॥४५॥
म्हणून सद्गुरू हे देवापेक्षाही कोटी पटींनी श्रेष्ठ आहेत; त्यांचे पूर्ण वर्णन करताना वेद आणि शास्त्रेही थकून गेली.
असो सद्‌गुरुपदापुढें । दुजें कांहींच न चढे ।
देवसामर्थ्य तें केवढें । मायाजनित ॥४६॥
सद्गुरूंच्या पदापुढे जगात कशाचेही मोठेपण टिकत नाही; देवांचे लौकिक सामर्थ्यही शेवटी मायेतूनच निर्माण झालेले असते.
अहो सद्‌गुरुकृपा जयासी । सामर्थ्य न चले तयापासीं ।
ज्ञानबळें वैभवासी । तृणतुछ केलें ॥४७॥
ज्याच्यावर सद्गुरूंची कृपा होते त्याच्यासमोर कोणाचेही सामर्थ्य चालत नाही; तो आत्मज्ञानाच्या बळावर सर्व वैभवाला गवतासारखे तुच्छ मानतो.
अहो सद्‌गुरुकृपेचेनि बळें । अपरोक्षज्ञानाचेनि उसाळें ।
मायेसहित ब्रह्मांड सगळें । दृष्टीस न यें ॥४८॥
सद्गुरूंच्या कृपेच्या बळावर आणि आत्मसाक्षात्काराच्या प्रकाशात, मायेसह हे संपूर्ण ब्रह्मांड दृष्टीआड होऊन जाते.
ऐसें सच्छिष्याचें वैभव । सद्‌गुरुवचनीं दृढ भाव ।
तेणें गुणें देवराव । स्वयेंचि होती ॥४९॥
सच्छिष्याचे वैभव असे असते; सद्गुरूंच्या वचनांवर अढळ विश्वास ठेवल्यामुळे तो स्वतःच साक्षात ईश्वराचे रूप बनून जातो.
अंतरीं अनुतापें तापले । तेणें अंतर शुद्ध जालें ।
पुढें सद्‌गुरुवचनें निवाले । सच्छिष्य ऐसे ॥५०॥
अंतःकरणात पश्चात्तापाने पोळल्यामुळे ज्यांचे मन निर्मळ झाले, असे सच्छिष्य सद्गुरूंच्या एका उपदेशाने शांत आणि तृप्त झाले.
लागतां सद्गु‍रुवचनपंथें । जालें ब्रह्मांड पालथें ।
तरी जयाच्या शुद्ध भावार्थें । पालट न धरिजे ॥५१॥
सद्गुरूंच्या मार्गावर चालताना संपूर्ण ब्रह्मांड जरी उलथेपालथे झाले, तरी ज्याच्या शुद्ध भावात काडीमात्र बदल होत नाही.
शरण सद्गुरूस गेले । सच्छिष्य ऐसे निवडले ।
क्रियापालटें जाले । पावन ईश्वरीं ॥५२॥
असे जे निवडक सच्छिष्य सद्गुरूंना पूर्ण शरण गेले, ते आपल्या आचरणातील बदलामुळे ईश्वराशी एकरूप होऊन पावन झाले.
ऐसा सद्भाव अंतरीं । तेचि मुक्तीचे वाटेकरी ।
येर माईक वेषधारी । असच्छिष्य ॥५३॥
ज्यांच्या मनात असा निर्मळ भाव असतो तेच मोक्षाचे खरे धनी होतात; बाकीचे केवळ ढोंगी वेषधारी आणि वाईट शिष्य असतात.
वाटे विषयांचे सुख । परमार्थ संपादणे लौकिक ।
देखोवेखीं पढतमूर्ख । शरण गेले ॥५४॥
मनात मात्र विषयभोगांची आवड आणि केवळ लोकांत मोठेपण मिळवण्यासाठी देखावा करणारे दांभिक शिष्य संतांना शरण जातात.
