सृष्टी जे कां चराचर । जीव दाटले अपार ।
परी ते अवघे चत्वार । बोलिजेती ॥१॥
या चराचर सृष्टीमध्ये अगणित जीव भरलेले आहेत; परंतु अध्यात्माच्या दृष्टीने त्या सर्वांचे चार मुख्य प्रकार सांगितले जातात.
ऐक तयांचें लक्षण । चत्वार ते कोण कोण ।
बद्ध मुमुक्ष साधक जाण । चौथा सिद्ध ॥२॥
ते चार प्रकार कोणते ते नीट ऐका; पहिला 'बद्ध', दुसरा 'मुमुक्षू', तिसरा 'साधक' आणि चौथा 'सिद्ध' होय.
यां चौघांविरहित कांहीं । सचराचरीं पांचवा नाहीं ।
आतां असो हें सर्वही । विशद करूं ॥३॥
या चौघांशिवाय या संपूर्ण विश्वात पाचवा कोणताही प्रकार अस्तित्वात नाही; आता या सर्वांचे स्वरूप स्पष्ट करतो.
बद्ध म्हणिजे तो कोण । कैसें मुमुक्षाचें लक्षण ।
साधकसिद्धवोळखण । कैसी जाणावी ॥४॥
बद्ध म्हणजे कोण, मुमुक्षूचे लक्षण काय, आणि साधक व सिद्ध यांची खरी ओळख कशी पटवावी?
श्रोतीं व्हावें सावध । प्रस्तुत ऐका बद्ध ।
मुमुक्ष साधक आणि सिद्ध । पुढें निरोपिले ॥५॥
श्रोत्यांनी सावध व्हावे; सध्या बद्ध जिवाचे लक्षण ऐका, मुमुक्षू, साधक आणि सिद्धांचे स्वरूप पुढे सांगितले जाईल.
आतां बद्ध तो जाणिजे ऐसा । अंधारींचा अंध जैसा ।
चक्षुविण दाही दिशा । सुन्याकार ॥६॥
बद्ध माणूस म्हणजे अंधारात चाचपडणाऱ्या आंधळ्यासारखा असतो; ज्याला डोळे नसल्यामुळे दाही दिशा शून्य आणि अंधकारमय वाटतात.
भक्त ज्ञाते तापसी । योगी वीतरागी संन्यासी ।
पुढें देखतां दृष्टीसी । येणार नाहीं ॥७॥
भक्त, ज्ञानी, तपस्वी, योगी, विरक्त आणि संन्यासी डोळ्यांसमोर आले तरी त्याला त्यांची खरी थोरवी दिसत नाही.
न दिसे नेणे कर्माकर्म । न दिसे नेणे धर्माधर्म ।
न दिसे नेणे सुगम । परमार्थपंथ ॥८॥
त्याला काय करावे आणि काय करू नये हे समजत नाही, धर्माधर्माची चाड नसते आणि परमार्थाचा सोपा मार्गही दिसत नाही.
तयास न दिसे सच्छास्त्र । सत्संगति सत्पात्र ।
सन्मार्ग जो कां पवित्र । तो ही न दिसे ॥९॥
त्याला उत्तम शास्त्रांची गोडी नसते, संतांची संगत आणि सुपात्र व्यक्ती दिसत नाही; आणि जो पवित्र सन्मार्ग आहे तोही उमगत नाही.
न कळे सारासार विचार । न कळे स्वधर्म आचार ।
न कळे कैसा परोपकार । दानपुण्य ॥१०॥
त्याला सारासार विचार कळत नाही, स्वधर्माचे आचरण ठाऊक नसते आणि परोपकार, दानपुण्य म्हणजे काय हे समजत नाही.
नाहीं पोटीं भूतदया । नाहीं सुचिष्मंत काया ।
नाहीं जनासि निववावया । वचन मृद ॥११॥
त्याच्या मनात भूतदया नसते, शरीर पवित्र नसते आणि लोकांचे मन शांत करतील असे गोड शब्द त्याच्या मुखात नसतात.
न कळे भक्ति न कळे ज्ञान । न कळे वैराग्य न कळे ध्यान ।
न कळे मोक्ष न कळे साधन । या नांव बद्ध ॥१२॥
ज्याला भक्ती, ज्ञान, वैराग्य, ध्यान, मोक्ष आणि साधना यातील काहीही समजत नाही, त्याला 'बद्ध' म्हणतात.
न कळे देव निश्चयात्मक । न कळे संतांचा विवेक ।
न कळे मायेचें कौतुक । या नांव बद्ध ॥१३॥
ज्याला देवाचा खरा निश्चय कळत नाही, संतांचा विवेक समजत नाही आणि मायेचा खेळ उलगडत नाही, तो बद्ध जाणावा.
