मागां मुमुक्षाचें लक्षण । संकेतें केलें कथन ।
आतां परिसा सावधान । साधक तो कैसा ॥१॥
मागील समासात मुमुक्षूचे लक्षण थोडक्यात सांगितले; आता साधक कसा असतो ते सावधपणे ऐका.
अवगुणाचा करूनि त्याग । जेणें धरिला संतसंग ।
तयासि बोलिजे मग । साधक ऐसा ॥२॥
दुर्गुणांचा पूर्ण त्याग करून ज्याने संतांची संगत घट्ट धरली आहे, त्यालाच 'साधक' म्हटले जाते.
जो संतांसि शरण गेला । संतजनीं आश्वासिला ।
मग तो साधक बोलिला । ग्रन्थांतरीं ॥३॥
जो संतांना पूर्ण शरण गेला आणि संतांनी ज्याला आत्मज्ञानाचा विश्वास व अभय दिले, त्याला ग्रंथांमध्ये साधक म्हटले आहे.
उपदेशिलें आत्मज्ञान । तुटलें संसारबंधन ।
दृढतेकारणें करी साधन । या नांव साधक ॥४॥
गुरूंनी आत्मज्ञानाचा उपदेश केल्यावर ज्याचे संसाराचे बंधन तुटले, आणि ते ज्ञान पक्के करण्यासाठी जो नित्य साधना करतो, तो साधक होय.
धरी श्रवणाची आवडी । अद्वैतनिरूपणाची गोडी ।
मननें अर्थांतर काढी । या नांव साधक ॥५॥
ज्याला श्रवणाची अतीव आवड असते, अद्वैत निरूपणाची गोडी वाटते आणि मननाने जो मूळ तत्त्वार्थ शोधून काढतो, तो साधक जाणावा.
होतां सारासार विचार । ऐके होऊनि तत्पर ।
संदेह छेदूनि, दृढोत्तर- । आत्मज्ञान पाहे ॥६॥
जिथे सारासार विचार चालतो तिथे जो तत्परतेने ऐकतो आणि सर्व संशय तोडून दृढ आत्मज्ञानाचा अनुभव घेतो, तो साधक होय.
नाना संदेहनिवृत्ती- । व्हावया, धरी सत्संगती ।
आत्मशास्त्रगुरुप्रचीती । ऐक्यतेसी आणी ॥७॥
मनातील सर्व संशय मिटवण्यासाठी जो सत्संग धरतो; आणि आत्मप्रचीती, शास्त्रप्रचीती व गुरुप्रचीती यांची एकरूपता साधतो, तो साधक जाणावा.
देहबुद्धि विवेकें वारी । आत्मबुद्धि सदृढ धरी ।
श्रवण मन केलेंचि करी । या नांव साधक ॥८॥
विवेकाच्या बळावर देहबुद्धी बाजूला सारून जो आत्मबुद्धी पक्की करतो, आणि निरंतर श्रवण व मनन चालू ठेवतो, तो साधक होय.
विसंचूनि दृश्यभान । दृढ धरी आत्मज्ञान ।
विचारें राखे समाधान । या नांव साधक ॥९॥
दिसणाऱ्या दृश्याचे भान विसरून जो आत्मज्ञानाला घट्ट पकडतो आणि विचाराने मनाचे समाधान टिकवून ठेवतो, तो साधक जाणावा.
तोडूनि द्वैताची उपाधी । अद्वैत वस्तु साधनें साधी ।
लावी ऐक्यतेची समाधी । या नांव साधक ॥१०॥
द्वैताचे सर्व पाश तोडून जो साधनेने अद्वैत तत्त्व साध्य करतो आणि स्वरूपाशी एकरूपतेची समाधी लावतो, तो साधक होय.
आत्मज्ञान जीर्ण जर्जर । त्याचा करी जीर्णोद्धार ।
विवेकें पावे पैलपार । या नांव साधक ॥११॥
अज्ञानाने झाकोळलेले आत्मज्ञान जो पुन्हा तेजस्वी करतो आणि विवेकाने भवसागराच्या पैलतीराला पोहोचतो, तो साधक जाणावा.
उत्तमें साधूचीं लक्षणें । आंगिकारी निरूपणें ।
बळेंचि स्वरूपाकार होणें । या नांव साधक ॥१२॥
संतांचे श्रेष्ठ गुण जो निरूपणातून स्वतःमध्ये उतरवतो आणि प्रयत्नाने आत्मस्वरूपाशी एकरूप होतो, तो साधक होय.