जाली विषईंप वृत्ति अनावर । दृढ धरिला संसार ।
परमार्थचर्चेचा विचार । मळिण झाला ॥५५॥
त्यांची विषयांमधील आसक्ती आवरत नाही, संसाराला ते घट्ट धरून बसतात; आणि त्यामुळे परमार्थाची चर्चाही त्यांच्या मनात मलीन होते.
मोड घेतला परमार्थाचा । हव्यास धरिला प्रपंचाचा ।
भार वाहिला कुटुंबाचा । काबाडी जाला ॥५६॥
ते परमार्थाचा मार्ग सोडून देतात, संसाराचा लोभ धरतात आणि कुटुंबाचे ओझे वाहत केवळ मजूर बनून राहतात.
मानिला प्रपंचीं आनंद । केला परमार्थी विनोद ।
भ्रांत मूढ मतिमंद । लोधला कामीं ॥५७॥
संसारालाच खरा आनंद मानतात आणि परमार्थाची थट्टा करतात; असे भ्रमित, अज्ञानी आणि मंदबुद्धी लोक वासनेमध्येच लोळत पडतात.
सूकर पूजिलें विलेपनें । म्हैसा मर्दिला चंदनें ।
तैसा विषई” ब्रह्मज्ञानें । विवेकें बोधिला ॥५८॥
डुकराला अत्तर लावून पूजले किंवा म्हशीला चंदन लावले, तसा विषयी माणसाला केलेला ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश पूर्ण वाया जातो.
रासभ उकिरडां लोळे । तयासि परिमळसोहळे ।
उलूक अंधारीं पळे । तया केवी हंसपंगती ॥५९॥
उकिरड्यावर लोळणाऱ्या गाढवाला सुगंधाची काय किंमत? आणि अंधारात राहणाऱ्या घुबडाला हंसांच्या पंक्तीत बसून काय समजणार?
तैसा विषयदारींचा बराडी । घाली अधःपतनीं उडी ।
तयास भगवंत आवडी । सत्संग कैंचा ॥६०॥
तसा विषयात लोळणारा लाचार माणूस अधोगतीचीच निवड करतो; त्याला भगवंताची आवड आणि सत्संग कसा रुचणार?
वर्ती करून दांताळीं । स्वानपुत्र हाडें चगळी ।
तैसा विषई” तळमळी । विषयसुखाकारणे ॥६१॥
कुत्रा तोंड वर करून दातांनी हाडूक चघळत बसतो, तसा विषयी माणूस क्षुद्र संसारात सुखासाठी तडफडत राहतो.
तया स्वानमुखीं परमान्न । कीं मर्कटास सिंहासन ।
तैसें विषयशक्तां ज्ञान । जिरेल कैंचें ॥६२॥
कुत्र्याच्या तोंडात पंचपक्वान्न घालणे किंवा माकडाला सिंहासनावर बसवणे जसे व्यर्थ, तसेच विषयी माणसाला दिलेले आत्मज्ञान कधीही पचत नाही.
रासभें राखतां जन्म गेला । तो पंडितांमध्यें प्रतिष्ठला ।
न वचे, तैसा आअशक्ताला । परमार्थ नाहीं ॥६३॥
आयुष्यभर गाढवे राखणाऱ्याला विद्वानांच्या सभेत मान मिळत नाही; तसेच वासनेच्या आहारी गेलेल्या माणसाला परमार्थ कधीच लाभत नाही.
मिळाला राजहंसांचा मेळा । तेथें आला डोंबकावळा ।
लक्षून विष्ठेचा गोळा । हंस म्हणवी ॥६४॥
राजहंसांच्या मेळ्यात एखादा डोंबकावळा येऊन बसला, तरी त्याची नजर विष्ठेच्या गोळ्यावरच असते आणि तो स्वतःला हंस म्हणवतो.
