मुळीं ब्रह्म निराकार । तेथें स्फूर्तिरूप अहंकार ।
तो पंचभूतांचा विचार । ज्ञानदशकीं बोलिला ॥१॥
मूळ परब्रह्म हे निराकार आहे; तेथे स्फूर्तिरूपाने मूळ अहंकार निर्माण झाला, ज्यातून पंचमहाभूते कशी विस्तारली हे ज्ञानदशकात सांगितले आहे.
तो अहंकार वायोरूप । तयावरी तेजाचें स्वरूप ।
तया तेजाच्या आधारें आप । आवर्णोदक दाटलें ॥२॥
तो अहंकार वायुस्वरूप झाला, त्यावर तेजाची निर्मिती झाली आणि त्या तेजाच्या आधारे चारी बाजूंना आवरणोदकाचा महासागर दाटला.
तया आवर्णोदकाच्या आधारें । धरा धरिली फणिवरें ।
वरती छपन्न कोटी विस्तारें । वसुंधरा हे ॥३॥
त्या महासागराच्या आधारे शेषनागाने ही पृथ्वी तोलून धरली आहे; आणि तिच्यावर छप्पन्न कोटी योजनांचा हा विस्तीर्ण भूभाग पसरला आहे.
इयेवरी परिघ सप्त सागर । मध्य मेरू माहां थोर ।
अष्ट दिग्पाळ तो परिवार । अंतरें वेष्टित राहिला ॥४॥
या पृथ्वीभोवती सात महासागर आहेत, मध्यभागी भव्य सुवर्ण मेरू पर्वत आहे आणि अष्टदिक्पाल आपल्या सीमांचे रक्षण करत उभे आहेत.
तो सुवर्णाचा माहा मेरू । पृथ्वीस तयाचा आधारु ।
चौरुआसी सहस्र विस्तारु । रुंदी तयाची ॥५॥
तो सुवर्णाचा महामेरू संपूर्ण पृथ्वीचा मुख्य आधार असून त्याचा विस्तार चौऱ्यांशी हजार योजने रुंद आहे.
उंच तरी मर्यादेवेगळा । भूमीमधें सहस्र सोळा ।
तया भोवता वेष्टित पाळा । लोकालोक पर्वताचा ॥६॥
त्याची उंची अमर्याद असून तो जमिनीखाली सोळा हजार योजने खोल गेला आहे; आणि त्याच्याभोवती लोकालोक पर्वताचा वेढा आहे.
तया ऐलिकडे हिमाचळ । जेथें पांडव गळाले सकळ ।
धर्म आणी तमाळनीळ । पुढें गेले ॥७॥
त्याच्या अलीकडे हिमालय पर्वत आहे, जिथे महाभारतात सर्व पांडव गलितगात्र होऊन पडले आणि केवळ धर्मराज व कुत्रा पुढे गेले.
जेथें जावया मार्ग नाहीं । मार्गी पसरले माहा अही ।
सितसुखें सुखावले ते ही । पर्वतरूप भासती ॥८॥
जिथे पुढे जायला मार्ग नाही, वाटेत महासर्प पसरलेले आहेत आणि बर्फाच्या थंडीने ते स्वतः पर्वतासारखे निश्चल भासतात.
तया ऐलिकडे सेवटीं जाण । बद्रिकाश्रम बद्रिनारायण ।
तेथें माहां तापसी, निर्वाण- । देहत्यागार्थ जाती ॥९॥
त्याच्या अलीकडे बद्रिकाश्रम आणि बद्रीनारायणाचे स्थान आहे, जिथे मोठे तपस्वी अखेरच्या वेळी देहत्यागासाठी जातात.
तया ऐलिकडे बद्रिकेदार । पाहोन येती लहानथोर ।
ऐसा हा अवघा विस्तार । मेरुपर्वताचा ॥१०॥
त्याच्या अलीकडे बद्रीकेदारचे क्षेत्र आहे, ज्याचे दर्शन लहान-थोर सर्व भाविक घेतात; असा हा मेरू पर्वताचा संपूर्ण पसारा आहे.