असत्क्रिया ते सोडिली । आणी सत्क्रिया ते वाढविली ।
स्वरूपस्थिती बळावली । या नांव साधक ॥१३॥
वाईट कर्मांचा त्याग करून ज्याने सत्कर्मे वाढवली आणि ज्याची आत्मस्थिती दिवसेंदिवस बळकट होत गेली, तो साधक जाणावा.
अवगुण त्यागी दिवसेंदिवस । करी उत्तम गुणाचा अभ्यास ।
स्वरूपीं लावी निजध्यास । या नांव साधक ॥१४॥
जो रोज आपल्यातील अवगुणांचा त्याग करतो, उत्तम गुणांचा अभ्यास करतो आणि आत्मस्वरूपाचा अखंड ध्यास घेतो, तो साधक होय.
दृढ निश्चयाचेनि बळें । दृश्य असतांच नाडळे ।
सदा स्वरूपीं मिसळे । या नांव साधक ॥१५॥
दृढ निश्चयाच्या बळावर दृश्य समोर असूनही जो त्यात अडकत नाही आणि सदैव आत्मस्वरूपात मिसळून राहतो, तो साधक जाणावा.
प्रत्यक्ष माया अलक्ष करी । अलक्ष वस्तु लक्षी अंतरीं ।
आत्मस्थितीची धारणा धरी । या नांव साधक ॥१६॥
समोर दिसणाऱ्या मायेकडे दुर्लक्ष करून जो अंतर्यामी अदृश्य आत्मतत्त्वाचे ध्यान धरतो आणि आत्मस्थिती टिकवतो, तो साधक होय.
जें या जनासि चोरलें । मनास न वचे अनुमानलें ।
तेंचि जेणें दृढ केलें । या नांव साधक ॥१७॥
जे सामान्य जगाला कधी समजले नाही आणि ज्याचा मनाने अंदाजही बांधता येत नाही, तेच आत्मतत्त्व ज्याने अनुभवाने दृढ केले, तो साधक जाणावा.
जें बोलतांचि वाचा धरी । जें पाहातांचि अंध करी ।
तें साधी नाना परी । या नांव साधक ॥१८॥
जे बोलू जाता वाणी थांबते आणि पाहू जाता डोळे दिपून जातात, ते अलौकिक तत्त्व जो अनेक साधनांनी साध्य करतो, तो साधक होय.
जें साधूं जाता साधवेना । जें लक्षूं जातां लक्षवेना ।
तेंचि अनुभवें आणी मना । या नांव साधक ॥१९॥
जे सामान्य उपायांनी साध्य होत नाही आणि नुसत्या कल्पनेने ध्यानात येत नाही, तेच स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभूतीने जो मनात ठसवतो, तो साधक जाणावा.
जेथें मनचि मावळे । जेथे तर्कचि पांगुळे ।
तेंचि अनुभवा आणी बळें । या नांव साधक ॥२०॥
जिथे मन विरघळून जाते आणि तर्क पांगळा होतो, ते परमतत्त्व जो अनुभवाच्या बळावर स्वतःमध्ये अनुभवतो, तो साधक होय.
स्वानुभवाचेनि योगें । वस्तु साधी लागवेगें ।
तेंचि वस्तु होये आंगें । या नांव साधक ॥२१॥
स्वानुभवाच्या योगाने जो आत्मतत्त्व तत्काळ साध्य करतो आणि स्वतःच ते तत्त्व बनून जगतो, तो साधक जाणावा.
अनुभवाचीं आंगें जाणे । योगियांचे खुणे बाणे ।
कांहींच नहोन असणें । या नांव साधक ॥२२॥
जो आत्मानुभावाची सर्व अंगे जाणतो, योग्यांच्या खाणाखुणा ज्याच्या ठायी बाणतात आणि देहात असूनही काहीच न झाल्यासारखा अलिप्त राहतो, तो साधक होय.
परती सारून उपाधी । असाध्य वस्तु साधनें साधी ।
स्वरूपीं करी दृढ बुद्धी । या नांव साधक ॥२३॥
संसाराची उपाधी दूर सारून जो असाध्य परब्रह्म साधनेने साध्य करतो आणि आत्मस्वरूपात बुद्धी स्थिर करतो, तो साधक जाणावा.
देवाभक्ताचें मूळ । शोधून पाहे सकळ ।
साध्यचि होये तत्काळ । या नांव साधक ॥२४॥
देव आणि भक्त या नात्याचे मूळ शोधून जो तत्त्वतः पाहतो आणि तत्काळ साध्याशी एकरूप होतो, तो साधक होय.