तैसे सज्जनाचे संगती । विषई सज्जन म्हणविती ।
विषय आमेद्य चित्तीं । गोळा लक्षिला ॥६५॥
तसेच सज्जनांच्या संगतीत राहून विषयी लोक स्वतःला साधू म्हणवतात; पण त्यांच्या अंतःकरणात मात्र भोगांच्या घाणीवरच लक्ष असते.
काखे घे‍ऊनियां दारा । म्हणे मज संन्यासी करा ।
तैसा विषई् सैरावैरा । ज्ञान बडबडी ॥६६॥
बायकोला खांद्यावर बसवून 'मला संन्यासी करा' म्हणावे, तसा हा विषयी माणूस इकडेतिकडे कोरडी ब्रह्मज्ञानाची बडबड करतो.
असो ऐसे पढतमूर्ख । ते काय जाणती अद्वैतसुख ।
नारकी प्राणी नर्क । भोगिती स्वैच्छा ॥६७॥
असे जे शिकलेले मूर्ख असतात त्यांना अद्वैताचे सुख काय समजणार? नरकाची आवड असणारे पापी जीव आपल्या इच्छेने नरकातच जातात.
वैषेची करील सेवा । तो कैसा मंत्री म्हणावा ।
तैसा विषयदास मानावा । भक्तराज केवी ॥६८॥
जो वेश्येची चाकरी करतो त्याला राजाचा मंत्री कसा म्हणता येईल? तसा विषयांचा गुलाम असलेल्या माणसाला श्रेष्ठ भक्त कसा मानावा?
तैसे विषईद बापुडे । त्यांस ज्ञान कोणीकडे ।
वाचाळ शाब्दिक बडबडे । वरपडे जाले ॥६९॥
तसे ते विषयात बुडालेले बिचारे लोक ज्ञानापासून कोसो दूर असतात; ते केवळ वाचाळ, कोरड्या बडबडीच्या आहारी गेलेले असतात.
ऐसे शिष्य परम नष्ट । कनिष्ठांमधें कनिष्ठ ।
हीन अविवेकी आणी दृष्ट । खळ खोटे दुर्जन ॥७०॥
असे शिष्य अत्यंत दुष्ट आणि कनिष्ठांमध्येही कनिष्ठ असतात; ते हीन, अविवेकी, खोटे आणि दुर्जन असतात.
ऐसे जे पापरूप । दीर्घदोषी वज्रलेप ।
तयांस प्राश्चीत, अनुताप- । उद्भवतां ॥७१॥
असे जे पापाचे पुतळे आणि दीर्घ दोषांनी माखलेले असतात, त्यांच्या अंतःकरणात खरा पश्चात्ताप जागा झाला तरच त्यांचे प्रायश्चित्त होते.
तेंहि पुन्हां शरण जावें । सद्गुरूस संतोषवावें ।
कृपादृष्टी जालियां व्हावें । पुन्हां शुद्ध ॥७२॥
त्यांनी पुन्हा सद्गुरूंना शरण जाऊन त्यांना प्रसन्न करावे; आणि गुरूंची कृपादृष्टी झाली तरच ते पुन्हा शुद्ध होऊ शकतात.
स्वामीद्रोह जया घडे । तो यावश्चंद्र नरकीं पडे ।
तयास उपावचि न घडे । स्वामी तुष्टल्यावांचुनी ॥७३॥
जो गुरूचा द्रोह करतो तो चंद्र-सूर्य असेपर्यंत नरकात खितपत पडतो; सद्गुरू प्रसन्न झाल्याशिवाय त्याला मुक्तीचा दुसरा कोणताही मार्ग नसतो.
स्मशानवैराग्य आलें । म्हणोन लोटांगण घातलें ।
तेणें गुणें उपतिष्ठले- । नाहीं ज्ञान । ७४ ॥७४॥
स्मशानात तात्पुरते वैराग्य आले म्हणून नमस्कार केला, तर अशा तात्पुरत्या भावनेने आत्मज्ञान कधीही प्रगट होत नाही.
