ऐक ज्ञानाचें लक्षण । ज्ञान म्हणिजे आत्मज्ञान ।
पाहावें आपणासि आपण । या नांव ज्ञान ॥१॥
खऱ्या ज्ञानाचे लक्षण ऐका; ज्ञान म्हणजे दुसरे काही नसून आत्मज्ञान होय, आणि स्वतःचा स्वतःच शोध घेणे यालाच ज्ञान म्हणतात.
मुख्य देवास जाणावें । सत्य स्वरूप वोळखावें ।
नित्यानित्य विचारावें । या नांव ज्ञान ॥२॥
मुख्य देवाला ओळखणे, स्वतःचे सत्य स्वरूप जाणणे आणि नित्य काय व अनित्य काय याचा सारासार विचार करणे यालाच ज्ञान म्हणतात.
जेथें दृश्य प्रकृति सरे । पंचभूतिक वोसरे ।
समूळ द्वैत निवारे । या नांव ज्ञान ॥३॥
जिथे दृश्य प्रकृती संपते, पंचमहाभूतांचा पसारा ओसरतो आणि समूळ द्वैत नाहीसे होते, यालाच खरे ज्ञान म्हणतात.
मनबुद्धि अगोचर । न चले तर्काचा विचार ।
उल्लेख परेहुनि पर । या नांव ज्ञान ॥४॥
जे मन आणि बुद्धीच्या कक्षेबाहेरचे आहे, जिथे कोणताही तर्क चालत नाही आणि जे परा वाणीच्याही पलीकडचे आहे, त्याला ज्ञान म्हणतात.
जेथें नाहीं दृश्यभान । जेथें जाणीव हें अज्ञान ।
विमळ शुद्ध स्वरूपज्ञान । यासि बोलिजे ॥५॥
जिथे दृश्याचे भान उरत नाही आणि 'मी जाणतो' ही जाणीवही अज्ञान ठरते, अशा अत्यंत निर्मळ स्थितीला शुद्ध स्वरूपज्ञान म्हणतात.
सर्वसाक्षी अवस्ता तुर्या । ज्ञान ऐसें म्हणती तया ।
परी तें जाणिजे वायां । पदार्थज्ञान ॥६॥
सर्वसाक्षी असणाऱ्या तुर्या अवस्थेला काही लोक ज्ञान म्हणतात; परंतु तोही शेवटी एक अनुभव असल्याने ते केवळ पदार्थाचे ज्ञान ठरते.
दृश्य पदार्थ जाणिजे । त्यास पदार्थज्ञान बोलिजे ।
शुद्ध स्वरूप जाणिजे । या नांव स्वरूपज्ञान ॥७॥
दृश्य वस्तू ओळखणे हे पदार्थाचे ज्ञान होय; पण स्वतःचे शुद्ध आत्मतत्त्व ओळखणे यालाच खरे स्वरूपज्ञान म्हणतात.
जेथें सर्वचि नाहीं ठा‍ईंचें । तेथें सर्वसाक्षत्व कैंचें ।
म्हणौनि शुद्ध ज्ञान तुर्येचें । मानूंचि नये ॥८॥
जिथे मुळातच प्रकृतीचे अस्तित्व नाही, तिथे साक्षीभाव तरी कोणाचा असणार? म्हणून तुर्या अवस्थेला अंतिम शुद्ध ज्ञान मानू नये.
ज्ञान म्हणिजे अद्वैत । तुर्या प्रत्यक्ष द्वैत ।
म्हणौनि शुद्ध ज्ञान सतंत । वेगळेंचि असे ॥९॥
ज्ञान म्हणजे अखंड अद्वैत, तर तुर्या अवस्थेत साक्षी आणि साक्ष्य असे सूक्ष्म द्वैत असते; म्हणूनच शुद्ध आत्मज्ञान या सर्वांपेक्षा वेगळे आहे.
ऐक शुद्ध ज्ञानाचें लक्षण । शुद्ध स्वरूपचि आपण ।
या नांव शुद्ध स्वरूपज्ञान । जाणिजे श्रोतीं ॥१०॥
शुद्ध ज्ञानाचे लक्षण ऐका; स्वतःच ते शुद्ध परब्रह्म स्वरूप बनून जाणे यालाच श्रोत्यांनी 'शुद्ध स्वरूपज्ञान' जाणावे.
