संसार म्हणिजे माहापूर । माजीं जळचरें अपार ।
डंखूं धावती विखार । काळसर्प ॥१॥
संसार म्हणजे एक महापूर आहे, ज्यामध्ये काम-क्रोधादी अगणित जलचर भरलेले आहेत आणि काळसर्पासारखे विषारी भोग दंश करण्यासाठी धावून येत आहेत.
आशा ममता देहीं बेडी । सुसरी करिताती तडातोडी ।
ने‍ऊन दुःखाचे सांकडी- । माजीं घालिती ॥२॥
आशा आणि ममता या देहाच्या बेड्या बनून खेचत आहेत, वासनेच्या मगरी जीवाचे तुकडे करत आहेत आणि त्याला दुःखाच्या खोल गर्तेत लोटून देत आहेत.
अहंकारनक्रें उडविलें । ने‍ऊनि पाताळीं बुडविलें ।
तेथुनियां सोडविलें । न वचे प्राणी ॥३॥
अहंकाराच्या मगरीने पकडून जीवाला अज्ञानाच्या खोल पाताळात बुडवले आहे; तिथून त्या बिचाऱ्या जीवाची सुटका सहजासहजी होत नाही.
काम =मगरमिठी सुटेना । तिरस्कार लागला तुटेना ।
मद मत्सर वोहटेना । भूलि पडिली ॥४॥
कामवासनेची मगरमिठी सुटत नाही, मनातला तिरस्कार तुटत नाही, अहंकार आणि मत्सर ओसरत नाही; जीवाला असा मायेचा भुलवा पडला आहे.
वासनाधामिणी पडिली गळां । घालून वेंटाळें वमी गरळा ।
जिव्हा लाळी वेळोवेळां । भयानक ॥५॥
गळ्यात वासनेची भयानक धामण सापडल्यासारखे झाले आहे, जी शरीराला विळखा घालून विष ओकते आणि भयानक जिभ बाहेर काढून लकाकते.
माथां प्रपंचाचें वोझें । घेऊन म्हणे माझें माझें ।
बुडतांही न सोडी, फुंजे । कुळाभिमानें ॥६॥
डोक्यावर प्रपंचाचे ओझे वाहून माणूस 'हे माझे आणि ते माझे' म्हणत राहतो; पुराच्या पाण्यात बुडत असतानाही कुळाच्या अहंकाराने फुगून तो प्रपंच सोडत नाही.
पडिलें भ्रांतीचें अंधारें । नागविलें अभिमानचोरें ।
आलें अहंतेचें काविरें । भूतबाधा ॥७॥
अज्ञानाचा अंधार पसरला आहे, अहंकाराच्या चोराने सर्वस्व लुटले आहे आणि 'मी'पणाचे भूत मानगुटीवर बसल्यासारखी भयानक अवस्था झाली आहे.
बहुतेक आवर्तीं पडिले । प्राणी वाहातचि गेले ।
जेंहिं भगवंतासी बोभाईलें । भावार्थबळें ॥८॥
बहुतेक जीव संसाराच्या भोवऱ्यात सापडून वाहूनच गेले; पण ज्यांनी निष्कपट श्रद्धेने भगवंताचा धावा केला,
देव आपण घालूनि उडी । तयांसी नेलें पैलथडी ।
येर तें अभाविकें बापुडीं । वाहातचि गेलीं ॥९॥
त्यांच्यासाठी देवाने स्वतः उडी मारून त्यांना पैलतीराला सुखरूप पोहोचवले; उरलेले भावहीन आणि अभक्त जीव मात्र त्या पुरात वाहून गेले.
भगवंत भावाचा भुकेला । भावार्थ देखोन भुलला ।
संकटीं पावे भाविकाला । रक्षितसे ॥१०॥
भगवंत केवळ खऱ्या भावाचा भुकेला आहे, तो जिवाची निष्कपट भक्ती पाहून भाळतो आणि संकटाच्या वेळी धावून येऊन भक्ताचे रक्षण करतो.
जयास भगवंत आवडे । तयाचें देवासीं सांकडें ।
संसारदुःख सकळ उडे । निजदासाचें ॥११॥
ज्याला भगवंत मनापासून प्रिय वाटतो, त्याची काळजी खुद्द देव स्वतः वाहतो आणि आपल्या सेवकाचे संसारातील सर्व दुःख नाहीसे करतो.
