मागां जालें निरूपण । आठवे भक्तीचें लक्षण ।
आतां ऐका सावधान । भक्ति नवमी ॥१॥
मागे आठव्या सख्यभक्तीचे लक्षण सांगितले; आता सावध चित्ताने नववी 'आत्मनिवेदनभक्ती' ऐका.
नवमी निवेदन जाणावें । आत्मनिवेदन करावें ।
तेंहि सांगिजेल स्वभावें । प्रांजळ करूनि ॥२॥
नववी भक्ती म्हणजे आत्मनिवेदन होय; म्हणजेच स्वतःचे सर्वस्व ईश्वराला अर्पण करणे, हे आता सोपे करून सांगतो.
ऐका निवेदनाचें लक्षण । देवाअसि वाहावें आपण ।
करावें तत्त्वविवरण । म्हणिजे कळे ॥३॥
आत्मनिवेदनाचे लक्षण असे की स्वतःला देवाला समर्पित करावे; यासाठी तत्त्वांचा शोध घेऊन विचार केला पाहिजे.
मी भक्त ऐसें म्हणावें । आणी विभक्तपणेंचि भजावें ।
हें आवघेंचि जाणावें । विलक्षण ॥४॥
तोंडी 'मी देवाचा भक्त आहे' म्हणायचे आणि आतून मात्र स्वतःला देवापेक्षा वेगळे मानायचे, हा मोठा विरोधाभास आहे.
लक्षण असोन विलक्षण । ज्ञान असोन अज्ञान ।
भक्त असोन विभक्तपण । तें हें ऐसें ॥५॥
भक्तीचे सोंग असूनही प्रत्यक्षात वेगळेपण उरणे, ज्ञान असूनही अज्ञानात राहणे आणि भक्त असूनही विभक्त राहणे असा हा प्रकार होतो.
भक्त म्हणिजे विभक्त नव्हे । आणी विभक्त म्हणिजे भक्त नव्हे ।
विचारेंविण कांहींच नव्हे । समाधान ॥६॥
खरा भक्त देवापासून वेगळा नसतो आणि जो वेगळा राहतो तो खरा भक्त असू शकत नाही; सारासार विचाराशिवाय खरे समाधान कधीच मिळत नाही.
तस्मात् विचार करावा । देव कोण तो वोळखावा ।
आपला आपण शोध घ्यावा । अंतर्यामीं ॥७॥
म्हणून सखोल विचार करावा, देव कोण आहे ते ओळखावे आणि अंतर्यामी स्वतःचा स्वतःच शोध घ्यावा.
मी कोण ऐसा निवाडा । पाहों जातां तत्वझाडा ।
विचार करितां उघडा । आपण नाहीं ॥८॥
'मी कोण आहे?' असा सखोल शोध घेत जेव्हा पंचतत्त्वांचा निवाडा केला जातो, तेव्हा विचारअंती उघड होते की 'मी' नावाचे स्वतंत्र काही अस्तित्वातच नाही.
तत्वें तत्व जेव्हां सरे । तेव्हां आपण कैंचा उरे ।
आत्मनिवेदन येणेंप्रकारें । सहजचि जालें ॥९॥
जेव्हा सर्व तत्त्वे आपापल्या मूळ तत्त्वात विरघळून जातात, तेव्हा 'मी' शिल्लकच कसा उरणार? अशा रीतीने आत्मनिवेदन आपोआप घडून येते.
तत्वरूप सकळ भासे । विवेक पाहातां निरसे ।
प्रकृतिनिरासें आत्मा असे । आपण कैंचा ॥१०॥
दिसणारे सर्व विश्व तत्त्वांचे बनलेले आहे आणि विवेकाने पाहिले असता ते मावळते; प्रकृती बाजूला झाली की शुद्ध आत्माच उरतो, मग तिथे वेगळा 'मी' कुठे राहिला?
