जय जज जी सद्‌गुरु पूर्णकामा । परमपुरुषा आत्मयारामा ।
अनुर्वाच्य तुमचा महिमा । वर्णिला न वचे ॥१॥
हे परिपूर्ण कामनाविरहित, परब्रह्मस्वरूप आत्म्यारामा सद्गुरूराया, तुमचा जयजयकार असो; तुमचा महिमा शब्दांपलीकडचा असून त्याचे वर्णन करणे अशक्य आहे.
जें वेदांस सांकडें । जें शब्दासि कानडें ।
तें सत्शिष्यास रोकडें । अलभ्य लाभे ॥२॥
जे गूढ तत्त्व वेदांनाही सहज समजत नाही आणि शब्दांनाही सांगता येत नाही, ते सद्गुरूंच्या कृपेने सुयोग्य शिष्याला प्रत्यक्ष व सहज प्राप्त होते.
जें योगियांचें निजवर्म । जें शंकराचें निजधाम ।
जें विश्रांतीचें निजविश्राम । परम गुह्य अगाध ॥३॥
जे योग्यांचे मूळ रहस्य, महादेवाचे निजधाम आणि सर्व विश्रांतीचे अंतिम विश्रामस्थान आहे, ते परब्रह्म अत्यंत गूढ व अगाध आहे.
तें ब्रह्म तुमचेनि योगें । स्वयें आपणचि हो‍ईजे आंगें ।
दुर्घट संसाराचेनि पांगें । पांगिजेना सर्वथा ॥४॥
तुमच्या कृपेमुळे तो जीव स्वतःच साक्षात ब्रह्मस्वरूप बनतो आणि या कठीण संसाराच्या पाशात त्याला कधीही अडकावे लागत नाही.
आतां स्वामिचेनि लडिवाळपणें । गुरुशिष्यांचीं लक्षणें ।
सांगिजेती तेणें प्रमाणें – । मुमुक्षें शरण जावें ॥५॥
आता सद्गुरूंच्या स्नेहाने गुरु-शिष्यांची लक्षणे सांगतो; त्या लक्षणांचा विचार करून मुमुक्षूने योग्य सद्गुरूंना शरण जावे.
गुरु तों सकळांसी ब्राह्मण । जर्ह्हीं तो जाला क्रियाहीन ।
तरी तयासीच शरण । अनन्यभावें असावें ॥६॥
आचारविचाराने ब्राह्मण सर्वांचा पूज्य गुरु मानला गेला आहे; जरी तो कधी क्रियाहीन झाला असला, तरी व्यवहारात त्याला अनन्यभावाने शरण जावे.
अहो या ब्राह्मणाकारणें । अवतार घेतला नारायेणें ।
विष्णूनें श्रीवत्स मिरविणें । तेथें इतर ते किती ॥७॥
ज्या ब्राह्मणांच्या सन्मानासाठी खुद्द नारायणाने अवतार घेतले आणि विष्णूने भृगुऋषींच्या पाऊलखुणेचा 'श्रीवत्स' आपल्या छातीवर मिरवला, तिथे इतरांची काय कथा!
ब्राह्मणवचनें प्रमाण । होती शूद्रांचे ब्राह्मण ।
धातुपाषाणीं देवपण । ब्राह्मणचेनि मंत्रें ॥८॥
ब्राह्मणांच्या शब्दांतील मंत्रसामर्थ्याने इतरांचेही कल्याण होते आणि दगड-धातूंच्या मूर्तींमध्येही त्यांच्याच मंत्रांनी देवपण जागृत होते.
मुंजीबंधनेंविरहित । तो शूद्रचि निभ्रांत ।
द्विजन्मी म्हणोनि सतंत । द्विज ऐसें नाम त्याचें ॥९॥
उपनयन संस्काराशिवाय व्यक्ती सामान्य मानली जाते; मुंजीनंतर दुसरा जन्म मिळतो, म्हणूनच ब्राह्मणाला निरंतर 'द्विज' म्हटले जाते.