माहावाक्यौपदेश भला । परी त्याचा जप नाहीं बोलिला ।
तेथीचा तो विचारचि केला । पाहिजे साधकें ॥११॥
महावाक्यांचा उपदेश श्रेष्ठ आहे, पण महावाक्यांचा निव्वळ पोपटपंचीसारखा जप करायचा नसतो; साधकाने त्यातील गूढ अर्थाचा विचार केला पाहिजे.
माहावाक्य उपदेशसार । परी घेतला पाहिजे विचार ।
त्याच्या जपें, अंधकार- । न फिटे भ्रांतीचा ॥१२॥
महावाक्य हे उपदेशाचे सार आहे, पण त्याचा अर्थ समजून घेतला पाहिजे; केवळ अक्षरांचा जप केल्याने अज्ञानाचा अंधार कधीही फिटत नाही.
माहावाक्याचा अर्थ घेतां । आपण वस्तुचि तत्वतां ।
त्याचा जप करितां वृथा । सीणचि होये ॥१३॥
महावाक्याचा खरा अर्थ पाहिला तर आपण स्वतःच ते परब्रह्म आहोत; हा अर्थ न समजता केवळ शब्दांचा जप करण्यात व्यर्थ श्रम होतात.
माहावाक्याशें विवरण । हें मुख्य ज्ञानाचें लक्षण ।
शुद्ध लक्ष्यांचें आपण । वस्तुच आहे ॥१४॥
महावाक्याचा सखोल विचार करणे हेच खऱ्या ज्ञानाचे मुख्य लक्षण आहे; ज्याचे शुद्ध चिंतन करायचे ते सत्य आत्मतत्त्व आपण स्वतःच आहोत.
आपला आपणासि लाभ । हें ज्ञान परम दुल्लभ ।
जें आदि‍अंतीं स्वयंभ । स्वरूपचि स्वयें ॥१५॥
स्वतःची स्वतःलाच ओळख होणे हे ज्ञान जगात अत्यंत दुर्लभ आहे; जे आधी आणि शेवटी केवळ स्वयंभू आत्मस्वरूपच असते.
जेथून हें सर्व ही प्रगटे । आणि सकळही जेथें आटे ।
तें ज्ञान जालियां फिटे । भ्रांति बंधनाची ॥१६॥
ज्यातून हे सर्व विश्व निर्माण होते आणि शेवटी ज्याच्यामध्येच विलीन होते, ते ज्ञान झाल्यावर संसाराच्या बंधनाची भ्रांती कायमची संपते.
मतें आणी मतांतरें । जेथें होती निर्विकारें ।
अतिसूक्ष्म विचारें । पाहातां ऐक्य ॥१७॥
सर्व मते आणि पंथांचे वाद जिथे शांत होतात आणि अतिसूक्ष्म विचाराने पाहिले असता जिथे केवळ एकरूपताच दिसते.
जे या चराचराचें मूळ । शुद्ध स्वरूप निर्मळ ।
या नांव ज्ञान केवळ । वेदांतमतें ॥१८॥
जे या चराचराचे मूळ कारण आणि अत्यंत शुद्ध व निर्मळ स्वरूप आहे, वेदांतानुसार यालाच केवळ 'ज्ञान' म्हटले जाते.
शोधितां आपलें मूळ स्थान । सहजचि उडे अज्ञान ।
या नांव म्हणिजे ब्रह्मज्ञान । मोक्षदायेक ॥१९॥
आपल्या मूळ स्वरूपाचा शोध घेतला की अज्ञान आपोआप नाहीसे होते; याच मोक्ष देणाऱ्या ज्ञानाला 'ब्रह्मज्ञान' म्हणतात.
आपणासि वोळखों जातां । आंगीं बाणे सर्वज्ञता ।
तेणें येकदेसी वार्ता । निशेष उडे ॥२०॥
स्वतःची खरी ओळख झाली की अंगी सर्वज्ञता येते; आणि स्वतःला एका देहापुरते मर्यादित मानण्याची भावना पूर्णपणे नष्ट होते.
मी कोण ऐसा हेत- । धरून, पाहातां देहातीत ।
आवलोकितां नेमस्त । स्वरूपचि होये ॥२१॥
'मी कोण आहे?' असा शोध घेत देहापलीकडचे पाहिले, तर साधक निश्चयाने साक्षात आत्मस्वरूपच बनून जातो.