येक मुख्य परमेश्वरु । दुसरी प्रकृति जगदाकारु ।
तिसरा आपण कैंचा चोरु । आणिला मधें ॥११॥
एक मूळ परमेश्वर आणि दुसरी ही जगद्रूप प्रकृती; मग यांच्यामध्ये तिसरा हा 'मी' नावाचा चोर कुठून मधेच आला?
ऐसें हें सिद्धचि असतां । नाथिली लागे देहाहंता ।
परंतु विचारें पाहों जातां । कांहींच नसे ॥१२॥
हे सत्य सिद्ध असतानाही देहाच्या अज्ञानामुळे व्यर्थ अहंकार जडतो; पण ज्ञानाने पाहिले तर तिथे अहंकार काहीच उरत नाही.
पाहातां तत्त्वविवेचना । पिंडब्रह्मांडतत्वरचना ।
विश्वाकारें वेक्ती, नाना- । तत्वें विस्तारलीं ॥१३॥
तत्त्वांचा विचार केला तर पिंड आणि ब्रह्मांड हे नाना तत्त्वांचाच विस्तार असल्याचे स्पष्ट दिसते.
तत्वें साक्षत्वें वोसरतीं । साक्षत्व नुरे आत्मप्रचिती ।
आत्मा असे आदि‍अंतीं । आपण कैंचा ॥१४॥
साक्षीभावाने पाहता ही सर्व तत्त्वे ओसरतात आणि आत्मसाक्षात्कार झाल्यावर साक्षीभावही उरत नाही; केवळ अनादी-अनंत आत्माच शिल्लक राहतो, मग 'मी' कसा उरणार?
आत्मा एक स्वानंदघन । आणी अहमात्मा हें वचन ।
तरी मग आपण कैंचा भिन्न । उरला तेथें ॥१५॥
आत्मा हा केवळ एक अखंड आनंदघन आहे आणि 'मीच तो आत्मा आहे' हे वचन सिद्ध झाल्यावर तिथे वेगळा असा 'मी' उरतच नाही.
सोहं हंसा हें उत्तर । याचें पाहावें अर्थांतर ।
पाहतां आत्मयाचा विचार । आपण कैंचा तेथें ॥१६॥
'सोऽहं' (तो परमात्मा मी आहे) या शब्दाचा खरा अर्थ शोधून पाहिला तर आत्मस्वरूपात वेगळा अहंकार कुठेच सापडत नाही.
आत्मा निर्गुण निरंजन । तयासी असावें अनन्य ।
अनन्य म्हणिजे नाहीं अन्य । आपण कैंचा तेथें ॥१७॥
आत्मा निर्गुण आणि निष्कलंक आहे, त्याच्याशी अनन्य व्हावे; अनन्य म्हणजे जिथे दुसरे काहीच उरत नाही, मग तिथे 'मी' कसा राहील?
आत्मा म्हणिजे तो अद्वैत । जेथें नाहीं द्वैताद्वैत ।
तेथें मीपणाचा हेत । उरेल कैंचा ॥१८॥
आत्मा हा अद्वैत आहे, जिथे द्वैत आणि अद्वैत असा भेदच उरत नाही; मग तिथे मीपणाचा विचार कसा शिल्लक राहील?
आत्मा पूर्णत्वें परिपूर्ण । जेथें नाहीं गुणागुण ।
निखळ निर्गुणी आपण । कोण कैंचा ॥१९॥
आत्मा सर्व दृष्टीने परिपूर्ण असून जिथे त्रिगुणांचा लवलेशही नाही; त्या शुद्ध निर्गुणात स्वतःचे वेगळे अस्तित्व कसे असणार?
त्वंपद तत्पद असिपद । निरसुनि सकळ भेदाभेद ।
वस्तु ठाईंची अभेद । आपण कैंचा ॥२०॥
'त्वं' (जीव), 'तत्' (ईश्वर) आणि 'असि' (ऐक्य) यांचा भेद पार करून मूळ तत्त्वाशी एकरूप झाल्यावर 'मी' नावाचा वेगळेपणा कुठे उरतो?