भाव आणिला जायाचा । मंत्र घेतला गुरूचा ।
शिष्य जाला दो दिसांचा । मंत्राकारणें ॥७५॥
फायदा पाहून तात्पुरता भाव दाखवला, गुरूंचा मंत्र घेतला आणि मंत्र मिळताच दोन दिवसांत गुरुभक्ती सोडून दिली.
ऐसे केले गुरु उदंड । शब्द सिकला पाषांड ।
जाला तोंडाळ तर्मुंड । माहापाषांडी ॥७६॥
अनेकांना गुरु केले, कोरडे पाखंडी शब्द शिकले आणि तोंडात येईल ते बोलून स्वतः महापाखंडी बनले.
घडी येक रडे आणी पडे । घडी येक वैराग्य चढे ।
घडी येक अहंभाव जडे । ज्ञातेपणाचा ॥७७॥
एका क्षणात रडतात आणि पाया पडतात, एका क्षणात वैराग्य चढते, तर दुसऱ्याच क्षणी स्वतः मोठा ज्ञानी असल्याचा अहंकार मिरवतात.
घडी येक विस्वास धरी । सवेंच घडि येक गुर्गुरी ।
ऐसे नाना छंद करी । पिसाट जैसा ॥७८॥
एका क्षणात मोठा विश्वास दाखवतात, तर पुढच्याच क्षणी गुरूवर गुरगुरतात; पिसाळलेल्या माणसासारखे हे नाना प्रकार करतात.
काम क्रोध मद मत्सर । लोभ मोह नाना विकार ।
अभिमान कापट्य तिरस्कार । हृदईंा नांदती ॥७९॥
काम, क्रोध, मद, मत्सर, लोभ, मोह, अहंकार, कपट आणि तिरस्कार हे सर्व दुर्गुण त्यांच्या हृदयात ठाण मांडून बसलेले असतात.
अहंकार आणी देहपांग । अनाचार आणी विषयसंग ।
संसार प्रपंच उद्वेग । अंतरीं वसे ॥८०॥
अहंकार, देहाची लाचारी, अनाचार, विषयवासना आणि संसाराचा उद्वेग हेच त्यांच्या अंतःकरणात भरलेले असते.
दीर्घसूत्री कृतघ्न पापी । कुकर्मी कुतर्की विकल्पी ।
अभक्त अभाव सीघ्रकोपी । निष्ठुर परघातक ॥८१॥
काम लांबवणारे, कृतघ्न, पापी, कुकर्मी, कुतर्की, संशयी, अभक्त, लगेच रागावणारे आणि दुसऱ्याचा घात करणारे असतात.
हृदयेंसुन्य आणी आळसी । अविवेकी आणि अविस्वासी ।
अधीर अविचार, संदेहासी- । दृढ धर्ता ॥८२॥
अंतःकरण शून्य, आळशी, अविवेकी, अविश्वासू, उतावळे, अविचारी आणि संशयाला घट्ट धरून ठेवणारे असतात.
आशा ममता तृष्णा कल्पना । कुबुद्धी दुर्वृत्ति दुर्वासना ।
अल्पबुद्धि विषयकामना । हृदईं वसे ॥८३॥
आशा, ममता, तृष्णा, अवास्तव कल्पना, कुबुद्धी, वाईट वासना आणि क्षुद्र इच्छा त्यांच्या हृदयात सतत वसत असतात.
ईषणा असूया तिरस्कारें । निंदेसि प्रवर्ते आदरें ।
देहाभिमानें हुंबरे । जाणपणें ॥८४॥
ईर्ष्या, मत्सर आणि तिरस्काराने ते लोकांची निंदा करतात; आणि देहाभिमानाने स्वतःला मोठे ज्ञानी समजून गर्वाने फुगतात.