असो पूर्वीं थोर थोर । जेणें ज्ञानें पैलपार- ।
पावले, ते साचार । ऐक आतां ॥२२॥
पूर्वी जे जे थोर संत-महंत या ज्ञानाने भवसागराच्या पैलतीराला पोहोचले, त्यांची नावे आता नीट ऐक.
व्यास वसिष्ठ माहामुनी । शुक नारद समाधानी ।
जनकादिक माहाज्ञानी । येणेंचि ज्ञानें ॥२३॥
व्यास, वसिष्ठ महामुनी, शुकदेव, देवर्षी नारद आणि जनक राजा यांच्यासारखे महाज्ञानी याच आत्मज्ञानाने कृतार्थ झाले.
वामदेवादिक योगेश्वर । वाल्मीक अत्रि ऋषेश्वर ।
शोनिकादि अध्यात्मसार । वेदांतमतें ॥२४॥
वामदेवासारखे योगेश्वर, वाल्मीकी, अत्री ऋषी आणि शौनकादिक ऋषी वेदांताच्या याच अध्यात्मज्ञानाने तरून गेले.
सनकादिक मुख्यकरूनी । आदिनाथ मीन गोरक्षमुनी ।
आणीक बोलतां वचनी । अगाध असती ॥२५॥
सनकादिक, आदिनाथ, मच्छिंद्रनाथ, गोरक्षनाथ आणि इतर अनेक महात्मे याच एका ज्ञानाने पावन झाले.
सिद्ध मुनी माहानुभाव । सकळांचा जो अंतर्भाव ।
जेणें सुखें माहादेव । डुल्लत सदा ॥२६॥
सिद्ध, मुनी आणि संतांच्या अंतःकरणात हेच ज्ञान भरलेले असते; आणि ज्याच्या आत्मानंदात साक्षात महादेव सदैव डोलत असतात.
जें वेदशास्त्रांचें सार । सिद्धांत धादांत विचार ।
ज्याची प्राप्ती भाग्यानुसार । भाविकांस होये ॥२७॥
जे वेद-शास्त्रांचे मूळ सार आणि अंतिम सिद्धांत आहे; आणि ज्याची प्राप्ती भाग्यामुळे केवळ निष्कपट भक्तांनाच होते.
साधु संत आणी सज्जन । भूत भविष्य वर्तमान ।
सर्वत्रांचें गुह्य ज्ञान । तें संगिजेल आतां ॥२८॥
साधू, संत आणि सज्जनांचे जे भूत, भविष्य व वर्तमानातील अत्यंत गूढ ज्ञान आहे, ते आता सांगितले जाईल.
तीर्थें व्रतें तपें दानें । जें न जोडे धूम्रपानें ।
पंचाग्नी गोरांजनें । जें प्राप्त नव्हे ॥२९॥
जे तीर्थयात्रा, व्रते, तपे, दाने किंवा धुराचे सेवन करूनही साध्य होत नाही; आणि पंचाग्नी साधनांनीही जे मिळत नाही,
सकळ साधनाचें फळ । ज्ञानाची सिगचि केवळ ।
जेणें संशयाचें मूळ । निशेष तुटे ॥३०॥
जे सर्व साधनांचे अंतिम फळ आणि ज्ञानाचे सर्वोच्च शिखर आहे; ज्याच्या प्राप्तीने मनातील सर्व संशयांचे मूळ कायमचे तुटून जाते.
छपन्न भाषा तितुके ग्रंथ । आदिकरून वेदांत ।
या इतुकियांचा गहनार्थ । येकचि आहे ॥३१॥
छप्पन्न भाषांतील सर्व ग्रंथ आणि वेदांत या सर्वांचा मूळ गूढ अर्थ एकच आहे.
जें नेणवे पुराणीं । जेथें सिणल्या वेदवाणी ।
तेंचि आतां येचि क्षणीं । बोधीन गुरुकृपें ॥३२॥
जे पुराणांनाही पूर्ण सांगता आले नाही आणि जिथे वेदांची वाणीही थकून गेली, तेच परमतत्त्व सद्गुरूंच्या कृपेने मी आत्ता याच क्षणी समजावून सांगतो.
