जे करामती दाखविती । तेहि गुरु म्हणिजेती ।
परंतु सद्‌गुरु नव्हेती । मोक्षदाते ॥१॥
जे केवळ चमत्कार आणि करामती दाखवतात त्यांना लोक गुरु म्हणतात खरे; पण ते मोक्ष देणारे खरे सद्गुरू नव्हेत.
सभामोहन भुररीं चेटकें । साबरमंत्र कौटालें अनेकें ।
नाना चमत्कार कौतुकें । असंभाव्य सांगती ॥२॥
सभा जिंकणे, मोहिनी घालणे, नजरबंदी, शाबरमंत्र, फसव्या क्लृप्त्या आणि नानाविध अद्भूत चमत्कार ते लोकांना दाखवतात.
सांगती औषधीप्रयोग । कां सुवर्णधातूचा मार्ग ।
दृष्टिबंधनें लागवेग । अभिळाषाचा ॥३॥
औषधांचे प्रयोग सांगतात, तांब्याचे सोने करण्याचा मार्ग दाखवतात किंवा नजरबंदी करून लोकांच्या हव्यासाला भुलवतात.
साहित संगीत रागज्ञान । गीत नृत्य तान मान ।
नाना वाद्यें सिकविती जन । तेहि येक गुरु ॥४॥
साहित्य, संगीत, रागज्ञान, गायन, वादन, नृत्य आणि तालासुरांचे शिक्षण देणारे शिक्षक असतात, तेही कलेपुरते गुरुच होत.
विद्या सिकविती पंचाक्षरी । ताडेतोडे नानापरी ।
कां पोट भरे जयावरी । ते विद्या सिकविती ॥५॥
मंत्र-तंत्र शिकवणारे मांत्रिक किंवा पोटाची भूक भागवण्यासाठी एखादी कला वा विद्या शिकवणारे शिक्षक असतात.
जो यातीचा जो व्यापार । सिकविती भरावया उदर ।
तेहि गुरु परी साचार- । सद्‌गुरु नव्हेती ॥६॥
आपल्या जातीचा परंपरागत व्यवसाय व उपजीविकेचे साधन शिकवणारेही गुरु असतात; पण ते काही मोक्षदाते सद्गुरू नव्हेत.
आपली माता आणी पिता । तेहि गुरुचि तत्वतां ।
परी पैलापार पावविता । तो सद्‌गुरु वेगळा ॥७॥
आपली आई आणि वडील हे निश्चितच पहिले पूज्य गुरु आहेत; पण भवसागराच्या पैलतीराला नेणारे सद्गुरू मात्र वेगळेच असतात.
गाईत्रीमंत्राचा इचारू । सांगे तो साचार कुळगुरु ।
परी ज्ञानेंविण पैलपारु । पाविजेत नाहीं ॥८॥
गायत्री मंत्राचा उपदेश करणारे कुलगुरू असतात; पण त्यांच्याकडूनही आत्मज्ञान झाल्याशिवाय संसाराचा पैलपार गाठता येत नाही.
जो ब्रह्मज्ञान उपदेसी । अज्ञानांधारें निरसी ।
जीवात्मयां परमात्मयांसी । ऐक्यता करी ॥९॥
जो आत्मज्ञानाचा बोध करतो, अज्ञानाचा अंधार नाहीसा करतो आणि जीवात्मा व परमात्मा यांचे मूळ ऐक्य दाखवतो, तोच खरा सद्गुरू होय.
विघडले देव आणी भक्त । जीवशिवपणें द्वैत ।
तया देवभक्तां येकांत । करी, तो सद्‌गुरु ॥१०॥
जीव आणि शिव अशा द्वैतामुळे विलग झालेल्या देव आणि भक्ताची ज्याच्या कृपेने अद्वैतात कायमची भेट होते, तोच खरा सद्गुरू जाणावा.
भवव्याघ्रें घालूनि उडी । गोवत्सास तडातोडी ।
केली, देखोनि सीघ्र सोडी । तो सद्‌गुरु जाणावा ॥११॥
भवसागराच्या वाघाने झडप घालून वासनेच्या पाशात अडकलेल्या जिवाला जेव्हा संकटात गाठले, तेव्हा जो त्वरित सोडवतो तोच सद्गुरू होय.
