जयजय जी गणनाथा । तूं विद्यावैभवें समर्था ।
अध्यात्मविद्येच्या परमार्था । मज बोलवावें ॥१॥
हे गणनाथा, तुझा जयजयकार असो! तू विद्या आणि बुद्धीचे मूळ सामर्थ्य आहेस; माझ्याकडून अध्यात्मविद्येचे गूढ रहस्य बोलवून घे.
नमूं शारदा वेदजननी । सकळ सिद्धि जयेचेनी ।
मानस प्रवर्तलें मननीं । स्फूर्तिरूपें ॥२॥
सर्व सिद्धी देणाऱ्या आणि वेदांची माता असणाऱ्या शारदा मातेला मी नमन करतो; तिच्याच स्फूर्तीने मनात चिंतनाचा प्रवाह सुरू झाला आहे.
आतां आठऊं सद्गु रु । जो पराचाहि परु ।
जयाचेनि ज्ञानविचारु । कळों लागे ॥३॥
आता श्रेष्ठ परात्पर सद्गुरूंना मनोभावे आठवतो, ज्यांच्या कृपेने आत्मज्ञानाचा आणि सारासार विचारांचा खरा मार्ग समजू लागतो.
श्रोतेन पुसिलें बरवें । भगवद्भजन कैसें करावें ।
म्हणौनि बोलिलें स्वभावें । ग्रंथांतरीं ॥४॥
श्रोत्यांनी 'भगवंताचे भजन नक्की कसे करावे?' असा उत्तम प्रश्न विचारला, म्हणून शास्त्रांच्या आधारे त्याचे निरूपण येथे केले आहे.
सावध हो‍ऊन श्रोतेजन । ऐका नवविधा भजन ।
सत्शाहस्त्रीं बोलिले, पावन- । हो‍ईजे येणें ॥५॥
श्रोत्यांनी सावध चित्ताने नऊ प्रकारच्या भक्तीचे स्वरूप ऐकावे; या नवविधा भक्तीने माणूस पूर्णपणे पावन होतो असे शास्त्रात सांगितले आहे.
श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् ।
अर्चनं वंदनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ १ ॥
श्रवण, कीर्तन, नामस्मरण, पादसेवन, अर्चन (पूजा), वंदन (नमस्कार), दास्य, सख्य आणि आत्मनिवेदन या नऊ प्रकारच्या भक्ती आहेत.
नवविधा भजन बोलिलें । तेंचि पुढें प्रांजळ केलें ।
श्रोतीं अवधान दिधलें । पाहिजे आतां ॥६॥
हे नवविधा भक्तीचे मूळ सूत्र आता पुढे अगदी साध्या व सोप्या शब्दांत उलगडून सांगितले आहे, त्यावर श्रोत्यांनी लक्ष द्यावे.
प्रथम भजन ऐसें जाण । हरिकथापुराणश्रवण ।
नाना अध्यात्मनिरूपण । ऐकत जावें ॥७॥
पहिली भक्ती म्हणजे हरिकथा, पुराणे आणि विविध अध्यात्मिक ग्रंथांचे निरूपण नित्यनेमाने एकाग्रतेने ऐकणे होय.
कर्ममार्ग उपासनामार्ग । ज्ञानमार्ग सिद्धांतमार्ग ।
योगमार्ग वैराग्यमार्ग । ऐकत जावे ॥८॥
कर्ममार्ग, उपासनामार्ग, ज्ञानमार्ग, सिद्धांतमार्ग, योगमार्ग आणि वैराग्यमार्ग या सर्व मार्गांचे स्वरूप नीट ऐकून घ्यावे.
नाना व्रतांचे महिमे । नाना तीर्थांचे महिमे ।
नाना दानांचे महिमे । ऐकत जावे ॥९॥
विविध व्रतांचे माहात्म्य, अनेक तीर्थक्षेत्रांची महती आणि नाना दानांचे महत्त्व काय आहे, हे समजून ऐकावे.
नाना माहात्म्यें नाना स्थानें । नाना मंत्र नाना साधनें ।
नाना तपें पुरश्चरणें । ऐकत जावीं ॥१०॥
वेगवेगळी पुराणे, पवित्र स्थाने, मंत्र-साधना, तपे आणि अनुष्ठाने यांचे रहस्य लक्षपूर्वक ऐकावे.
दुग्धाहारी निराहारी । फळाहारी पर्णाहारी ।
तृणाहारी नानाहारी । कैसे ते ऐकावे ॥११॥
दुग्धाहारी, फलाहारी, पर्णाहारी किंवा निव्वळ हवेवर राहणारे निराहारी तपस्वी कसे साधना करतात, ते ऐकून घ्यावे.