सकळांसि पूज्य ब्राह्मण । हे मुख्य वेदाज्ञा प्रमाण ।
वेदविरहित तें अप्रमाण । अप्रिये भगवंता ॥१०॥
ब्राह्मण सर्वांना पूज्य असावेत ही मुख्य वेदांचीच आज्ञा आहे; वेदांशिवाय केलेले आचरण अप्रमाण असून ते भगवंतालाही आवडत नाही.
ब्राह्मणीं योग याग व्रतें दानें । ब्राह्मणीं सकळ तीर्थाटणें ।
कर्ममार्ग ब्राह्मणाविणें । होणार नाहीं ॥११॥
योग, यज्ञ, विधी, व्रते, दाने आणि सर्व तीर्थयात्रा ब्राह्मणांमार्फतच होतात; त्यांच्याशिवाय वैदिक कर्ममार्ग चालणे शक्य नाही.
ब्राह्मण वेद मूर्तिमंत । ब्राह्मण तोचि भगवंत ।
पूर्ण होती मनोरथ । विप्रवाक्येंकरूनी ॥१२॥
सदाचारी ब्राह्मण हे साक्षात वेदांची मूर्ती आणि भगवंताचेच रूप मानले जातात; त्यांच्या आशीर्वादाने सर्व मनोरथ पूर्ण होतात.
ब्राह्मणपूजनें शुद्ध वृत्ती- । होऊन, जडे भगवंतीं ।
ब्राह्मणतीर्थे उत्तम गती । पावती प्राणी ॥१३॥
ब्राह्मणांच्या आदराने अंतःकरण शुद्ध होऊन भक्तीत मन रमते आणि त्यांच्या पवित्र तीर्थाने जीवांना उत्तम गती प्राप्त होते.
लक्षभोजनीं पूज्य ब्राह्मण । आन यातिसि पुसे कोण ।
परी भगवंतासि भाव प्रमाण । येरा चाड नाहीं ॥१४॥
महाभोजनात ब्राह्मणांना अग्रपूजेचा मान असतो, तिथे दुसऱ्या कोणाला विचारत नाहीत; तरीही भगवंताला केवळ अंतरीचा खरा भाव प्रिय असतो, बाह्य देखाव्याची चाड नसते.
असो ब्राह्मणा सुरवर वंदिती । तेथें मानव बापुडें किती ।
जरी ब्राह्मण मूढमती । तरी तो जगद्वंद्य ॥१५॥
ज्या ब्राह्मणाला सर्व देव वंदन करतात, तिथे सामान्य मानवाची काय कथा! तो ज्ञानदृष्ट्या सामान्य असला तरी सामाजिक व धार्मिक दृष्टीने पूज्य मानला गेला आहे.
अंत्येज शब्दज्ञाता बरवा । परी तो ने‍ऊन कायी करावा ।
ब्राह्मणासन्निध पुजावा । हें तों न घडे कीं ॥१६॥
एखादा अंत्यज कितीही शब्दज्ञानी किंवा वाक्पटू असला तरी त्याला मुख्य स्थानी बसवून ब्राह्मणांच्या बरोबरीने पूजा करणे लोकव्यवहारात शक्य होत नाही.
जें जनावेगळें केलें । तें वेदें अव्हेरिलें ।
म्हणोनि तयासि नाम ठेविलें । पाषांडमत ॥१७॥
जे लोकव्यवहाराला सोडून आणि वेदांना डावलून केले जाते, त्याला समाजात पाखंड मानले जाते.
असो जे हरिहरदास । तयास ब्राह्मणीं विस्वास ।
ब्राह्मणभजनें बहुतांस । पावन केलें ॥१८॥
जे हरी आणि हराचे खरे भक्त असतात, ते ब्राह्मणांवर पूर्ण विश्वास ठेवतात; ब्राह्मणांच्या उपासनेने अनेकांचे जीवन पावन झाले आहे.