प्राणी मायाजाळीं पडिलें । संसारदुःखें दुःखवलें ।
ऐसें जेणें मुक्त केलें । तो सद्‌गुरु जाणावा ॥१२॥
मायेच्या जाळ्यात अडकून जो संसाराच्या दुःखाने होरपळत आहे, अशा जिवाला बंधनातून कायमचे मुक्त करतो तोच सद्गुरू जाणावा.
वासनानदीमाहांपुरीं । प्राणी बुडतां ग्लांती करी ।
तेथें उडी घालूनि तारी । तो सद्गुारु जाणावा ॥१३॥
वासनांच्या महापुरात वाहून जाताना जीव जेव्हा गुदमरतो, तेव्हा स्वतः उडी घालून त्याला पैलतीराला लावतो तोच खरा सद्गुरू होय.
गर्भवास अति सांकडी । इछाबंधनाची बेडी ।
ज्ञान दे‍ऊन सीघ्र सोडी । तो सद्‌गुरु स्वामी ॥१४॥
गर्भावासाचे घोर संकट आणि इच्छांच्या बेड्या तोडून जो आत्मज्ञानाने जिवाची त्वरित सुटका करतो, तोच सद्गुरू स्वामी होय.
फोडूनि शब्दाचें अंतर । वस्तु दाखवी निजसार ।
तोचि गुरु माहेर । अनाथांचें ॥१५॥
शब्दांचे आवरण बाजूला सारून जो प्रत्यक्ष सत्य आत्मतत्त्व दाखवतो, तोच सद्गुरू अनाथ जिवांचे माहेरघर असतो.
जीव येकदेसी बापुडें । तयास ब्रह्मचि करी रोकडें ।
फेडी संसारसांकडे । वचनमात्रें ॥१६॥
एका देहात स्वतःला मर्यादित मानणाऱ्या दीन जिवाला जो साक्षात परब्रह्म बनवतो आणि एका शब्दाने संसाराचा त्रास संपवतो, तोच सद्गुरू.
जें वेदांचे अभ्यांतरीं । तें काढून अपत्यापरी ।
शिष्यश्रवणीं कवळ भरी । उद्गांरवचनें ॥१७॥
वेदांच्या अंतरंगात जे गूढ ज्ञान भरलेले आहे, ते आई जसा बाळाला प्रेमाने घास भरवते तसे जो शिष्याच्या कानात उपदेशरूपाने भरवतो.
वेद शास्त्र माहानुभाव । पाहातां येकचि अनुभव ।
तोचि येक गुरुराव । ऐक्यरूपें ॥१८॥
वेद, शास्त्रे आणि थोर संतांचा अनुभव ज्याच्या उपदेशात एकरूप झालेला दिसतो, तोच खरा गुरुकुलभूषण व श्रेष्ठ सद्गुरू होय.
संदेह निःशेष जाळी । स्वधर्म आदरें प्रतिपाळी ।
वेदविरहित टवाळी । करूंच नेणे ॥१९॥
जो सर्व संशय समूळ जाळून टाकतो, स्वधर्माचे आदरपूर्वक पालन करतो आणि वेदांविरुद्ध बोलत नाही, तोच खरा सद्गुरू.
जें जें मन अंगिकारी । तें तें स्वयें मुक्त करी ।
तो गुरु नव्हे, भिकारी- । झडे आला ॥२०॥
शिष्याचे मन जे जे मागेल ते ते मोकळेपणाने करू देणारा आणि स्वतः वासनेच्या पाठीमागे धावणारा भिकारी गुरु नव्हे.
शिष्यास न लविती साधन । न करविती इंद्रियेंदमन ।
ऐसे गुरु आडक्याचे तीन । मिळाले तरी त्यजावे ॥२१॥
जे शिष्याकडून साधना करवून घेत नाहीत आणि इंद्रियांवर संयम ठेवायला शिकवत नाहीत, असे कवडीमोलाचे गुरु मिळाले तरी तत्काळ सोडावेत.