न कळे परमार्थाची खूण । न कळे अध्यात्मनिरूपण ।
न कळे आपणासि आपण । या नांव बद्ध ॥१४॥
ज्याला परमार्थाची खूण कळत नाही, अध्यात्माचे निरूपण समजत नाही आणि स्वतःची स्वतःला ओळख नसते, तो बद्ध होय.
न कळे जीवाचें जन्ममूळ । न कळे साधनाचें फळ ।
न कळे तत्वतां केवळ । या नांव बद्ध ॥१५॥
ज्याला या जन्माचे मूळ कारण ठाऊक नाही, साधनेचे फळ काय हे समजत नाही आणि मूळ आत्मतत्त्व कळत नाही, तो बद्ध जाणावा.
न कळे कैसें तें बंधन । न कळे मुक्तीचें लक्षण ।
न कळे वस्तु विलक्षण । या नांव बद्ध ॥१६॥
बंधन कशाला म्हणतात, मुक्तीचे लक्षण काय आहे आणि आत्मतत्त्व कसे अलौकिक आहे हे ज्याला कळत नाही, तो बद्ध होय.
न कळे शास्त्रार्थ बोलिला । न कळे निजस्वार्थ आपुला ।
न कळे संकल्पें बांधला । या नांव बद्ध ॥१७॥
ज्याला शास्त्रांचा खरा अर्थ समजत नाही, स्वतःचे खरे हित कशात आहे हे ठाऊक नसते आणि जो संकल्पांच्या जाळ्यात अडकलेला असतो, तो बद्ध होय.
जयासि नाहीं आत्मज्ञान । हें मुख्य बद्धाचें लक्षण ।
तीर्थ व्रत दान पुण्य । कांहींच नाहीं ॥१८॥
ज्याला आत्मज्ञान नाही हेच बद्धाचे मुख्य लक्षण आहे; त्याच्या आयुष्यात तीर्थ, व्रत, दान आणि पुण्य कशालाच स्थान नसते.
दया नाहीं करुणा नाहीं । आर्जव नाहीं मित्रि नाहीं ।
शांति नाहीं क्ष्मा नाहीं । या नांव बद्ध ॥१९॥
ज्याच्या ठायी दया नाही, करुणा नाही, नम्रता नाही, मैत्री नाही, शांती नाही आणि क्षमा नाही, त्याला बद्ध म्हणावे.
जें ज्ञानविशिं उणें । तेथें कैचीं ज्ञानाचीं लक्षणें ।
बहुसाल कुलक्षणें । या नांव बद्ध ॥२०॥
ज्याच्याकडे ज्ञानाचा पूर्ण अभाव असतो तिथे ज्ञानाची लक्षणे कशी असणार? त्याच्या अंगी केवळ नानाविध दुर्गुणच भरलेले असतात.
नाना प्रकारीचे दोष- । करितां, वाटे परम संतोष ।
बाष्कळपणाचा हव्यास । या नांव बद्ध ॥२१॥
नाना प्रकारची दुष्कृत्ये करण्यात ज्याला मोठा आनंद वाटतो आणि स्वैर व बेताल वागण्याचा ज्याला हव्यास असतो, तो बद्ध होय.
बहु काम बहु क्रोध । बहु गर्व बहु मद ।
बहु द्वंद बहु खेद । या नांव बद्ध ॥२२॥
ज्याच्या अंगी अतोनात वासना, पराकोटीचा राग, गर्व, माज, भांडणे आणि सततचा संताप असतो, तो बद्ध जाणावा.
बहु दर्प बहु दंभ । बहु विषये बहु लोभ ।
बहु कर्कश बहु अशुभ । या नांव बद्ध ॥२३॥
ज्याच्या ठायी मोठा अहंकार, दांभिकपणा, विषयलोलुपता, लोभ, कर्कश स्वभाव आणि अशुभ विचार असतात, तो बद्ध होय.
बहु ग्रामणी बहु मत्सर । बहु असूया तिरस्कार ।
बहु पापी बहु विकार । या नांव बद्ध ॥२४॥
जो गावगुंड, मत्सरी, दुसऱ्याचा हेवा करणारा, तिरस्करणीय, पापी आणि विकारी असतो, तो बद्ध जाणावा.
बहु अभिमान बहु ताठा । बहु अहंकार बहु फांटा ।
बहु कुकर्माचा सांठा । या नांव बद्ध ॥२५॥
ज्याच्या अंगी मोठा अभिमान, ताठरपणा, अहंकार, फाटे फोडण्याची सवय आणि दुष्कृत्यांचा साठा असतो, तो बद्ध होय.