उष्णवास जळवास । सीतवास आरण्यवास ।
भूगर्भ आणी आकाशवास । कैसे ते ऐकावे ॥१२॥
उन्हातान्हात राहणे, पाण्यात उभे राहणे, कडाक्याच्या थंडीत, अरण्यात किंवा भुयारात राहून तप कसे केले जाते, ते ऐकावे.
जपी तपी तामस योगी । नाना निग्रह हटयोगी ।
शाक्तआगम आघोरयोगी । कैसे ते ऐकावे ॥१३॥
जप-तप करणारे, हठयोग साधणारे, कडक नियम पाळणारे तसेच शाक्त आणि अघोरी मार्गाने जाणारे कसे असतात, हे ऐकावे.
नाना मुद्रा नाना आसनें । नाना देखणीं लक्षस्थानें ।
पिंडज्ञानें तत्वज्ञानें । कैसीं तें ऐकावीं ॥१४॥
विविध योगमुद्रा, आसने, ध्यानाची लक्ष्यस्थाने, शरीररचना आणि आत्मतत्त्वाचे गूढ ज्ञान कसे असते, ते ऐकावे.
नाना पिंडांची रचना । नाना भूगोळरचना ।
नाना सृष्टीची रचना । कैसी ते ऐकावी ॥१५॥
शरीराची घडण, भूगोलाची रचना आणि या संपूर्ण अफाट विश्वाची निर्मिती कशी झाली आहे, हे समजून ऐकावे.
चंद्र सूर्य तारामंडळें । ग्रहमंडळें मेघमंडळें ।
येकवीस स्वर्गें सप्त पाताळें । कैसीं ते ऐकावीं ॥१६॥
चंद्र, सूर्य, तारे, ग्रह, ढगांचे मंडळ तसेच एकवीस स्वर्ग आणि सात पाताळे कशी आहेत, हे सविस्तर ऐकावे.
ब्रह्माविष्णुमहेशस्थानें । इन्द्रदेवऋषीस्थानें ।
वायोवरुणकुबेरस्थानें । कैसीं ते ऐकावीं ॥१७॥
ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांची स्थाने, इंद्र व देवर्षींची स्थाने तसेच वायू, वरुण आणि कुबेराची लोके कशी आहेत, ते ऐकावे.
नव खंडे चौदा भुवनें । अष्ट दिग्पाळांची स्थानें ।
नाना वनें उपवनें गहनें । कैसीं ते ऐकावीं ॥१८॥
नऊ खंड, चौदा भुवने, अष्टदिक्पालांची स्थाने आणि घनदाट जंगले कशी विस्तारली आहेत, ते ऐकून घ्यावे.
गण गंधर्व विद्याधर । येक्ष किन्नर नारद तुंबर ।
अष्ट नायका संगीतविचार । कैसा तो ऐकावा ॥१९॥
गण, गंधर्व, विद्याधर, यक्ष, किन्नर, नारद-तुंबर यांची माहिती आणि संगीतातील अष्टनायिकांचे शास्त्र ऐकावे.
रागज्ञान ताळज्ञान । नृत्यज्ञान वाद्यज्ञान ।
अमृतवेळ प्रसंगज्ञान । कैसें तें ऐकावें ॥२०॥
संगीतातील राग, ताल, नृत्य, वादन आणि वेळेनुसार गायले जाणारे संगीत कसे असते, ते नीट ऐकावे.
चौदा विद्या चौसष्टी कळा । सामुद्रिक लक्षणें सकळ कळा ।
बत्तीस लक्षणें नाना कळा । कैशा त्या ऐकाव्या ॥२१॥
चौदा विद्या, चौसष्ट कला, शरीराची सामुद्रिक लक्षणे आणि महापुरुषांची बत्तीस लक्षणे कोणती, ते समजून ऐकावे.
मंत्र मोहरे तोटके सिद्धी । नाना वल्ली नाना औषधी ।
धातु रसायण बुद्धी । नाडिज्ञानें ऐकावीं ॥२२॥
विविध मंत्र, तोडगे, सिद्धी, औषधी वनस्पती, रसायने, भस्मे आणि नाडीपरीक्षा यांचे ज्ञान कसे असते, ते ऐकावे.
कोण्या दोषें कोण रोग । कोणा रोगास कोण प्रयोग ।
कोण्या प्रयोगास कोण योग । साधे तो ऐकावा ॥२३॥
कोणत्या दोषाने कोणता आजार होतो, त्यावर काय उपचार करावा आणि त्या उपचाराने शरीर कसे निरोगी होते, हे समजून ऐकावे.