जो कोणी ज्ञान बोधी । समूळ अविद्या छेदी ।
इंद्रियेंदमन प्रतिपादी । तो सद्‌गुरु जाणावा ॥२२॥
जो खऱ्या आत्मज्ञानाचा बोध करतो, अज्ञानाचा समूळ नाश करतो आणि इंद्रियसंयमाचा आग्रह धरतो, त्यालाच खरा सद्गुरू मानावे.
येक द्रव्याचे विकिले । येक शिष्याचे आखिले ।
अतिदुराशेनें केले । दीनरूप ॥२३॥
काही गुरु पैशाच्या मोहाने विकले जातात, काही शिष्यांच्या मर्जीनुसार वाकतात आणि अतिलोभामुळे लाचार बनतात.
जें जें रुचे शिष्यामनीं । तैसीच करी मनधरणी ।
ऐसी कामना पापिणी । पडली गळां । २४ ॥२४॥
शिष्याला जे आवडेल तसेच बोलून त्याची मनधरणी करतात; अशा गुरूंच्या गळ्यात स्वार्थाची आणि कामनेची पापिणी अडकलेली असते.
जो गुरु भीडसारु । तो अद्धमाहून अद्धम थोरु ।
चोरटा मंद पामरु । द्रव्यभोंदु ॥२५॥
जो गुरु शिष्याची खोटी भीड बाळगतो तो अत्यंत अधम, कपटी, मंद आणि केवळ पैशांचा भोंदू असतो.
जैसा वैद्य दुराचारी । केली सर्वस्वें बोहरी ।
आणी सेखीं भीड करी । घातघेणा ॥२६॥
जसा एखादा भ्रष्ट वैद्य रुग्णाचे सर्व पैसे उकळतो आणि नंतर आजार बळावला की भीड बाळगून त्याचा घात करतो,
तैसा गुरु नसावा । जेणें अंतर पडे देवा ।
भीड करूनियां, गोवा- । घाली बंधनाचा ॥२७॥
तसा गुरु असू नये, ज्याच्यामुळे देवाचे अंतर पडून तो केवळ संकोचामुळे शिष्याला संसाराच्या बंधनात अडकवून ठेवतो.
जेथें शुद्ध ब्रह्मज्ञान । आणी स्थूळ क्रियेचें साधन ।
तोचि सद्‌गुरु निधान । दाखवी डोळां ॥२८॥
जिथे शुद्ध आत्मज्ञान आणि प्रत्यक्ष आचरणाची जोड असते, तोच सद्गुरू खरा आत्मज्ञानाचा अमूल्य खजिना डोळ्यांसमोर उलगडतो.
देखणें दाखविती आदरें । मंत्र फु । म्किती कर्णद्वारें ।
इतुकेंच ज्ञान, तें पामरें- । अंतरलीं भगवंता ॥२९॥
काही जण बाह्य देखावा दाखवून कानात मंत्र फुंकतात; केवळ तेवढ्याच ज्ञानावर समाधान मानणारे पामर शेवटी भगवंताला मुकतात.
बाणे तिहींची खूण । तोचि गुरु सुलक्षण ।
तेथेंचि रिघावें शरण । अत्यादरें मुमुक्षें ॥३०॥
ज्याच्या ठायी ज्ञान, वैराग्य आणि शुद्ध आचरण बाणलेले असते तोच उत्तम सद्गुरू; मुमुक्षूने त्यालाच अत्यंत आदराने शरण जावे.
अद्वैतनिरूपणीं अगाध वक्ता । परी विषईं लोलंगता ।
ऐसिया गुरूचेनि सार्थकता । होणार नाहीं ॥३१॥
अद्वैतावर तासन् तास उत्कृष्ट भाषण करणारा पण स्वतः विषयभोगांत लोळणारा वक्ता असेल, तर अशा गुरूने शिष्याचे कल्याण कधीच होत नाही.
जैसा निरूपणसमयो । तैसेंचि मनहि करी वायो ।
कृतबुद्धीचा जयो । जालाच नाहीं ॥३२॥
कथा सांगताना तात्पुरता वैराग्याचा भाव दाखवायचा आणि नंतर मन भलतीकडेच धावायचे; अशा गुरूच्या बुद्धीचा अज्ञानावर विजय झालेला नसतो.