विवेकबळें गुप्त जाला । आपेंआप मावळला ।
दिसतो, परी देखिला । नाहींच कोणीं ॥२५॥
विवेकाच्या बळावर जो देहभावापासून अलिप्त झाला, स्वतःच्या अहंकाराला ज्याने विरघळवून टाकले; तो जगात वावरताना दिसतो खरा, पण त्याचा वेगळा 'मी' कोणालाच दिसत नाही.
मीपण मागें सांडिलें । स्वयें आपणास धुंडिलें ।
तुर्येसहि वोलांडिलें । या नांव साधक ॥२६॥
ज्याने मीपणा मागे सोडला, स्वतःचे मूळ स्वरूप शोधून काढले आणि तुर्या अवस्थेच्याही पलीकडे झेप घेतली, तो साधक जाणावा.
पुढें उन्मनीचा सेवटीं । आपली आपण अखंड भेटी ।
अखंड अनुभवीं ज्याची दृष्टी । या नांव साधक ॥२७॥
उन्मनी अवस्थेच्या शेवटी ज्याची अखंड स्वतःशीच भेट घडते आणि ज्याची दृष्टी सदैव आत्मानुभवात स्थिर असते, तो साधक होय.
द्वैताचा तटका तोडिला । भासाचा भास मोडिला ।
देहीं असोनि विदेह जाला । या नांव साधक ॥२८॥
द्वैताचा तडाखा ज्याने मोडून काढला, मायेचा आभास नाहीसा केला आणि देहात असूनही जो विदेह बनून राहिला, तो साधक जाणावा.
जयास अखंड स्वरूपस्थिती । नाहीं देहाची अहंकृती ।
सकळ संदेहनिवृत्ती । या नांव साधक ॥२९॥
ज्याची वृत्ती अखंड आत्मस्वरूपात असते, देहाचा जराही अहंकार नसतो आणि सर्व संशय पूर्ण मिटलेले असतात, तो साधक होय.
पंचभूतांचा विस्तार । जयासि वाटे स्वप्नाकार ।
निर्गुणीं जयाचा निर्धार । या नांव साधक ॥३०॥
पंचमहाभूतांचा हा सर्व विस्तार ज्याला स्वप्नासारखा मिथ्या वाटतो आणि निर्गुण ब्रह्मावर ज्याचा अढळ निश्चय असतो, तो साधक जाणावा.
स्वप्नीं भये जें वाटलें । तें जागृतास नाहीं आलें ।
सकळ मिथ्या निर्धारिलें । या नांव साधक ॥३१॥
स्वप्नात वाटलेली भीती जशी जागे झाल्यावर उरत नाही, तसे हे सर्व जग मिथ्या आहे असा ज्याचा पक्का निश्चय असतो, तो साधक होय.
मायेचें जें प्रत्यक्षपण । जनास वाटे हें प्रमाण ।
स्वानुभवें अप्रमाण । साधकें केलें ॥३२॥
मायेचे जे बाह्य रूप जगाला खरे वाटते, ते साधकाने आपल्या स्वानुभवाच्या बळावर पूर्णपणे असत्य ठरवले आहे.
निद्रा सांडूनि चे‍इरा जाला । तो स्वप्नभयापासून सुटला ।
माया सांडून तैसा गेला । साधक स्वरूपीं ॥३३॥
झोपेतून जागा झालेला माणूस जसा स्वप्नातील भीतीतून सुटतो, तसा मायेचा त्याग करून साधक आत्मस्वरूपात लीन होतो.
ऐसि अंतरस्थिती बाणली । बाह्य निस्पृहता अवलंबिली ।
संसारौपाधी त्यागिली । या नांव साधक ॥३४॥
ज्याच्या अंतःकरणात अशी आत्मस्थिती बाणली, बाह्य आचरणात ज्याने पूर्ण निःस्पृहता स्वीकारली आणि संसाराची उपाधी सोडली, तो साधक जाणावा.
कामापासूनि सुटला । क्रोधापासूनि पळाला ।
मद मत्सर सांडिला । येकीकडे ॥३५॥
जो कामवासनेतून मुक्त झाला, क्रोधापासून दूर पळाला आणि ज्याने मद व मत्सर कायमचा एका बाजूला फेकून दिला.
कुळाभिमानासि सांडिलें । लोकलाजेस लाजविलें ।
परमार्थास माजविलें । विरक्तिबळें ॥३६॥
ज्याने कुळाचा अहंकार सोडला, लोकलाजेची पर्वा केली नाही आणि वैराग्याच्या बळावर परमार्थाचे वैभव वाढवले.