ब्राह्मणें पाविजे देवाधिदेवा । तरी किमर्थ सद्‌गुरु करावा ।
ऐसें म्हणाल तरी निजठेवा । सद्‌गुरुविण नाहीं ॥१९॥
कर्ममार्गाने देव भेटत असला तरी सद्गुरूंची काय गरज, असा प्रश्न पडेल; पण खरा आत्मज्ञानाचा गुप्त ठेवा सद्गुरूंशिवाय कधीच मिळत नाही.
स्वधर्मकर्मी । म् पूज्य ब्राह्मण । परी ज्ञान नव्हे सद्‌गुरुविण ।
ब्रह्मज्ञान नस्तां सीण । जन्ममृत्य चुकेना ॥२०॥
स्वधर्मातील कर्मांसाठी ब्राह्मण पूज्य आहेत, पण आत्मज्ञान सद्गुरूंशिवाय मिळत नाही; आणि ब्रह्मज्ञानाशिवाय जन्म-मरणाचा शीण कधीही संपत नाही.
सद्‌गुरुविण ज्ञान कांहीं । सर्वथा होणार नाहीं ।
अज्ञान प्राणी प्रवाहीं । वाहातचि गेले ॥२१॥
सद्गुरूंच्या उपदेशाशिवाय आत्मज्ञान सर्वथा अशक्य आहे; ज्ञानाविना अज्ञानी जीव संसाराच्या प्रवाहात कायम वाहून जातात.
ज्ञानविरहित जें जें केलें । तें तें जन्मासि मूळ जालें ।
म्हणौनि सद्गुरूचीं पा‍ऊलें । सुधृढ धरावीं ॥२२॥
आत्मज्ञानाशिवाय जे जे कर्म केले जाते ते पुन्हा नव्या जन्मालाच कारण ठरते; म्हणूनच सद्गुरूंची पावले दृढतेने पकडली पाहिजेत.
जयास वाटे देव पाहावा । तेणें सत्संग धरावा ।
सत्संगेंविण देवाधिदेवा । पाविजेत नाहीं ॥२३॥
ज्याला प्रत्यक्ष देवाला अनुभवायचे असेल त्याने संतांची संगत धरावी; सत्संगाशिवाय परमेश्वराची प्राप्ती होणे सर्वथा अशक्य आहे.
नाना साधनें बापुडीं । सद्‌गुरुविण करिती वेडीं ।
गुरुकृपेविण कुडकुडीं । वेर्थचि होती ॥२४॥
सद्गुरूंच्या मार्गदर्शनाशिवाय केलेली विविध साधने व्यर्थ ठरतात; गुरुकृपेविना शरीराला दिलेले कष्ट केवळ फुकट जातात.
कार्तिकस्नानें माघस्नानें । व्रतें उद्यापनें दानें ।
गोरांजनें धूम्रपानें । साधिती पंचाग्नी ॥२५॥
कार्तिक व माघ महिन्यातील स्नान, व्रते, उद्यापने, दाने, गोरांजन, धुराचे सेवन आणि पंचाग्नी साधना अशा अनेक गोष्टी लोक करतात.
हरिकथा पुराणश्रवण । आदरें करिती निरूपण ।
सर्व तीर्थें परम कठिण । फिरती प्राणी ॥२६॥
हरिकथा आणि पुराणांचे श्रवण करतात, आदराने निरूपण करतात आणि अत्यंत कठीण अशा तीर्थयात्रा करत प्राणी भटकत राहतात.
झळफळित देवतार्चनें । स्नानें संध्या दर्भासनें ।
टिळे माळा गोपीचंदनें । ठसे श्रीमुद्रांचे ॥२७॥
दिव्य पूजा, स्नानसंध्या, दर्भासने, टिळे, तुळशीमाळा, गोपीचंदन आणि अंगावर विष्णूच्या मुद्रांचे ठसे उमटवतात.