बहु कापट्य वादवेवाद । बहु कुतर्क भेदाभेद ।
बहु क्रूइर कृपामंद । या नांव बद्ध ॥२६॥
जो कपटी, सतत वाद घालणारा, कुतर्की, भेदाभेद मानणारा, क्रूर आणि दयेचा लेश नसलेला असतो, तो बद्ध जाणावा.
बहु निंदा बहु द्वेष । बहु अधर्म बहु अभिळाष ।
बहु प्रकारीचे दोष । या नांव बद्ध ॥२७॥
जो सतत लोकांची निंदा करतो, द्वेष करतो, अधर्माने वागतो, लोभी असतो आणि अनेक दोषांनी माखलेला असतो, तो बद्ध होय.
बहु भ्रष्ट अनाचार । बहु नष्ट येकंकार ।
बहु आनित्य अविचार । या नांव बद्ध ॥२८॥
जो अत्यंत भ्रष्ट, अनाचारी, दुष्ट, लहरी आणि नेहमी अविचाराने वागणारा असतो, त्याला बद्ध म्हणावे.
बहु निष्ठुर बहु घातकी । बहु हत्यारा बहु पातकी ।
तपीळ कुविद्या अनेकी । या नांव बद्ध ॥२९॥
जो अत्यंत निष्ठुर, घातकी, खुनशी, पापी, संतापी आणि वाईट विद्यांचा वापर करणारा असतो, तो बद्ध जाणावा.
बहु दुराशा बहु स्वार्थी । बहु कळह बहु अनर्थी ।
बहु डा‍ईक दुर्मती । या नांव बद्ध ॥३०॥
ज्याच्या ठायी दुराशा, तीव्र स्वार्थ, सततची भांडणे, संकटे ओढवून घेण्याची खोड आणि दुर्बुद्धी असते, तो बद्ध होय.
बहु कल्पना बहु कामना । बहु तृष्णा बहु वासना ।
बहु ममता बहु भावना । या नांव बद्ध ॥३१॥
ज्याच्या मनात अनेक कल्पना, वासना, अतृप्त तृष्णा, तीव्र आसक्ती आणि भलत्याच भावनांचा पसारा असतो, तो बद्ध जाणावा.
बहु विकल्पी बहु विषादी । बहु मूर्ख बहु समंधी ।
बहु प्रपंची बहु उपाधी । या नांव बद्ध ॥३२॥
जो सतत संशय घेणारा, विषाद मानणारा, मूर्ख, वेडपट, प्रपंचात पूर्ण बुडालेला आणि उपाधी वाढवणारा असतो, तो बद्ध होय.
बहु वाचाळ बहु पाषंडी । बहु दुर्जन बहु थोतांडी ।
बहु पैशून्य बहु खोडी । या नांव बद्ध ॥३३॥
जो अतिशय वाचाळ, पाखंडी, दुर्जन, भोंदू, चहाडखोर आणि खोडकर असतो, त्याला बद्ध समजावे.
बहु अभाव बहु भ्रम । बहु भ्रांति बहु तम ।
बहु विक्षेप बहु विराम । या नांव बद्ध ॥३४॥
ज्याच्या ठायी अविश्वास, भ्रम, भ्रांती, तमोगुण, चित्ताची अस्वस्थता आणि सतत आळस असतो, तो बद्ध जाणावा.
बहु कृपण बहु खंदस्ती । बहु आदखणा बहु मस्ती ।
बहु असत्क्रिया व्यस्ती । या नांव बद्ध ॥३५॥
जो अत्यंत कंजूष, दुसऱ्याला नावे ठेवणारा, हेकेखोर, मस्तवाल आणि दुष्कृत्यांत मग्न असतो, तो बद्ध होय.
परमार्थविषईं अज्ञान । प्रपंचाचें उदंड ज्ञान ।
नेणे स्वयें समाधान । या नांव बद्ध ॥३६॥
परमार्थाच्या बाबतीत पूर्ण अज्ञानी आणि प्रपंचाचे मात्र अफाट ज्ञान असणारा, ज्याला आत्मसमाधान काय हे ठाऊकच नसते, तो बद्ध जाणावा.
परमार्थाचा अनादर । प्रपंचाचा अत्यादर ।
संसारभार जोजार । या नांव बद्ध ॥३७॥
परमार्थाचा अनादर करणारा, प्रपंचाचा अतोनात सोस बाळगणारा आणि संसाराच्या ओझ्यात खितपत पडलेला तो बद्ध होय.
सत्संगाची नाहीं गोडी । संतनिंदेची आवडी ।
देहेबुद्धीची घातली बेडी । या नाव बद्ध ॥३८॥
ज्याला सत्संगाची अजिबात गोडी नसते, संतांच्या निंदेची मात्र भारी आवड असते आणि ज्याने देहबुद्धीची बेडी स्वतःच्या पायात ठोकली आहे, तो बद्ध होय.