क्षुधा तृष्णा आवरेना । निद्रा सहसा धरेना ।
कुटुंबचिंता वोसरेना । भ्रांति पडिली ॥८५॥
भूक-तहान आवरत नाही, शांत झोप लागत नाही आणि कुटुंबाची चिंता कधी संपत नाही; अशी त्यांची कायम भ्रांती झालेली असते.
शाब्दिक बोले उदंड वाचा । लेश नाहीं वैराग्याचा ।
अनुताप धारिष्ट साधनाचा । मार्ग न धरी ॥८६॥
तोंडातून शब्दांचे मोठे फुलोरे मारतात पण वैराग्याचा लवलेश नसतो; पश्चात्ताप, संयम आणि साधनेचा मार्ग ते कधीच धरत नाहीत.
भक्ति विरक्ति ना शांती । सद्वृात्ति लीनता ना दांती ।
कृपा दया ना तृप्ती । सुबुद्धि असेच ना ॥८७॥
भक्ती नाही, विरक्ती नाही, शांती नाही, लीनता नाही, दया नाही आणि मनात जराही समाधान वा सुबुद्धी नसते.
कायाक्लेसीं शेरीरहीन । धर्मविषईं परम कृपण ।
क्रिया पालटेना कठिण । हृदये जयाचें ॥८८॥
साधनेचे कष्ट नको असतात, धर्माच्या कार्यात अत्यंत कंजूष असतात आणि अंतःकरण एवढे कठीण असते की त्यांचे वाईट वर्तन कधीच बदलत नाही.
आर्जव नाहीं जनासी । जो अप्रिये सज्जनासी ।
जयाचे जिवीं आहिर्णेसीं । परन्यून वसे ॥८९॥
लोकांशी गोड बोलणे नाही, संतांना ते अप्रिय असतात आणि रात्रंदिवस दुसऱ्यांचे दोष शोधण्यातच त्यांचे चित्त रमते.
सदा सर्वकाळ लटिका । बोले माईक लापणिका ।
क्रिया विचार पाहतां, येका । वचनीं सत्य नाहीं ॥९०॥
सतत खोटे बोलतात, बनावट गोष्टी रचतात; त्यांच्या आचारात आणि विचारात एकाही शब्दाला सत्याचा आधार नसतो.
परपीडेविषईंर तत्पर । जैसे विंचु आणि विखार ।
तैसा कुशब्दें जिव्हार । भेदी सकळांचें ॥९१॥
विंचू आणि सापाप्रमाणे दुसऱ्याला इजा करायला ते नेहमी तत्पर असतात; आपल्या विषारी शब्दांनी ते सर्वांची मने दुखावतात.
आपले झांकी अवगुण । पुढिलांस बोले कठिण ।
मिथ्या गुणदोषेंविण । गुणदोष लावी ॥९२॥
स्वतःचे अवगुण लपवून इतरांवर कठोर टीका करतात; आणि निष्पाप लोकांवर खोटे आळ व दोष लादतात.
स्वयें पापात्मा अंतरीं । पुढिलांचि कणव न करी ।
जैसा हिंसक दुराचारी । परदुःखें शिणेना ॥९३॥
स्वतः आतून पापी असल्यामुळे त्यांना इतरांची दया येत नाही; एखाद्या हिंस्र प्राण्याप्रमाणे त्यांना दुसऱ्याच्या दुःखाचे काहीच वाटत नाही.
दुःख पराव्याचें नेणती । दुर्जन गांजिले चि गांजिती ।
श्रम पावतां आनंदती । आपुले मनीं ॥९४॥
दुसऱ्याचे दुःख न समजता ते दुर्बलांना अधिक छळतात; आणि इतरांना कष्टात पाहून मनात गुपचूप आनंद मानतात.