निरूपणीं सामर्थ्य सिद्धी । श्रवण होतां दुराशा बाधी ।
नाना चमत्कारें बुद्धी । दंडळूं लागे ॥३३॥
अध्यात्म निरूपण करताना सामर्थ्य आणि सिद्धींची चर्चा ऐकून ज्याच्या मनात लोभ निर्माण होतो, त्याची बुद्धी चमत्कारांकडे वाहवत जाते.
पूर्वीं ज्ञाते विरक्त भक्त । तयांसि सादृश्य भगवंत ।
आणी सामर्थ्यहि अद्भुतत । सिद्धीचेनि योगें ॥३४॥
पूर्वीचे ज्ञानी, विरक्त भक्त भगवंताशी एकरूप झाले होते; त्यांच्या ठायी तपाच्या सामर्थ्याने अद्भुत सिद्धीही चालून येत होत्या.
ऐसें तयांचें सामर्थ्य । आमुचें ज्ञानचि नुसदें वेर्थ ।
ऐसा सामर्थ्याचा स्वार्थ । अंतरीं वसे ॥३५॥
त्यांचे सामर्थ्य पाहून 'आपले ज्ञान तर नुसते व्यर्थ आहे' असा विचार करून जो चमत्कारांच्या मागे लागतो, त्याच्या मनात सुप्त स्वार्थ असतो.
निशेष दुराशा तुटे । तरीच भगवंत भेटे ।
दुराशा धरिती ते वोखटे । शब्दज्ञाते कामिक ॥३६॥
मनातील दुराशा जेव्हा पूर्णपणे तुटते तेव्हाच भगवंताची भेट होते; दुराशा बाळगणारे लोक हे केवळ कोरडे शब्दज्ञानी आणि विषयी असतात.
बहुत ज्ञातीं नागवलीं । कामनेनें वेडीं केलीं ।
कामना इच्छितांच मेलीं । बापुडीं मूर्खें ॥३७॥
अनेक पंडित-ज्ञानी कामनेच्या नादाने भरकटले आणि वेडे झाले; काहीतरी मिळवण्याच्या हव्यासातच ती बिचारी माणसे व्यर्थ संपून गेली.
निशेष कामनारहित । ऐसा तो विरुळा संत ।
अवघ्यांवेगळें मत । अक्षै ज्याचें ॥३८॥
कोणतीही वासना नसलेला असा विरक्त संत जगात अत्यंत दुर्मीळ असतो; त्याचे मत इतरांपेक्षा पूर्णपणे वेगळे आणि शाश्वत असते.
अक्षै ठेवा सकळांचा । परी पांगडा फिटेना शरीराचा ।
तेणें मार्ग ईश्वराचा । चुकोनि जाती ॥३९॥
आत्मस्वरूप हा सर्वांचा शाश्वत ठेवा आहे; पण शरीराची आसक्ती सुटत नाही, म्हणूनच बहुसंख्य लोक ईश्वराचा खरा मार्ग चुकतात.
सिद्धि आणी सामर्थ्य जालें । सामर्थ्यें देहास महत्त्व आलें ।
तेणें वेंचाड वळकावलें । देहबुद्धीचें ॥४०॥
सिद्धी आणि लौकिक सामर्थ्य मिळाले की शरीराला मोठेपण येते; आणि त्यामुळे देहबुद्धीचे भूत पुन्हा मानगुटीवर बसते.
सांडूनि अक्षै सुख । सामर्थ्य इछिती ते मूर्ख ।
कामनेसारिखें दुःख । आणीक कांहींच नाहीं ॥४१॥
शाश्वत आत्मसुख सोडून जे चमत्कारांचे सामर्थ्य इच्छितात ते मूर्ख होत; कामनेसारखे दुसरे भयानक दुःख जगात कोणतेही नाही.
ईश्वरेंविण जे कामना । तेणींचि गुणें नाना यातना ।
पावती, होती पतना- । वरपडे प्राणी ॥४२॥
भगवंताव्यतिरिक्त इतर क्षुद्र गोष्टींची इच्छा धरल्यामुळेच जिवाला अनेक यातना भोगाव्या लागतात आणि त्याचे अधःपतन होते.