अर्घ्यपात्रें संपुष्ट गोकर्णें । मंत्रयंत्रांचीं तांब्रपर्णें ।
नाना प्रकारीचीं उपकर्णें । साहित्यशोभा ॥२८॥
अर्घ्यपात्रे, संपुष्ट, पळी-पंचपात्रे, तांब्यावर कोरलेली यंत्रे आणि पूजेचे नानाविध साहित्य जमवून थाट मांडतात.
घंटा घणघणा वाजती । स्तोत्रें स्तवनें आणी स्तुती ।
आसनें मुद्रा ध्यानें करिती । प्रदक्ष्णा नमस्कार ॥२९॥
मोठमोठ्याने घंटा वाजवतात, स्तोत्रे आणि स्तुती गातात, योगासने, मुद्रा व ध्यान करतात आणि देवाला प्रदक्षिणा-नमस्कार घालतात.
पंचायेत्न पूजा केली । मृत्तिकेचीं लिंगें लाखोली ।
बेलें नारिकेळें भरिली । संपूर्ण सांग पूजा ॥३०॥
पंचायतन पूजा मांडतात, मातीची शिवलिंगे करून लाखो बेलांची पाने वाहतात आणि नारळ ठेवून पूजा पूर्ण करतात.
उपोषणें निष्ठा नेम । परम सायासीं केलें कर्म ।
फळचि पावती, वर्म- । चुकले प्राणी ॥३१॥
कठोर उपवास, नियम आणि कष्टाने कर्मकांड करतात; त्याचे थोडेफार फळ मिळते खरे, पण आत्मज्ञानाचे मूळ मर्म मात्र ते चुकतात.
येज्ञादिकें कर्में केलीं । हृदईं फळाशा कल्पिली ।
आपले इछेनें घेतली । सूति जन्मांची ॥३२॥
यज्ञादी कर्मे करताना मनात फळाची अपेक्षा ठेवतात; त्यामुळे स्वतःच्याच इच्छेने ते पुन्हा नव्या जन्माच्या फेऱ्यात अडकतात.
करूनि नाना सायास । केला चौदा विद्यांचा अभ्यास ।
रिद्धि सिद्धि सावकास । वोळल्या जरी ॥३३॥
अनेक कष्ट उपसून चौदा विद्यांचा अभ्यास केला आणि नशिबाने रिद्धी-सिद्धी जरी हात जोडून उभ्या राहिल्या,
तरी सद्‌गुरुकृपेविरहित । सर्वथा न घडे स्वहित ।
येमेपुरीचा अनर्थ । चुकेना येणें ॥३४॥
तरी सद्गुरूंच्या कृपेशिवाय आत्महित कधीच साध्य होत नाही आणि यमलोकाचा भयानक फेरा टळत नाही.
जंव नाहीं ज्ञानप्राप्ती । तंव चुकेना यातायाती ।
गुरुकृपेविण अधोगती । गर्भवास चुकेना ॥३५॥
जोपर्यंत आत्मज्ञान होत नाही तोपर्यंत जन्म-मृत्यू सुटत नाही; गुरुकृपेविना अधोगती आणि गर्भावासाचे दुःख कधीच चुकत नाही.
ध्यान धारणा मुद्रा आसन । भक्ती भाव आणी भजन ।
सकळहि फोल ब्रह्मज्ञान । जंव तें प्राप्त नाहीं ॥३६॥
ध्यान, धारणा, मुद्रा, आसने, भक्ती, भाव आणि भजन हे सर्व आत्मज्ञानाशिवाय शेवटी फोल ठरते.