तया मेरुपर्वतापाठारीं । तीन श्रृंगे विषमहारी ।
परिवारें राहिले तयावरी । ब्रह्मा विष्णु महेश ॥११॥
त्या मेरू पर्वताच्या माथ्यावर तीन उत्तुंग शिखरे आहेत; ज्यांवर ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश आपल्या परिवारासह वास करतात.
ब्रह्मश्रृंग तो पर्वताचा । विष्णुशृंग तो मर्गजाचा ।
शिवश्रृंग तो स्फटिकाचा । कैळास नाम त्याचें ॥१२॥
ब्रह्मदेवाचे शिखर पर्वतमय, विष्णूचे शिखर पाचूच्या मण्यांचे आणि महादेवाचे शिखर स्फटिकासारखे शुभ्र आहे, ज्याला 'कैलास' म्हणतात.
वैकुंठ नाम विष्णुश्रृंगाचें । सत्यलोक नाम ब्रह्मश्रृंगाचें ।
अमरावती इंद्राचें । स्थळ खालतें । १३ ॥१३॥
विष्णूच्या शिखराला 'वैकुंठ' आणि ब्रह्मदेवाच्या शिखराला 'सत्यलोक' म्हणतात; आणि त्यांच्या खाली इंद्राची 'अमरावती' नगरी वसलेली आहे.
तेथें गण गंधर्व लोकपाळ । तेतिस कोटी देव सकळ ।
चौदा लोक, सुवर्णाचळ- । वेष्टित राहिले ॥१४॥
तिथे गण, गंधर्व, लोकपाल, तेहतीस कोटी देव आणि चौदा लोक त्या मेरू पर्वताभोवती वसलेले आहेत.
तेथें कामधेनूचीं खिलांरें । कल्पतरूचीं बनें अपारें ।
अमृताचीं सरोवरें । ठाईं ठाईं उचंबळतीं ॥१५॥
तिथे कामधेनूंचे कळप, कल्पवृक्षांची अथांग वने आणि जागोजागी अमृताचे तलाव भरून वाहत आहेत.
तेथें उदंड चिंतामणी । हिरे परिसांचियां खाणी ।
तेथें सुवर्णमये धरणी । लखलखायमान ॥१६॥
तिथे विपुल चिंतामणी, हिरे आणि परिसाच्या खाणी असून तेथील संपूर्ण भूमी सोन्याने लखलखत आहे.
परम रमणीये फांकती किळा । नव्वरत्नाचिया पाषाणसिळा ।
तेथें अखंड हरुषवेळा । आनंदमये ॥१७॥
नवरत्नांच्या शिळांनी ती भूमी दैदीप्यमान दिसते आणि तिथे सदैव आनंदाचे वातावरण असते.
तेथें अमृतांचीं भोजनें । दिव्य गंधें दिव्य सुमनें ।
अष्ट नायका गंधर्वगायनें । निरंतर ॥१८॥
तिथे अमृताची भोजनावळी, दिव्य सुगंधी फुले आणि अष्टनायिका व गंधर्वांचे नित्य सुश्राव्य गायन चालू असते.
तेथें तारुण्य वोसरेना । रोगव्याधीहि असेना ।
वृधाप्य आणी मरण येना । कदाकाळीं ॥१९॥
तिथे तारुण्य कधी ओसरत नाही, कोणतेही रोग-व्याधी नसतात आणि म्हातारपण किंवा मृत्यू कधीही येत नाही.
तेथें येकाहूनि येक सुंदर । तेथें येकाहूनि येक चतुर ।
धीर उदार आणी शूर । मर्यादेवेगळे ॥२०॥
तिथले लोक एकापेक्षा एक सुंदर, चतुर, धीरगंभीर, उदार आणि अत्यंत शूरवीर असतात.
तेथें दिव्यदेह ज्योतिरूपें । विद्युल्यतेसारिखीं स्वरूपें ।
तेथें येश कीर्ति प्रतापें । सिमा सांडिली ॥२१॥
त्यांची शरीरे तेजोमय विजेसारखी दिव्य असतात आणि त्यांचे यश, कीर्ती व पराक्रम अमर्याद असतो.