होतां शरीरासी अंत । सामर्थ्यहि निघोन जात ।
सेखीं अंतरला भगवंत । कामनागुणें ॥४३॥
देह संपला की लौकिक सामर्थ्यही एका क्षणात नष्ट होते; आणि शेवटी वासनेमुळे साक्षात भगवंत मात्र अंतरून जातो.
म्हणोनि निःकामताविचारु । दृढबुद्धीचा निर्धारु ।
तोचि सद्‌गुरु पैलपारु । पाववी भवाचा ॥४४॥
म्हणून जो पूर्ण निष्काम आहे आणि ज्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात पक्की आहे, तोच खरा सद्गुरू संसाराच्या पैलतीराला नेतो.
मुख्य सद्गुरूचें लक्षण । आधीं पाहिजे विमळ ज्ञान ।
निश्चयाचें समाधान । स्वरूपस्थिती ॥४५॥
सद्गुरूचे मुख्य लक्षण म्हणजे त्याच्या ठायी शुद्ध ब्रह्मज्ञान, अढळ आत्मसमाधान आणि अखंड आत्मस्थिती असावी.
याहीवरी वैराग्य प्रबळ । वृत्ति उदास केवळ ।
विशेष आचारें निर्मळ । स्वधर्मविषईं ॥४६॥
त्याशिवाय प्रबळ वैराग्य, उदासीन वृत्ती आणि स्वधर्माच्या पालनात अत्यंत निर्मळ व चोख आचार असावा.
याहिवरी अध्यात्मश्रवण । हरिकथा निरूपण ।
जेथें परमार्थविवरण । निरंतर ॥४७॥
तसेच अखंड अध्यात्माचे श्रवण, हरिकथा, निरूपण आणि परमार्थाची सतत चर्चा जिथे चालू असते,
जेथें सारासारविचार । तेथें होये जगोद्धार ।
नवविधा भक्तीचा आधार । बहुता जनासी ॥४८॥
जिथे नित्य सारासार विचार चालतो तिथे जगाचा उद्धार होतो; आणि अशा ठिकाणी सर्वसामान्यांना नवविधा भक्तीचा मोठा आधार मिळतो.
म्हणोनि नवविधा भजन । जेथें प्रतिष्ठलें साधन ।
हें सद्गुरूचें लक्षण । श्रोतीं वोळखावें ॥४९॥
म्हणून जिथे नवविधा भक्ती आणि प्रत्यक्ष साधनांची बैठक पक्की असते, हेच खऱ्या सद्गुरूचे मुख्य लक्षण श्रोत्यांनी ओळखावे.
अंतरीं शुद्ध ब्रह्मज्ञान । बाह्य निष्ठेचें भजन ।
तेथें बहु भक्त जन । विश्रांति पावती ॥५०॥
अंतर्यामी शुद्ध ब्रह्मज्ञान आणि बाहेर अत्यंत निष्ठेची भक्ती जिथे असते, तिथेच असंख्य साधकांना मनाची खरी विश्रांती मिळते.
नाहीं उपासनेचा आधार । तो परमार्थ निराधार ।
कर्मेंविण अनाचार । भ्रष्ट होती ॥५१॥
उपासनेचा भक्कम पाया नसेल तर तो परमार्थ पोरका ठरतो; आणि सदाचाराशिवाय केवळ कोरड्या ज्ञानाने लोक भ्रष्ट होतात.
म्हणोनि ज्ञान वैराग्य आणि भजन । स्वधर्मकर्म आणि साधन ।
कथा निरूपण श्रवण मनन । नीति न्याये मर्यादा ॥५२॥
म्हणून ज्ञान, वैराग्य, भक्ती, स्वधर्मकर्म, नित्य साधना, हरिकथा, श्रवण-मनन, नीती, न्याय आणि मर्यादा या सर्वांची आवश्यकता असते.
यामधें येक उणें असे । तेणें तें विलक्षण दिसे ।
म्हणौन सर्वहि विलसे । सद्‌गुरुपासीं ॥५३॥
यातील एक जरी अंग कमी पडले तरी परमार्थाला विसंगती येते; म्हणूनच या सर्व सद्गुणांचे वैभव खऱ्या सद्गुरूंच्या ठायी सहज शोभून दिसते.