सद्‌गुरुकृपा न जोडे । आणी भलतीचकडे वावडे ।
जैसें आंधळें चाचरोन पडे । गारीं आणी गडधरां ॥३७॥
सद्गुरूंची कृपा नसताना जो भलत्याच साधनांच्या मागे धावतो, तो डोळे नसलेल्या आंधळ्याप्रमाणे दरी-खोऱ्यांत ठेचा खाऊन पडतो.
जैसें नेत्रीं घालितां अंजन । पडे दृष्टीस निधान ।
तैसें सद्‌गुरुवचनें ज्ञान । प्रकाश होये ॥३८॥
डोळ्यात दिव्य अंजन घातल्यावर जसा जमिनीखालील खजिना दिसू लागतो, तसा सद्गुरूंच्या एका उपदेशाने अंतरात ज्ञानाचा प्रकाश पडतो.
सद्‌गुरुविण जन्म निर्फळ । सद्‌गुरुविण दुःख सकळ ।
सद्‌गुरुविण तळमळ । जाणार नाहीं ॥३९॥
सद्गुरूंशिवाय मानवी जन्म निष्फळ आहे, त्यांच्याविना सर्वत्र दुःख आहे आणि त्यांच्या कृपेविना मनाची तळमळ कधीही शमत नाही.
सद्‌गुरुचेनि अभयंकरें । प्रगट हो‍ईजे ईश्वरें ।
संसारदुःखें अपारें । नासोन जाती ॥४०॥
सद्गुरूंच्या अभयवचनाने अंतर्यामी परमेश्वर प्रगट होतो आणि संसारातील अफाट दुःखे क्षणात नष्ट होतात.
मागें जाले थोर थोर । संत महंत मुनेश्वर ।
तयांसहि ज्ञानविज्ञानविचार । सद्‌गुरुचेनी ॥४१॥
पूर्वी जे थोर संत, महंत आणि मुनी झाले, त्यांनाही आत्मज्ञानाचा खरा विचार सद्गुरूंच्या कृपेनेच लाभला.
श्रीरामकृष्ण आदिकरूनी । अतितत्पर गुरुभजनीं ।
सिद्ध साधु आणी संतजनीं । गुरुदास्य केलें ॥४२॥
श्रीराम आणि श्रीकृष्णांसारख्या अवतारांनीही सद्गुरूंची सेवा तत्परतेने केली; सर्व सिद्ध, साधू आणि संतांनी गुरुदास्य पत्करले.
सकळ सृष्टीचे चाळक । हरिहरब्रह्मादिक ।
तेहि सद्गुपदीं रंक । महत्वा न चढेती ॥४३॥
संपूर्ण विश्वाचे चालक असणारे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हेसुद्धा सद्गुरूंच्या चरणी अत्यंत नम्र होऊन राहतात.
असो जयासि मोक्ष व्हावा । तेणें सद्‌गुरु करावा ।
सद्‌गुरुविण मोक्ष पावावा । हें कल्पांतीं न घडे ॥४४॥
म्हणून ज्याला खरा मोक्ष हवा असेल त्याने सद्गुरूंचा आश्रय घ्यावा; सद्गुरूंशिवाय मोक्ष मिळणे कल्पांतातही शक्य नाही.
आतां सद्‌गुरु ते कैसे । नव्हेति इतरां गुरु ऐसे ।
जयांचे कृपेनें प्रकाशे । शुद्ध ज्ञान ॥४५॥
आता ते खरे सद्गुरू कसे असतात जे इतर सामान्य गुरूंसारखे नसून, ज्यांच्या एका कृपादृष्टीने शुद्ध आत्मज्ञान प्रगट होते?
त्या सद्गुरूची वोळखण । पुढिले समासीं निरूपण ।
बोलिलें असे श्रोतीं श्रवण । अनुक्रमें करावें ॥४६॥
त्या खऱ्या सद्गुरूंची लक्षणे आणि ओळख पुढील समासात सांगितली आहे, ती श्रोत्यांनी क्रमाने ऐकावी.