ऐसें तें स्वर्गभुवन । सकळ देवांचें वस्तें स्थान ।
तयां स्थळाचें महिमान । बोलिजे तितुकें थोडें ॥२२॥
असे ते सर्व देवांचे निवासस्थान असणारे स्वर्गभुवन आहे; त्या स्थानाचे माहात्म्य सांगावे तितके थोडेच आहे.
येथें ज्या देवाचें भजन करावें । तेथें ते देवलोकीं राहावें ।
स्वलोकता मुक्तीचें जाणावें । लक्षण ऐसें ॥२३॥
इहलोकात ज्या देवतेचे भजन केले त्या देवतेच्या लोकात जाऊन राहणे, हेच 'सलोकता' मुक्तीचे लक्षण आहे.
लोकीं राहावें ते स्वलोकता । समीप असावें ते समीपता ।
स्वरूपचि व्हावें ते स्वरूपता- । तिसरी मुक्ती ॥२४॥
देवाच्या लोकात राहणे ही सलोकता, देवाच्या सान्निध्यात राहणे ही समीपता, आणि देवासारखेच रूप मिळणे ही तिसरी 'स्वरूपता' मुक्ती होय.
देवस्वरूप जाला देही । श्रीवत्स कौस्तुभ लक्ष्मी नाहीं ।
स्वरूपतेचें लक्षण पाहीं । ऐसें असे ॥२५॥
स्वरूपता मुक्तीत भक्ताला देवासारखे रूप मिळते, पण श्रीवत्सलांछन, कौस्तुभमणी आणि लक्ष्मी ही मात्र भक्ताजवळ नसतात.
सुकृत आहे तों भोगिती । सुकृत सरतांच ढकलून देती ।
आपण देव ते असती । जैसे तैसे ॥२६॥
आपल्याजवळ पुण्य आहे तोपर्यंतच या पहिल्या तीन मुक्तींचा उपभोग मिळतो; पुण्य संपताच तिथून खाली लोटले जाते आणि देव जसेच्या तसे राहतात.
म्हणौनि तिनी मुक्ति नासिवंत । सायोज्यमुक्ती ते शाश्वत ।
तेहि निरोपिजेल सावचित्त । ऐक आतां ॥२७॥
म्हणून या तिन्ही मुक्ती शेवटी नाशिवंत आहेत; केवळ 'सायुज्य मुक्ती' हीच एकमेव शाश्वत आहे, तिचे स्वरूप आता शांत चित्ताने ऐका.
ब्रह्मांड नासेल कल्पांतीं । पर्वतासहित जळेल क्षिती ।
तेव्हां अवघेच देव जाती । मां मुक्ति कैंच्या तेथें ॥२८॥
कल्पांताच्या वेळी संपूर्ण ब्रह्मांड नष्ट होते, पर्वतांसह पृथ्वी जळून जाते आणि सर्व देवही नाहीसे होतात; मग या तीन मुक्ती तिथे कशा टिकणार?
तेव्हां निर्गुण परमात्मा निश्चळ । निर्गुण भक्ती तेहि अचळ ।
सायोज्यमुक्ती ते केवळ । जाणिजे ऐसी ॥२९॥
त्या वेळी केवळ निश्चळ निर्गुण परमात्मा शिल्लक राहतो; म्हणून निर्गुणाची भक्तीही अढळ राहते आणि हीच खरी सायुज्य मुक्ती जाणावी.
निर्गुणीं अनन्य असतां । तेणें होये सायोज्यता ।
सायोज्यता म्हणिजे स्वरूपता- । निर्गुण भक्ती ॥३०॥
निर्गुण परमात्म्याशी अनन्यभावाने एकरूप होण्यानेच सायुज्य मुक्ती मिळते; सायुज्यता म्हणजेच निर्गुण भक्तीने ईश्वराशी पूर्ण एकरूप होणे होय.
सगुण भक्ती ते चळे । निर्गुण भक्ती ते न चळे ।
हें अवघें प्रांजळ कळे । सद्गुकरु केलियां ॥३१॥
सगुणाची भक्ती ही काळाच्या ओघात बदलते, पण निर्गुणाची भक्ती कधीही ढळत नाही; हे सर्व मर्म सद्गुरूंचा अनुग्रह झाल्यावरच स्पष्ट समजते.