हातीं द्रव्याची जपमाळ । कांताध्यान सर्वकाळ ।
सत्संगाचा दुष्काळ । या नांव बद्ध ॥३९॥
हातात पैशांची जपमाळ आणि मनात सतत कामिनीचे ध्यान असणारा, ज्याच्या आयुष्यात सत्संगाचा दुष्काळ असतो, तो बद्ध जाणावा.
नेत्रीं द्रव्य दारा पाहावी । श्रवणीं द्रव्य दारा ऐकावी ।
चिंतनीं द्रव्य दारा चिंतावी । या नांव बद्ध ॥४०॥
डोळ्यांनी फक्त धन आणि स्त्री पाहावी, कानांनी केवळ पैशांच्या व भोगांच्या गप्पा ऐकाव्यात आणि मनात अखंड संपत्तीचेच चिंतन करावे, असा तो बद्ध असतो.
काया वाचा आणि मन । चित्त वित्त जीव प्राण ।
द्रव्यदारेचें करी भजन । या नांव बद्ध ॥४१॥
शरीर, वाणी, मन, चित्त, संपत्ती आणि संपूर्ण प्राण ओतून जो केवळ धन आणि स्त्रीचीच आराधना करतो, तो बद्ध जाणावा.
इंद्रियें करून निश्चळ । चंचळ हो‍ऊं नेदी पळ ।
द्रव्यदारेसि लावी सकळ । या नांव बद्ध ॥४२॥
आपली सर्व इंद्रिये इतर कशातही न भटकू देता एकाग्रतेने केवळ संपत्ती आणि संसारातच जो राबवतो, तो बद्ध होय.
द्रव्य दारा तेंचि तीर्थ । द्रव्य दारा तोचि परमार्थ ।
द्रव्य दारा सकळ स्वार्थ । म्हणे तो बद्ध ॥४३॥
धन आणि स्त्री हेच त्याचे तीर्थक्षेत्र, हाच त्याचा परमार्थ आणि हाच त्याचा संपूर्ण स्वार्थ आहे असे जो मानतो, तो बद्ध जाणावा.
वेर्थं जा‍ऊं नेदी काळ । संसारचिंता सर्वकाळ ।
कथा वार्ता तेचि सकळ । या नांव बद्ध ॥४४॥
एक क्षणही व्यर्थ न घालवता रात्रंदिवस केवळ संसाराचीच चिंता वाहतो आणि सर्व चर्चा फक्त व्यवहाराचीच करतो, तो बद्ध होय.
नाना चिंता नाना उद्वेग । नाना दुःखाचे संसर्ग ।
करी परमार्थाचा त्याग । या नांव बद्ध ॥४५॥
संसाराच्या अनेक चिंता, उद्वेग आणि दुःखांच्या फेऱ्यात अडकून जो परमार्थाचा पूर्ण त्याग करतो, तो बद्ध जाणावा.
घटिका पळ निमिष्यभरी । दुश्चीत नव्हतां अंतरीं ।
सर्वकाळ ध्यान करी । द्रव्यदाराप्रपंचाचें ॥४६॥
घडीभर किंवा एका निमिषासाठीही ज्याचे लक्ष विचलित होत नाही, अखंड जो केवळ संपत्ती, स्त्री आणि प्रपंचाचेच ध्यान धरतो, तो बद्ध होय.
तीर्थ यात्रा दान पुण्य । भक्ति कथा निरूपण ।
मंत्र पूजा जप ध्यान । सर्वही द्रव्य दारा ॥४७॥
तीर्थयात्रा, दानधर्म, भक्ती, कथा, निरूपण, मंत्र, पूजा, जप आणि ध्यान या सर्वांपेक्षा ज्याच्यासाठी संपत्ती आणि संसारच सर्वस्व असतो, तो बद्ध जाणावा.
जागृति स्वप्न रात्रि दिवस । ऐसा लागला विषयेध्यास ।
नाहीं क्षणाचा अवकाश । या नांव बद्ध ॥४८॥
जागृती, स्वप्न, रात्र आणि दिवस अखंड ज्याला केवळ विषयभोगांचाच ध्यास लागलेला असतो आणि क्षणाचीही उसंत नसते, तो बद्ध होय.
ऐसें बद्धाचें लक्षण । मुमुक्षपणीं पालटे जाण ।
ऐक तेही वोळखण । पुढिलीये समासीं ॥४९॥
अशी ही बद्धाची लक्षणे मुमुक्षू झाल्यावर कशी पालटतात, त्याची खरी ओळख पुढील समासात ऐकावी.