पाहिलें नस्तां संस्कृतीं । रीग नाहीं मर्ह्हाष्ट ग्रंथीं ।
हृदईं वसल्या कृपामुर्ती । सद्‌गुरु स्वामी ॥३३॥
संस्कृत भाषेचा अभ्यास नसला आणि मराठी ग्रंथांचेही मोठे ज्ञान नसले, तरी हृदयात कृपाळू सद्गुरू वास करत असल्याने काहीही अडत नाही.
आतां नलगे संस्कृत । अथवा ग्रंथ प्राकृत ।
माझा स्वामी कृपेसहित । हृदईं वसे ॥३४॥
आता मला संस्कृतची गरज नाही आणि प्राकृत ग्रंथांचीही गरज उरलेली नाही; कारण माझे समर्थ सद्गुरू कृपेने माझ्या हृदयात प्रकट झाले आहेत.
न करितां वेदाभ्यास । अथवा श्रवणसायास ।
प्रेत्नेंविण सौरस । सद्‌गुरुकृपा ॥३५॥
वेदांचा मोठा अभ्यास न करता आणि श्रवणाचे अतोनात कष्ट न घेता, सद्गुरूंच्या कृपेने हा सर्व आत्मानंद अनायासे प्राप्त होतो.
ग्रंथ मात्र मर्ह्हाष्ट । त्याहून संस्कृत श्रेष्ठ ।
त्या संस्कृतामधें पष्ट । थोर तो वेदांत ॥३६॥
मराठी ग्रंथांपेक्षा संस्कृत ग्रंथ श्रेष्ठ मानले जातात; आणि त्या संस्कृत साहित्यातही वेदांतशास्त्र हे सर्वात महान आहे.
त्या वेदांतापरतें कांहीं । सर्वथा श्रेष्ठ नाहीं ।
जेथें वेदगर्भ सर्वही । प्रगटजाला ॥३७॥
त्या वेदांतापेक्षा श्रेष्ठ जगात दुसरे काहीही नाही; कारण त्यामध्ये वेदांचे संपूर्ण अंतस्थ गूढ प्रगट झाले आहे.
असो ऐसा जो वेदांत । त्या वेदांताचाहि मथितार्थ ।
अतिगहन जो परमार्थ । तो तूं ऐक आतां ॥३८॥
असा जो वेदांत आहे त्याचाही जो मूळ मथितार्थ आणि अत्यंत गूढ परमार्थ आहे, तो आता तू एकाग्रतेने ऐक.
अरे गहनाचेंही गहन । तें तूं जाण सद्‌गुरुवचन ।
सद्‌गुरुवचनें समाधान । नेमस्त आहे ॥३९॥
गहनातील गहन तत्त्व म्हणजे केवळ 'सद्गुरूंचे वचन' होय; सद्गुरूंच्या एका शब्दानेच अंतःकरणात शाश्वत समाधान ठसते.
सद्‌गुरुवचन तोचि वेदांत । सद्‌गुरुवचन तोचि सिद्धांत ।
सद्‌गुरुवचन तोचि धादांत । सप्रचीत आतां ॥४०॥
सद्गुरूंचे वचन हाच खरा वेदांत, हाच खरा सिद्धांत आणि हाच प्रत्यक्ष अनुभूतीचा खरा मार्ग आहे.
जें अत्यंत गहन । माझ्या स्वामीचें वचन ।
जेणें माझे समाधान । अत्यंत जालें ॥४१॥
माझ्या सद्गुरूंचे जे अत्यंत गूढ वचन आहे, ज्याच्या एका शब्दाने मला अतीव समाधान लाभले,
तें हें माझें जीवीचें गुज । मी सांगैन म्हणतों तुज ।
जरी अवधान देसी मज । तरी आतां येच क्षणीं ॥४२॥
ते माझ्या अंतःकरणातील सर्वात मोठे गुपित मी तुला सांगणार आहे; जर तू आत्ता याच क्षणी माझ्याकडे पूर्ण लक्ष दिलेस तर!
शिष्य म्लान्वदनें बोले । धरिले सदृढ पाउले ।
मग बोलों आरंभिलें । गुरुदेवें ॥४३॥
हे ऐकून शिष्याने नम्र होऊन सद्गुरूंचे पाय घट्ट धरले; तेव्हा दयाळू गुरुदेवांनी पुढे बोलायला सुरुवात केली.
