मागां जालें निरूपण । नामस्मरणाचें लक्षण ।
आतां ऐका पादसेवन । चौथी भक्ती ॥१॥
मागील समासात नामस्मरणाचे लक्षण सांगितले; आता चौथी भक्ती म्हणजे 'पादसेवन' कशी करावी ते सावधपणे ऐका.
पादसेवन तेंचि जाणावें । कायावाचामनोभावें ।
सद्गुaरूचे पाय सेवावे । सद्गणतिकारणें ॥२॥
मन, वचन आणि शरीराने सद्गुरूंच्या चरणांची एकनिष्ठेने सेवा करणे आणि सद्गती मिळवणे, यालाच खरे पादसेवन म्हणतात.
या नांव पादसेवन । सद्गुसरुपदीं अनन्यपण ।
निरसावया जन्ममरण । यातायाती ॥३॥
जन्म-मरणाचा हा सततचा फेरा चुकवण्यासाठी सद्गुरूंच्या चरणी अनन्यभावाने लीन होणे, हेच पादसेवनाचे खरे लक्षण आहे.
सद्गुरुकृपेविण कांहीं । भवतरणोपाव तों नाहीं ।
याकारणें लवलाहीं । सद्गुुरुपाय सेवावे ॥४॥
सद्गुरूंच्या कृपेशिवाय हा भवसागर तरून जाण्याचा दुसरा कोणताही उपाय नाही; म्हणून त्वरित सद्गुरूंच्या चरणांची सेवा करावी.
सद्वस्तु दाखवी सद्गुसरु । सकळ सारासारविचारु ।
परब्रह्माचा निर्धारु । अंतरीं बाणे ॥५॥
सद्गुरूच शाश्वत आत्मतत्त्वाची ओळख करून देतात, सारासार विचार शिकवतात आणि त्यामुळे परब्रह्माचा निश्चय अंतःकरणात ठसतो.
जे वस्तु दृष्टीस दिसेना । आणी मनास तेहि भासेना ।
संगत्यागेंविण ये ना । अनुभवासी ॥६॥
जे आत्मतत्त्व डोळ्यांना दिसत नाही आणि कल्पनेच्या कक्षेतही येत नाही, ते संसाराचा संग सुटल्याशिवाय अनुभवाला येत नाही.
अनुभव घेतां संगत्याग नसे । संगत्यागें अनुभव न दिसे ।
हें अनुभवी यासीच भासे । येरां गथागोवी ॥७॥
अनुभव घेताना आसक्ती सुटत नाही आणि आसक्ती सोडल्याशिवाय अनुभव येत नाही; हा गुंता फक्त अनुभवी माणसालाच समजतो, बाकीचे यात गोंधळून जातात.
संगत्याग आणी निवेदन । विदेहस्थिती अलिप्तपण ।
सहजस्थिती उन्मनी विज्ञान । हे सप्तहि येकरूप ॥८॥
आसक्तीचा त्याग, आत्मनिवेदन, विदेहस्थिती, अलिप्तता, सहजस्थिती, उन्मनी अवस्था आणि आत्मज्ञान हे सातही प्रत्यक्षात एकच आहेत.
याहिवेगळीं नामाभिधानें । समाधानाचीं संकेतवचनें ।
सकळ कांहीं पादसेवनें । उमजों लागे ॥९॥
आत्मसमाधानाची ही विविध नावे आणि खुणा सद्गुरूंच्या चरणांची मनोभावे सेवा केल्यावरच माणसाला खऱ्या अर्थाने उमगू लागतात.
वेद वेदगर्भ वेदांत । सिद्ध सिद्धभावगर्भ सिद्धांत ।
अनुभव अनुर्वाच्य धादांत । सत्य वस्तु ॥१०॥
वेद, वेदांचे सार, सिद्धांतांचे मूळ आणि शब्दांत न सांगता येणारा खराखुरा अनुभव म्हणजे ते एक सत्य परब्रह्मच होय.
बहुधा अनुभवाचीं आंगें । सकळ कळती संतसंगें ।
चौथे भक्तीचे प्रसंगें । गोप्य तें प्रगटे ॥११॥
सत्संगतीमुळे या आत्मसाक्षात्काराचे सर्व पैलू उलगडतात आणि या चौथ्या भक्तीच्या योगाने ते अत्यंत गूढ सत्य प्रगट होते.
प्रगट वसोनि नसे । गोप्य असोनि भासे ।
भासाअभासाहून अनारिसे । गुरुगम्य मार्ग ॥१२॥
ते तत्त्व सर्वत्र असूनही डोळ्यांना दिसत नाही, पण गूढ असूनही अनुभवाला येते; हा सद्गुरूंनी दाखवलेला मार्ग केवळ अनुभूतीचा आहे.
मार्ग होये परी अंतरिक्ष । जेथें सर्वहि पूर्वपक्ष ।
पाहों जातां अलक्ष । लक्षवेना ॥१३॥
हा मार्ग अंतराळासारखा निराधार वाटतो, जिथे सर्व जुने सिद्धांत गळून पडतात आणि जे बुद्धीच्या पलीकडचे आहे ते लक्षात येऊ लागते.