तो बहुतांचें पाळणकर्ता । त्यास बहुतांची असे चिंता ।
नाना साधनें समर्था । सद्‌गुरुपासीं ॥५४॥
सद्गुरू हा अनेकांचा पालनकर्ता असतो आणि त्याला सर्वांच्या कल्याणाची तळमळ असते; अशा समर्थ सद्गुरूंकडे साधनेचे सर्व मार्ग असतात.
साधनेंविण परमार्थ प्रतिष्ठे । तो मागुतां सवेंच भ्रष्टे ।
याकारणे दुरीद्रष्टे । माहानुभाव ॥५५॥
साधनेचा पाया नसलेला परमार्थ फार काळ टिकत नाही, तो लगेच भ्रष्ट होतो; म्हणूनच दूरदृष्टी असलेले महात्मे साधनेचा आग्रह धरतात.
आचार उपासना सोडिती । ते भ्रष्ट अभक्त दिसती ।
जळो तयांची महंती । कोण पुसे ॥५६॥
जे सदाचार आणि उपासना सोडून देतात ते भ्रष्ट व अभक्त दिसतात; अशा दांभिक महंतांचे मोठेपण जळून जावो, त्यांना कोण विचारणार?
कर्म उपासनेचा अभाव । तेथें भकाधेसि जाला ठाव ।
तो कानकोंडा समुदाव । प्रपंची हांसती ॥५७॥
जिथे कर्म आणि उपासनेचा अभाव असतो तिथे पाखंड माजते; असा दिशाहीन समाज शेवटी संसारी लोकांच्याही थट्टेचा विषय बनतो.
नीच यातीचा गुरु । तोही कानकोंड विचारु ।
ब्रह्मसभेस जैसा चोरू । तैसा दडे ॥५८॥
अनाचारी किंवा योग्य संस्कार नसलेल्या व्यक्तीला गुरु केले तर तो विचारही संकुचित ठरतो; विद्वान सभेत चोर जसा लपतो तशी त्याची अवस्था होते.
ब्रह्मसभे देखतां । त्याचें तीर्थ नये घेतां ।
अथवा प्रसाद सेवितां । प्राश्चित पडे ॥५९॥
धर्मसभेसमोर अशा गुरूचे चरणतीर्थ घेता येत नाही; आणि त्याचा प्रसाद घेतल्यास लोकांना प्रायश्चित्त घ्यावे लागते.
तीर्थप्रसादाची सांडी केली । तेथें नीचता दिसोन आली ।
गुरुभक्ति ते सटवली । येकायेकी ॥६०॥
तीर्थ-प्रसादाचा त्याग करावा लागला तर तिथे गुरूची अप्रतिष्ठा होते; आणि मग गुरूवरील भक्ती एका क्षणात लयाला जाते.
गुरुची मर्यादा राखतां । ब्राह्मण क्षोभती तत्वतां ।
तेथें ब्राह्मण्य रक्षूं जातां । गुरुक्षोभ घडे ॥६१॥
अशा गुरूची मर्यादा राखायला जावे तर धर्मनिष्ठ समाज दुखावतो; आणि समाज सांभाळायला जावे तर गुरूचा अवमान होतो.
ऐसीं सांकडीं दोहींकडे । तेथें प्रस्तावा घडे ।
नीच यातीस गुरुत्व न घडे । याकारणें ॥६२॥
असा दोन्ही बाजूंनी पेच निर्माण होतो आणि शेवटी पश्चात्ताप करावा लागतो; म्हणूनच अशा ठिकाणी खरे गुरुत्व टिकू शकत नाही.
तथापि आवडी घेतली जीवें । तरी आपणचि भ्रष्टावें ।
बहुत जनांसी भ्रष्टवावें । हें तों दूषणचि कीं ॥६३॥
तरीही कोणी केवळ हट्टाने असा गुरु केला तर तो स्वतः तर भ्रष्ट होतोच, पण इतर अनेकांनाही चुकीच्या मार्गाला लावतो हा मोठा दोष आहे.