निरसितां जीवशिवौपाधी । जीवशिवचि कैंचे आधी ।
स्वरूपीं होतां दृढबुद्धि । आपण कैंचा ॥२१॥
जीव आणि शिवाच्या उपाधी निरसून टाकल्यावर जीव-शिव असा भेदच राहत नाही; आत्मस्वरूपात बुद्धी स्थिर झाली की वेगळा 'मी' संपून जातो.
आपण मिथ्या, साच देव । देव भक्त अनन्यभाव ।
या वचनाचा अभिप्राव । अनुभवी जाणती ॥२२॥
'मी' खोटा असून केवळ देवच सत्य आहे; देव आणि भक्त एकरूप होण्याच्या या रहस्याचा मर्म केवळ अनुभवी संतच जाणतात.
या नांव आत्मनिवेदन । ज्ञानियांचें समाधान ।
नवमे भक्तींचे लक्षण । निरोपिलें ॥२३॥
यालाच खरे 'आत्मनिवेदन' म्हणतात, जे ज्ञानवंतांचे अंतिम समाधान आहे; हे नवव्या भक्तीचे लक्षण येथे सांगितले आहे.
पंचभूतांमध्यें आकाश । सकळ देवांमधें जगदीश ।
नवविधा भक्तीमध्यें विशेष । भक्ति नवमी ॥२४॥
पंचमहाभूतांत आकाश आणि सर्व देवांत जसा परमेश्वर श्रेष्ठ, तशी या नऊ भक्तींमध्ये नववी आत्मनिवेदनभक्ती सर्वश्रेष्ठ आहे.
नवमी भक्ती आत्मनिवेदन । न होतां न चुके जन्ममरण ।
हें वचन सत्य, प्रमाण- । अन्यथा नव्हे ॥२५॥
नववी आत्मनिवेदनभक्ती झाल्याशिवाय जन्म-मरणाचा फेरा कधीही चुकत नाही; हे शास्त्राधारित त्रिकाळबाधित सत्य आहे.
ऐसी हे नवविधा भक्ती । केल्यां पाविजे सायोज्यमुक्ती ।
सायोज्यमुक्तीस कल्पांतीं । चळण नाहीं ॥२६॥
अशी ही नवविधा भक्ती पूर्ण केल्यावर सायुज्य मुक्ती प्राप्त होते; आणि सायुज्य मुक्ती कल्पांतालाही कधी ढळत नाही.
तिहीं मुक्तींस आहे चळण । सायोज्यमुक्ती अचळ जाण ।
त्रैलोक्यास होतां निर्वाण । सायोज्यमुक्ती चळेना ॥२७॥
इतर तीन मुक्तींना मर्यादा आहे, पण सायुज्य मुक्ती ही कायम अढळ असते; तिन्ही लोकांचा नाश झाला तरी सायुज्य मुक्ती नष्ट होत नाही.
आवघीया चत्वार मुक्ती । वेदशास्त्रें बोलती ।
तयांमध्यें तीन नासती । चौथी ते अविनाश ॥२८॥
वेद-शास्त्रे चार प्रकारच्या मुक्ती सांगतात; त्यातील पहिल्या तीन मुक्ती नाशिवंत असून चौथी सायुज्य मुक्ती हीच अविनाशी आहे.
पहिली मुक्ती ते स्वलोकता । दुसरी ते समीपता ।
तिसरी ते स्वरूपता । चौथी सायोज्यमुक्ती ॥२९॥
पहिली सलोकता, दुसरी समीपता, तिसरी स्वरूपता आणि चौथी सायुज्य मुक्ती होय.
ऐसिया चत्वार मुक्ती । भगवद्भजनें प्राणी पावती ।
हेंचि निरूपण प्रांजळ श्रोतीं । सावध पुढें परिसावें ॥३०॥
ईश्वराच्या भक्तीने माणसाला या चार मुक्ती मिळतात; याचेच स्पष्ट निरूपण आता श्रोत्यांनी पुढे सावधपणे ऐकावे.