अविद्येपासूनि फडकला । प्रपञ्चापासूनि निष्टला ।
लोभाचे हातींचा गेला । अकस्मात ॥३७॥
जो अज्ञानाच्या जाळ्यातून निसटला, प्रपंचाच्या तावडीतून सुटला आणि लोभाच्या हातातून अचानक मुक्त झाला.
थोरपणासि पाडिलें । वैभवासि लाथाडिलें ।
महत्वासि झिंजाडिलें । विरक्तिबळें ॥३८॥
ज्याने मोठेपणाचा अहंकार खाली पाडला, लौकिक वैभवाला लाथाडले आणि मानापमानाला वैराग्याने धुळीस मिळवले.
भेदाचा मडगा मोडिला । अहंकार झोडूनि पाडिला ।
पा‍ईं धरूनि आपटिला । संदेहशत्रू ॥३९॥
भेदाभेदाचा सांगाडा मोडून काढला, अहंकार झोडून पाडला आणि संशय नावाच्या शत्रूला पायाखाली चिरडून टाकले.
विकल्पाचा केला वधू । थापें मारिला भवसिंधू ।
सकळ भूतांचा विरोधू । तोडूनि टाकिला ॥४०॥
ज्याने विकल्पाचा नाश केला, एका फटक्यात भवसागर पार केला आणि सर्व प्राण्यांशी असलेला अंतरीचा विरोध संपवून टाकला.
भवभयासि भडकाविलें । काळाचें टांगें मोडिलें ।
मस्तक हाणोनि फोडिलें । जन्ममृत्याचें ॥४१॥
संसाराच्या भयाला पळवून लावले, काळाचे हातपाय तोडले आणि जन्म-मृत्यूचे मस्तक फोडून टाकले.
देह समंधावरी लोटला । संकल्पावरी उठावला ।
कल्पनेचा घात केला । अकस्मात ॥४२॥
देहाच्या मोहावर मात केली, संकल्पांवर विजय मिळवला आणि व्यर्थ कल्पनांचा अचानक निःपात केला.
अपधाकासि ताडिलें । लिंगदेहासि विभांडिलें ।
पाषांडासि पछाडिलें । विवेकबळें ॥४३॥
भीतीला हुसकावून लावले, सूक्ष्म लिंगदेहाचे बंधन तोडले आणि विवेकाच्या बळावर पाखंडाला पछाडून टाकले.
गर्वावरी गर्व केला । स्वार्थ अनर्थीं घातला ।
अनर्थ तोही निर्दाळिला । नीतिन्यायें ॥४४॥
गर्वावर मात केली, क्षुद्र स्वार्थाचा नाश केला आणि नीती-न्यायाच्या बळावर सर्व अनर्थ समूळ उपटून टाकला.
मोहासि मध्येंचि तोडिलें । दुःखासि दुःधडचि केलें ।
शोकासि खंडून सांडिलें । एकीकडे ॥४५॥
मोहाला मधल्या मध्ये तोडून टाकले, दुःखाचे तुकडे केले आणि शोकाला कायमचे एका बाजूला फेकून दिले.
द्वेष केला देशधडी । अभावाची घेतली नरडी ।
धाकें उदर तडाडी । कुतर्काचे ॥४६॥
द्वेषाला हद्दपार केले, अविश्वासाचा गळा आवळला आणि ज्याच्या धाकाने कुतर्काचे पोट फाटून गेले.
ज्ञानें विवेक माजला । तेणें निश्चयो बळावला ।
अवगुणांचा संव्हार केला । वैराग्यबळें ॥४७॥
ज्ञानाने विवेक जागृत झाला, त्यामुळे निश्चय बळकट झाला आणि वैराग्याच्या बळावर सर्व दुर्गुणांचा संहार केला.
अधर्मास स्वधर्में लुटिलें । कुकर्मासि सत्कर्में झुगटिलें ।
लांटुन वाटा लाविलें । विचारें अविचारासी ॥४८॥
अधर्माला स्वधर्माने जिंकले, वाईट कर्मांना सत्कर्माने बाजूला सारले आणि सारासार विचाराने अविचाराला कायमचे घालवून दिले.
तिरस्कार तो चिरडिला । द्वेष खिरडूनि सांडिला ।
विषाद अविषादें घातला । पायांतळीं ॥४९॥
तिरस्कार चिरडून टाकला, द्वेष खरवडून काढला आणि दुःखाला आनंदाने पायांखाली तुडवले.