आतां असो हा विचारू । स्वयातीचा पाहिजे गुरु ।
नाहीं तरी भ्रष्टाकारु । नेमस्त घडे ॥६४॥
म्हणून हा वाद बाजूला ठेवून, ज्याच्यामुळे धर्ममर्यादा टिकून राहील आणि विसंगती घडणार नाही असाच मार्ग निवडावा.
जे जे कांहीं उत्तम गुण । तें तें सद्गुरूचें लक्षण ।
तथापि संगों वोळखण । होये जेणें ॥६५॥
जगात जे जे काही उत्तम गुण आहेत ते सर्व सद्गुरूंचेच लक्षण आहे; तरीही सहज समजण्यासाठी विविध गुरूंची ओळख सांगतो.
येक गुरु येक मंत्रगुरु । येक यंत्रगुरु येक तांत्रगुरु ।
येक वस्तादगुरु येक राजगुरु । म्हणती जनीं ॥६६॥
जगात कोणी मंत्र देणारा, कोणी यंत्र शिकवणारा, कोणी तंत्र सांगणारा, कोणी अखाड्यातील वस्ताद, तर कोणी राजाला सल्ला देणारा राजगुरु असतो.
येक कुळगुरु येक मानिला गुरु । येक विद्यागुरु येक कुविद्यागुरु ।
येक असद्‌गुरु येक यातिगुरु । दंडकर्ते ॥६७॥
कोणी कुलगुरू, कोणी मानलेला गुरु, कोणी विद्या देणारा, कोणी वाईट कला शिकवणारा, कोणी असद्गुरू, तर कोणी जातीचे नियम लावणारा जातगुरु असतो.
येक मातागुरु येक पितागुरु । येक राजागुरु येक देवगुरु ।
येक बोलिजे जगद्गुपरु । सकळकळा ॥६८॥
कोणी आईला, कोणी वडिलांना, कोणी राजाला, कोणी देवाला गुरु मानतात; तर सकल कलांमध्ये पारंगत असणाऱ्याला जगद्गुरू म्हणतात.
ऐसे हे सत्रा गुरु । याहिवेगळे आणीक गुरु ।
ऐक तयांचा विचारु । सांगिजेल ॥६९॥
असे हे मुख्य सतरा प्रकारचे गुरु मानले जातात; याशिवाय आणखीही काही गुरु मानले जातात, त्यांचा विचार आता ऐका.
येक स्वप्नगुरु येक दीक्षागुरु । येक म्हणती प्रतिमागुरु ।
येक म्हणती स्वयें गुरु । आपला आपण ॥७०॥
कोणी स्वप्नात उपदेश देणारा स्वप्नगुरु, कोणी दीक्षागुरु, कोणी मूर्तीलाच गुरु मानतात, तर कोणी स्वतःच स्वतःचे गुरु होतात.
जे जे यातीचा जो व्यापारु । ते ते त्याचे तितुके गुरु ।
याचा पाहातां विचारु । उदंड आहे ॥७१॥
ज्या ज्या व्यवसायाचे शिक्षण देणारे जे जे लोक असतात, ते ते त्या त्या कामात गुरुच ठरतात; असा विचार केला तर जगात अगणित गुरु आहेत.
असो ऐसे उदंड गुरु । नाना मतांचा विचारु ।
परी जो मोक्षदाता सद्‌गुरु । तो वेगळाचि असे ॥७२॥
अशा रीतीने जगात विविध मतांचे अनेक गुरु आहेत; परंतु भवसागरातून सोडवून मोक्ष देणारा खरा सद्गुरू मात्र या सर्वांपेक्षा पूर्ण वेगळा असतो.
नाना सद्विद्येचे गुण । याहिवरी कृपाळूपण ।
हें सद्गुरूचें लक्षण । जाणिजे श्रोतीं ॥७३॥
उत्तम आत्मज्ञानाचे गुण आणि त्यावर शिष्याविषयी अथांग कृपाळूपणा, हेच खऱ्या मोक्षदात्या सद्गुरूचे मुख्य लक्षण श्रोत्यांनी ओळखावे.