रवरवादि कुंभपाक । नाना यातना येमेलोक ।
सुखसुःखादि स्वर्गनर्क । कैसा तो ऐकावा ॥२४॥
रौरव, कुंभीपाक इत्यादी भयंकर नरक, यमलोकातील यातना आणि स्वर्ग-नरकातील सुख-दुःख कसे असते, हे ऐकून घ्यावे.
कैशा नवविधा भक्ती । कैशा चतुर्विधा मुक्ती ।
कैसी पाविजे उत्तम गती । ऐसें हें ऐकावें ॥२५॥
नवविधा भक्तीची लक्षणे काय आहेत, चार प्रकारच्या मुक्ती कोणत्या आणि उत्तम सद्गती कशी मिळते, हे नीट ऐकावे.
पिंडब्रह्मांडाची रचना । नाना तत्वविवंचना ।
सारासारविचारणा । कैसी ते ऐकावी ॥२६॥
पिंड आणि ब्रह्मांडाची रचना कशी आहे, विविध तत्त्वांचा पसारा कसा आहे आणि सारासार विचार कसा करावा, हे ऐकावे.
सायोज्यता मुक्ती कैसी होते । कैसें पाविजे मोक्षातें ।
याकारणें नाना मतें । शोधित जावीं ॥२७॥
अविनाशी सायुज्य मुक्ती कशी मिळते आणि मोक्षाचा खरा मार्ग कोणता, यासाठी विविध मतांचा आणि ग्रंथांचा शोध घ्यावा.
वेद शास्त्रें आणी पुराणें । माहावाक्याचीं विवरणें ।
तनुशतुष्टयनिर्शनें । कैसीं ते ऐकावीं ॥२८॥
वेद, शास्त्रे, पुराणे, 'तत्त्वमसि'सारख्या महावाक्यांचे अर्थ आणि स्थूल-सूक्ष्म-कारण-महाकारण या चार देहांचे खंडन ऐकून घ्यावे.
ऐसें हें अवघेंचि ऐकावें । परंतु सार शोधून घ्यावें ।
असार तें जाणोनि त्यागावें । या नांव श्रवणभक्ति ॥२९॥
हे सर्व ऐकावे खरे; पण त्यातील केवळ सत्य व शाश्वत सार निवडून घ्यावे आणि असत्य तेवढे सोडून द्यावे, यालाच खरी 'श्रवणभक्ती' म्हणतात.
सगुणाचीं चरित्रें ऐकावीं । कां तें निर्गुण अध्यात्में शोधावीं ।
श्रवणभक्तीचीं जाणावीं । लक्षणें ऐसीं ॥३०॥
सगुणातील भगवंताची चरित्रे ऐकावीत आणि निर्गुण आत्मतत्त्वाचा अध्यात्माने शोध घ्यावा; हीच श्रवणभक्तीची मुख्य लक्षणे आहेत.
सगुण देवांचीं चरित्रें । निर्गुणाचीं तत्वें यंत्रें ।
हे दोनी परम पवित्रें । ऐकत जावीं ॥३१॥
सगुण रूपातील ईश्वराची पावन चरित्रे आणि निर्गुणातील तत्त्वविचार ही दोन्ही अत्यंत पवित्र आहेत, ती नित्य ऐकावीत.
जयंत्या उपोषणें नाना साधनें । मंत्र यंत्र जप ध्यानें ।
कीर्ति स्तुती स्तवनें भजनें । नानाविधें ऐकावीं ॥३२॥
देवांचे जन्मोत्सव, उपवास, जप, ध्यान, स्तुती आणि भजने ही विविध प्रकारे कशी केली जातात, ते ऐकावे.
ऐसें श्रवण सगुणाचें । अध्यात्मनिरूपण निर्गुणाचें ।
विभक्ती सांडून भक्तीचें । मूळ शोधावें ॥३३॥
अशा रीतीने सगुणाचे श्रवण आणि निर्गुणाचे अध्यात्म चिंतन करून, ईश्वरापासून वेगळे न राहता भक्तीचे मूळ सत्य शोधावे.
श्रवणभक्तीचें निरूपण । निरोपिलें असे जाण ।
पुढें कीर्तन भजनाचें लक्षण । बोलिलें असे ॥३४॥
येथे श्रवणभक्तीचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे; आता यानंतर दुसऱ्या 'कीर्तनभक्ती'चे लक्षण सांगितले जाईल.