स्वदुःखें झुरे अंतरीं । आणी परदुःखें हास्य करी ।
तयास प्राप्त येमपुरी । राजदूत ताडिती ॥९५॥
स्वतःच्या दुःखाने झुरतात आणि दुसऱ्याचे दुःख पाहून हसतात; अशा लोकांना शेवटी यमपुरीत यमदूतांचे भयंकर फटके खावे लागतात.
असो ऐसें मदांध बापुडें । तयांसि भगवंत कैंचा जोडे ।
जयांस सुबुद्धि नावडे । पूर्वपातकेंकरूनी ॥९६॥
अहंकाराने आंधळे झालेले हे बिचारे लोक असतात, त्यांना भगवंत कसा भेटणार? पूर्वजन्माच्या पापांमुळे त्यांना सुबुद्धी कधीच आवडत नाही.
तयास देहाचा अंतीं । गात्रें क्षीणता पावती ।
जिवलगें वोसंडिती । जाणवेल तेव्हां ॥९७॥
आयुष्याच्या शेवटी जेव्हा शरीराची ताकद संपते आणि सर्व नातेवाईक वाऱ्यावर सोडून देतात, तेव्हाच त्यांना स्वतःची चूक उमगते.
असो ऐसे गुणावेगळे । ते सच्छिष्य आगळे ।
दृढभावार्थें सोहळे । भोगिती स्वानंदाचे ॥९८॥
अशा दुर्गुणांपासून जे पूर्ण वेगळे असतात तेच श्रेष्ठ सच्छिष्य होत; ते आपल्या दृढ भावाने अखंड आत्मानंदाचा सोहळा अनुभवतात.
जये स्थळीं विकल्प जागे । कुळाभिमान पाठीं लागे ।
ते प्राणी प्रपंचसंगें । हिंपुटी होती ॥९९॥
जिथे संशय जागा होतो आणि घराण्याचा खोटा अभिमान मागे लागतो, ती माणसे संसाराच्या नादात शेवटी दुःखी होतात.
जेणेंकरितां दुःख जालें । तेंचि मनीं दृढ धरिलें ।
तेणें गुणें प्राप्त जालें । पुन्हां दुःख ॥१००॥
ज्या प्रपंचामुळे आयुष्यभर दुःख झाले त्यालाच पुन्हा घट्ट धरून ठेवल्यामुळे माणसाच्या पदरात पुन्हा पुन्हा दुःखच पडते.
संसारसंगें सुख जालें । ऐसें देखिलें ना ऐकिलें ।
ऐसें जाणोन अनहित केलें । ते दुःखी होती स्वयें ॥१०१॥
संसारात कोणाला कायमचे सुख मिळाले असे कधी ऐकले नाही आणि पाहिलेही नाही; हे ठाऊक असूनही जे संसारातच रमतात ते स्वतःचे नुकसान करून घेतात.
संसारीं सुख मानिती । ते प्राणी मूढमती ।
जाणोन डोळे झांकिती । पढतमूर्ख ॥१०२॥
संसारात सुख मानणारे लोक मूळचेच अज्ञानी असतात; हे सर्व डोळ्यांनी उघड पाहूनही ते डोळेझाक करणारे शिकलेले मूर्ख ठरतात.
प्रपंच सुखें करावा । परी कांहीं परमार्थ वाढवावा ।
परमार्थ अवघाचि बुडवावा । हें विहित नव्हे ॥१०३॥
प्रपंच आनंदाने करावा, पण त्यासोबत परमार्थाचीही वाढ करावी; प्रपंचात पडून परमार्थ पूर्णपणे बुडवणे योग्य नव्हे.
मागां जालें निरूपण । गुरुशिष्यांची वोळखण ।
आतां उपदेशाचें लक्षण । सांगिजेल ॥१०४॥
मागील भागांत गुरु आणि शिष्यांची लक्षणे सांगितली; आता यापुढे गुरूंच्या उपदेशाचे स्वरूप कसे असते ते सांगितले जाईल.