अहं ब्रह्मास्मि माहांवाक्य । येथीचा अर्थ अतर्क्ये ।
तोही सांगतों, ऐक्य- । गुरुशिष्य जेथें ॥४४॥
'अहं ब्रह्मास्मि' (मी ब्रह्म आहे) या महावाक्याचा जो अत्यंत अतर्क्य अर्थ आहे, जिथे गुरु आणि शिष्य एकरूप होतात, तो अर्थ आता मी सांगतो.
ऐक शिष्या येथीचें वर्म । स्वयें तूंचि आहेसि ब्रह्म ।
ये विषईं= संदेह भ्रम । धरूंचि नको ॥४५॥
हे शिष्या, याचे मूळ मर्म नीट ऐक; तू स्वतःच साक्षात परब्रह्म आहेस, याविषयी मनात कसलाही संशय किंवा भ्रम बाळगू नकोस.
नवविधा प्रकारें भजन । त्यांत मुख्य तें आत्मनिवेदन ।
तें समग्र प्रकारें कथन । कीजेल आतां ॥४६॥
नऊ प्रकारच्या भक्तींमध्ये मुख्य भक्ती म्हणजे 'आत्मनिवेदन' होय; त्याचे संपूर्ण स्वरूप आता सविस्तर स्पष्ट करतो.
निर्माण पंचभूतें यीयें । कल्पांतीं नासतीं येथान्वयें ।
प्रकृति पुरुष जीयें । तेही ब्रह्म होती ॥४७॥
ही निर्माण झालेली पंचमहाभूते कल्पांताच्या वेळी आपापल्या कारणात विलीन होतात; आणि प्रकृती व पुरुष हे दोन्ही शेवटी परब्रह्मामध्येच एकरूप होतात.
दृश्य पदार्थ आटतां । आपणहि नुरे तत्वतां ।
ऐक्यरूपें ऐक्यता । मुळींच आहे ॥४८॥
दिसणारे सर्व दृश्य पदार्थ संपले की स्वतःचा वेगळा 'मी'पणाही शिल्लक राहत नाही; हे अद्वैताचे मूळ ऐक्य आधीपासूनच सिद्ध आहे.
सृष्टीची नाहीं वार्ता । तेथें मुळींच ऐक्यता ।
पिंड ब्रह्मांड पाहों जातां । दिसेल कोठें ॥४९॥
जिथे सृष्टीचा पसाराच उरत नाही तिथे मुळातच ऐक्य असते; मग तिथे पिंड आणि ब्रह्मांड शोधूनही कुठे सापडणार?
ज्ञानवन्ही प्रगटे । तेणें दृश्य केर आटे ।
तदाकारें मूळ तुटे । भिन्नत्वाचें ॥५०॥
ज्ञानाचा अग्नी प्रगट झाला की दृश्याचा सर्व कचरा जळून जातो; आणि त्या आत्मस्वरूपाशी एकरूप झाल्याने वेगळेपणाचे मूळ कायमचे तुटते.
मिथ्यत्वें वृत्ति फिरे । तों दृश्य असतांच वोसरे ।
सहजचि येणें प्रकारें । जालें आत्मनिवेदन ॥५१॥
दृश्य जग मिथ्या आहे असा विवेक जागृत झाला की दृश्य समोर असूनही त्याचे भान उरत नाही; अशा प्रकारे आत्मनिवेदन सहज साध्य होते.
असो गुरूचे ठा‍ईं अनन्यता । तरी तुज कायेसी रे चिंता ।
वेगळेंपणें अभक्ता । उरोंचि नको ॥५२॥
सद्गुरूंच्या चरणी तुझा अनन्य भाव असेल तर तुला कसलीही चिंता उरत नाही; देवापासून स्वतःला वेगळे मानून अभक्तासारखे राहू नकोस.
आतां हेंचि दृढीकर्ण- । व्हावया, करीं सद्‌गुरुभजन ।
सद्‌गुरुभजनें समाधान । नेमस्त आहे ॥५३॥
हाच निश्चय पक्का होण्यासाठी अखंड सद्गुरूंचे भजन कर; कारण सद्गुरूंच्या भक्तीनेच अंतःकरणात शाश्वत समाधान लाभते.