कोपावरी घालणें घातलें । कापट्य अन्तरीं कुटिलें ।
सख्य आपुलें मानिलें । विश्वजनीं ॥५०॥
रागावर मात केली, अंतरातील कपट नष्ट केले आणि संपूर्ण जगाशी स्वतःचे निर्मळ सख्य मानले.
प्रवृत्तीचा केला त्याग । सुहृदांचा सोडिला संग ।
निवृत्तिपंथें ज्ञानयोग । साधिता जाहला ॥५१॥
प्रवृत्तीमार्गाचा त्याग केला, वाईट मित्रांची सोबत सोडली आणि निवृत्तीमार्गाने ज्ञानयोगाची साधना सिद्ध केली.
विषयमैंदासि सिंतरिलें । कुविद्येसी वेढा लाविलें ।
आपणास सोडविलें । आप्ततस्करांपासूनी ॥५२॥
विषयरूपी ठगांना फसवले, अज्ञानाला वेढा घातला आणि स्वतःला आप्तस्वकीय मानणाऱ्या मायेच्या चोरांपासून सोडवून घेतले.
पराधीनतेवरी कोपला । ममतेवरी संतापला ।
दुराशेचा त्याग केला । येकायेकीं ॥५३॥
दुसऱ्यावरील लाचारीवर संतापला, ममतेचा त्याग केला आणि दुराशेचा एका क्षणात समूळ संहार केला.
स्वरूपीं घातलें मना । यातनेसि केली यातना ।
साक्षेप आणि प्रेत्ना । प्रतिष्ठिलें ॥५४॥
मनाला आत्मस्वरूपात विलीन केले, त्रासालाच त्रास देऊन पळवले आणि प्रयत्नांची व संकल्पाची प्रतिष्ठापना केली.
अभ्यासाचा संग धरिला । साक्षपासरिसा निघाला ।
प्रेत्न सांगातीं घेतला । साधनपंथें ॥५५॥
अभ्यासाची सोबत धरली, तीव्र प्रयत्नांना सोबत घेतले आणि साधनेच्या मार्गावर धैर्याने पाऊल टाकले.
सावध दक्ष तो साधक । पाहे नित्यानित्यविवेक ।
संग त्यागूनि एक । सत्संग धरी ॥५६॥
असा सावध आणि दक्ष साधक नित्य काय व अनित्य काय याचा विवेक करतो; आणि इतर सर्व संग सोडून केवळ सत्संग धरतो.
बळेंचि सारिला संसार । विवेकें टाकिला जोजार ।
शुद्धाचारें अनाचार । भ्रष्टविला ॥५७॥
प्रपंचाचा मोह बळाने बाजूला सारला, विवेकाने संसाराचा पसारा टाकला आणि शुद्ध आचरणाने सर्व अनाचार नष्ट केला.
विसरास विसरला । आळसाचा आळस केला ।
सावध नाहीं दुश्चित्त झाला । दुश्चित्तपणासी ॥५८॥
विसरण्याचाच विसर पाडला, आळसाचा कंटाळा केला आणि स्वतः इतका सावध राहिला की गाफीलपणा त्याच्या जवळही फिरकू शकला नाही.
आतां असो हें बोलणें । अवगुण सांडी निरूपणें ।
तो साधक ऐसा येणें- । प्रमाणें बुझावा ॥५९॥
आता फार काय सांगावे, जो संतांच्या निरूपणाने सर्व अवगुणांचा त्याग करतो, त्यालाच या लक्षणांवरून खरा साधक समजावे.
बळेंचि अवघा त्याग कीजे । म्हणोनि साधक बोलिजे ।
आतां सिद्ध तोचि जाणिजे । पुढिले समासीं ॥६०॥
जो स्वतःच्या बळावर सर्व दोषांचा त्याग करतो त्याला साधक म्हणतात; आता यानंतर सिद्ध कोण असतो ते पुढील समासात समजून घ्यावे.
येथें संशयो उठिला । निस्पृह तोचि साधक जाहला ।
त्याग न घडे संसारिकाला । तरि तो साधक नव्हे कीं ॥६१॥
येथे असा संशय निर्माण होतो की जो सर्वसंगपरित्याग करतो तोच साधक होतो; मग संसारात राहणाऱ्याला असा त्याग जमत नाही, तर तो साधक ठरत नाही का?
ऐसें श्रोतयाचें उत्तर । त्याचें कैसें प्रत्युत्तर ।
पुढिले समासीं तत्पर । होऊनि ऐका ॥६२॥
श्रोत्यांच्या या शंकेचे समर्पक उत्तर काय आहे, ते आता पुढील समासात एकाग्र चित्ताने ऐकावे.