लक्षें जयासी लक्षावें । ध्यानें जयासी ध्यावें ।
तें गे तेंचि आपण व्हावें । त्रिविधा प्रचिती ॥१४॥
ज्याचे ध्यानाने चिंतन करायचे असते, शेवटी साधक स्वतःच ते तत्त्व बनून जातो; हाच प्रत्यक्ष त्रिकाळबाधित अनुभव आहे.
असो हीं अनुभवाचीं द्वारें । कळती सारासारविचारें ।
सत्संगेंकरून सत्योत्तरें । प्रत्ययासि येतीं ॥१५॥
हे अनुभवाचे मार्ग सारासार विचाराने समजतात आणि संतांच्या संगतीतच ही शाश्वत वचने स्वतःच्या प्रत्ययाला येतात.
सत्य पाहातां नाहीं असत्य । असत्य पाहातां नाहीं सत्य ।
सत्याअसत्याचें कृत्य । पाहाणारापासीं ॥१६॥
सत्य पाहिले की असत्य उरत नाही आणि असत्यात अडकले की सत्य दिसत नाही; सत्य आणि असत्याचा हा खेळ पाहणाऱ्याच्या दृष्टीवर अवलंबून असतो.
पाहाणार पाहाणें जया लागलें । तें तद्रूपत्वें प्राप्त जालें ।
तरी मग जाणावें बाणलें । समाधान ॥१७॥
जेव्हा पाहणारा, पाहणे आणि दृश्य हे तिन्ही एकरूप होतात, तेव्हा अंतःकरणात परिपूर्ण शाश्वत समाधान ठसले असे समजावे.
नाना समाधानें पाहातां । बाणती सद्गुवरु करितां ।
सद्गुसरुविण सर्वथा । सन्मार्ग नसे ॥१८॥
सद्गुरूंची कास धरल्याशिवाय अंतरीचे खरे समाधान कधीच बाणत नाही; सद्गुरूंवाचून आत्मज्ञानाचा सन्मार्ग सापडणे सर्वथा अशक्य आहे.
प्रयोग साधनें सायास । नाना साक्षेपें विद्याअभ्यास ।
अभ्यासें कांहीं गुरुगम्यास । पाविजेत नाहीं ॥१९॥
नाना प्रकारची तंत्रे, साधने, हव्यास आणि पुस्तकी विद्यांचा अभ्यास करूनही सद्गुरूंचा हा गूढ अनुभव गाठता येत नाही.
जें अभ्यासें अभ्यासितां न ये । जें साधनें असाध्य होये ।
तें हें सद्गुbरुविण काये । उमजों जाणे ॥२०॥
जे केवळ पोथी वाचून साध्य होत नाही आणि कठीण साधनांनीही मिळत नाही, ते आत्ममर्म सद्गुरूंशिवाय इतर कोणाला समजणार?
याकारणें ज्ञानमार्ग- । कळाया, धरावा सत्संग ।
सत्संगेंविण प्रसंग । बोलोंचि नये ॥२१॥
म्हणूनच ज्ञानमार्ग समजण्यासाठी नेहमी संतांची संगत धरावी; सत्संगाशिवाय या आत्मज्ञानाची चर्चा करणेही व्यर्थ आहे.
सेवावे सद्गु रूचे चरण । या नांव पादसेवन ।
चौथे भक्तीचें लक्षण । तें हें निरोपिलें ॥२२॥
सद्गुरूंच्या चरणांची अनन्यभावाने सेवा करणे यालाच पादसेवन म्हणतात; हे चौथ्या भक्तीचे मुख्य लक्षण येथे सांगितले आहे.
देव ब्राह्मण माहानुभाव । सत्पात्र भजनाचे ठाव ।
ऐसिये ठाईं सद्भााव । दृढ धरावा ॥२३॥
ईश्वर, संत, महात्मे आणि सज्जन ही सर्व भक्तीची खरी स्थाने आहेत; अशा ठिकाणी अंतःकरणात दृढ सद्भाव ठेवावा.
हें प्रवृत्तीचें बोलणें । बोलिलें रक्षाया कारणें ।
परंतु सद्गुतरुपाय सेवणें । या नांव पादसेवन ॥२४॥
प्रपंच आणि व्यवहाराच्या रक्षणासाठी हे सांगितले असले, तरी प्रत्यक्ष सद्गुरूंच्या चरणांची सेवा करणे हेच खरे पादसेवन आहे.
पादसेवन चौथी भक्ती । पावन करितसे त्रिजगतीं ।
जयेकरितां सायोज्यमुक्ती । साधकास होये ॥२५॥
ही चौथी पादसेवनभक्ती तिन्ही लोकांत पावन करणारी आहे; हिच्यामुळे साधकाला सायुज्य मुक्तीची प्राप्ती सहज होते.
म्हणौनि थोराहून थोर । चौथे भक्तीचा निर्धार ।
जयेकरितां पैलपार । बहुत प्राणी पावती ॥२६॥
म्हणून पादसेवनभक्ती ही अतिशय श्रेष्ठ मानली आहे; या भक्तीच्या बळावर अगणित जीव भवसागराच्या पैलतीराला पोहोचले आहेत.