या नांव शिष्या आत्मज्ञान । येणें पाविजे समाधान ।
भवभयाचें बंधन । समूळ मिथ्या ॥५४॥
हे शिष्या, यालाच खरे आत्मज्ञान म्हणतात आणि यामुळेच खरे समाधान मिळते; भवसागराचे भय आणि बंधने ही मुळातच खोटी आहेत.
देह मी वाटे ज्या नरा । तो जाणावा आत्महत्यारा ।
देहाभिनानें येरझारा । भोगिल्याच भोगी ॥५५॥
जो मनुष्य 'मी म्हणजे हे शरीर' असे मानतो तो स्वतःचाच घात करणारा समजावा; कारण देहाभिमानामुळेच त्याला पुन्हा पुन्हा जन्म-मरणाचे फेरे भोगावे लागतात.
असो चहूं देहावेगळा । जन्मकर्मासी निराळा ।
सकळ आबाळगोबळा । सबाह्य तूं ॥५६॥
तू स्थूल, सूक्ष्म, कारण आणि महाकारण या चार देहांच्या पलीकडचा, जन्म-कर्मापासून अलिप्त आणि या सर्व पसाऱ्याच्या आत-बाहेर व्यापून उरलेला आत्मा आहेस.
कोणासीच नाहीं बंधन । भ्रांतिस्तव भुलले जन ।
दृढ घेतला देहाभिमान । म्हणौनियां ॥५७॥
वास्तविक कोणालाही कसलेच बंधन नाही; केवळ भ्रमामुळे लोक स्वतःला बद्ध मानतात आणि देहाचा खोटा अभिमान बाळगतात.
शिष्या येकांतीं बैसावें । स्वरूपीं विश्रांतीस जावें ।
तेणें गुणें दृढावे । परमार्थ हा ॥५८॥
हे शिष्या, एकांतात बसावे आणि आपल्या मूळ आत्मस्वरूपात विश्रांती घ्यावी; त्यामुळे हा परमार्थ मनात पक्का ठसतो.
अखंड घडे श्रवणमनन । तरीच पाविजे समाधान ।
पूर्ण जालियां ब्रह्मज्ञान । वैराग्य भरे आंगीं ॥५९॥
अखंड श्रवण आणि मनन घडले तरच अंतरीचे समाधान टिकून राहते; आणि पूर्ण ब्रह्मज्ञान झाले की अंगात स्वाभाविकच वैराग्य बाणते.
शिष्या मुक्तपणें अनर्गळ । करिसीं इंद्रियें बाष्कळ ।
तेणें तुझी तळमळ । जाणार नाहीं ॥६०॥
हे शिष्या, जर मुक्ततेच्या नावाखाली तू स्वैर वागून इंद्रियांना मोकळे सोडलेस, तर मनाची तळमळ कधीही संपणार नाही.
विषईं वैराग्य उपजलें । तयासीच पूर्ण ज्ञान जालें ।
मणी टाकितांचि लाधलें । राज्य जेवीं ॥६१॥
ज्याच्या मनात विषयभोगांविषयी पूर्ण वैराग्य निर्माण होते त्यालाच खरे ज्ञान प्राप्त होते; एखाद्या मण्यावरचा मोह सोडताच साक्षात राज्य मिळावे तसे हे आहे.
मणी होतां सीगटाचा । लोभ धरूनिया तयाचा ।
मूर्खपणें राज्याचा । अव्हेर केला ॥६२॥
एखाद्या शिंपल्यातील मण्याच्या मोहापायी मूर्ख माणसाने चालून आलेल्या विशाल राज्याचा अव्हेर करावा, तसे विषयांत अडकणाऱ्याचे होते.
ऐक शिष्या सावधान । आतां भविष्य मी सांगेन ।
जया पुरुषास जें ध्यान । तयासि तेंचि प्राप्त ॥६३॥
हे शिष्या, आता सावध होऊन ऐक, मी तुला भविष्यातील नियम सांगतो; माणूस ज्याचे सतत ध्यान करतो त्याला शेवटी तेच रूप प्राप्त होते.
म्हणोनि जे अविद्या । सांडून धरावी सुविद्या ।
तेणें गुणें जगद्वंद्या । पाविजे सीघ्र ॥६४॥
म्हणून अज्ञानाचा त्याग करून आत्मज्ञानाची सुविद्या अंगी बाळगावी; त्यामुळे जगद्वंद्य अशा परब्रह्माची प्राप्ती तत्काळ होते.
सन्यपाताचेनि दुःखें । भयानक दृष्टीस देखे ।
औषध घेतांचि सुखें । आनंद पावे ॥६५॥
संनिपाताच्या भयंकर आजारात माणसाला भयानक भ्रम दिसतात; पण योग्य औषध घेताच तो आजारातून सुटून आनंद अनुभवतो.
तैसें अज्ञानसन्यपातें । मिथ्या दृष्टीस दिसतें ।
ज्ञानाउषध घेतां तें । मुळींच नाहीं ॥६६॥
तसेच अज्ञानाच्या संनिपातामुळे हे खोटे जग खरे वाटत असते; ज्ञानाचे दिव्य औषध घेताच हा भ्रम मुळातच अस्तित्वात नाही हे समजते.
मिथ्या स्वप्नें वोसणाला । तो जागृतीस आणिला ।
तेणें पूर्वदशा पावला । निर्भय जे ॥६७॥
वाईट स्वप्न पाहून घाबरलेल्या माणसाला जागे केले की तो भीतीमुक्त होतो आणि आपली मूळची निर्भय अवस्था अनुभवतो.
मिथ्याच परी सत्य वाटलें । तेणें गुणें दुःख जालें ।
मिथ्या आणी निरसलें । हें तों घडेना ॥६८॥
स्वप्न मुळात खोटे असूनही जागे होईपर्यंत खरे वाटल्यामुळे दुःख देते; पण जागे झाल्यावर ते खोटे ठरून नाहीसे होते.
मिथ्या आहे जागृतासी । परी वेढा लाविलें निद्रिस्तांसी ।
जागा जालियां तयासी । भयेंचि नाहीं ॥६९॥
जाग्या झालेल्या माणसाला स्वप्न खोटे वाटते, पण झोपलेल्या माणसाला ते भयानक वाटते; तसा ज्ञानाने जागा झालेल्याला संसाराचे कसलेही भय उरत नाही.
परी अविद्याझोंप येते भरें । भरे सर्वांगी काविरें ।
पूर्ण जागृती श्रवणद्वारें- । मननें करावी ॥७०॥
पण अज्ञानाची झोप पुन्हा पुन्हा घेरते आणि देहाभिमानाचे काहूर माजवते; म्हणून श्रवण आणि मननाच्या बळावर पूर्ण जागे राहिले पाहिजे.
जागृतीची वोळखण । ऐक तयाचें लक्षण ।
जो विषईं विरक्त पूर्ण । अंतरापासुनी ॥७१॥
जागृत अवस्थेचे लक्षण ऐक; जो मनापासून अंतर्बाह्य विषयभोगांविषयी पूर्ण विरक्त झाला आहे तोच खरा जागा झाला आहे.
जेणें विरक्तीस न यावें । तो साधक ऐसें जाणावें ।
तेणें साधन करावें । थोरीव सांडुनी ॥७२॥
ज्याच्या अंगी अजून पूर्ण विरक्ती आली नाही त्याला 'साधक' समजावे; त्याने मोठेपणाचा अहंकार सोडून निरंतर साधना केली पाहिजे.
साधन न मने जयाला । तो सिद्धपणे बद्ध जाला ।
त्याहूनि मुमुक्ष भला । ज्ञानाधिकारी ॥७३॥
ज्याला साधना करणे रुचत नाही तो स्वतःला सिद्ध मानूनही प्रत्यक्षात बद्धच राहतो; त्याच्यापेक्षा ज्ञानाचा अधिकार असलेला मुमुक्षू कितीतरी पटीने श्रेष्ठ होय.
तंव शिष्यें केला प्रश्न । कैसें बद्धमुमुक्षाचें लक्षण ।
साधक सिद्ध वोळखण । कैसी जाणावी ॥७४॥
तेव्हा शिष्याने विचारले, 'बद्ध आणि मुमुक्षू यांची लक्षणे कशी असतात? आणि साधक व सिद्ध यांची खरी ओळख काय आहे?'
याचें उत्तर श्रोतयांसी । दिधलें पुढिलीये समासीं ।
सावध श्रोतीं कथेसी । अवधान द्यावें ॥७५॥
या प्रश्नाचे उत्तर पुढील समासात श्रोत्यांसाठी दिले आहे; श्रोत्यांनी सावध चित्ताने या निरूपणाकडे लक्ष द्यावे.