जे अंकित ईश्वराचे । तयांस सोहळे निजसुखाचे ।
धन्य तेचि दैवाचे । भाविक जन ॥१२॥
जे संपूर्णपणे ईश्वराला शरण गेले आहेत त्यांना आत्मसुखाचे अखंड सोहळे मिळतात; असे निष्ठावंत भाविक खरोखर भाग्यवान होत.
जैसा भाव जयापासीं । तैसा दैव तयासी ।
जाणे भाव अंतरसाक्षी । प्राणीमात्रांचा ॥१३॥
ज्याचा देवावर जसा भाव असतो, त्याला तसे फळ मिळते; कारण भगवंत सर्वांच्या अंतःकरणातील भावना जाणणारा खरा साक्षीदार आहे.
जरी भाव असिला माईक । तरी देव होये माहा ठक ।
नवल तयाचें कौतुक । जैशास तैसा ॥१४॥
जर माणसाचा भाव कपटी आणि ढोंगी असेल तर देवही त्याला तसाच चकवतो; देव जशास तसा न्याय करतो हे त्याचे मोठे कौतुक आहे.
जैसें जयाचें भजन । तैसेंची दे समाधान ।
भाव होतां किंचित न्यून । आपणहि दुरावे ॥१५॥
ज्याचे भजन जसे असते, देवाला तसे समाधान तो देतो; भक्तीत जरासाही खोटेपणा आला की देव स्वतःहून दूर निघून जातो.
दर्पणीं प्रतिबिंब दिसे । जैस्यास तैसें भासे ।
तयाचें सूत्र असे । आपणाच पासीं ॥१६॥
आरशात जसे रूप असते तसेच हुबेहूब प्रतिबिंब दिसते; त्याचा सर्व ताबा स्वतःच्याच हातात असतो.
जैसें आपण करावें । तैसेंचि तेणें व्हावें ।
जरी डोळे पसरूनि पाहावें । तरी तेंही टवकारे ॥१७॥
आपण आरशासमोर जसे वागू तसाच आरसा प्रतिसाद देतो; जर आपण डोळे मोठे करून पाहिले तर आरशातले रूपही तसेच पाहील.
भृकुटीस घालून मिठी । पाहातां क्रोधें तेंहि उठी ।
आपण हास्य करितां पोटीं । तेंहि आनंदे ॥१८॥
जर आपण भुवया उंचावून रागाने पाहिले तर प्रतिबिंबही क्रोधाने दिसेल, आणि मनात आनंद मानून हसलो तर तेही आनंदित दिसेल.
जैसा भाव प्रतिबिंबला । तयाचाचि देव जाला ।
जो जैसें भजे त्याला । तैसाचि वोळे ॥१९॥
जसा भाव मनात उमटतो, देवही भक्तासाठी तसाच आकार घेतो; जो ज्या भावनेने देवाला भजतो, देव त्याला तसाच प्रसन्न होतो.
भावें परामार्थाचिया वाटा । वाहाती भक्तीचिया पेंठा ।
भरला मोक्षाचा चोहाटा । सज्जनसंगें ॥२०॥
सच्च्या भावामुळे परमार्थाच्या वाटा सुकर होतात, भक्तीचे पेठ विस्तारते आणि संतसंगतीमुळे मोक्षाचा मोठा मार्ग खुला होतो.
भावें भजनीं जे लागले । ते ईश्वरी पावन जाले ।
भावार्थबळें उद्धरिले । पूर्वज तेहीं ॥२१॥
जे मनापासून हरिनामात रमले ते ईश्वराशी एकरूप होऊन पावन झाले; आणि आपल्या भक्तीच्या बळावर त्यांनी आपल्या पूर्वजांचाही उद्धार केला.
आपण स्वयें तरले । जनासहि उपेगा आले ।
कीर्तिश्रवणें जाले । अभक्त, भावार्थी ॥२२॥
ते स्वतः तर संसारातून तरून गेलेच, पण जगाच्या कल्याणासाठीही उपयोगी पडले; त्यांची कीर्ती ऐकून कित्येक अभक्तही देवाचे भाविक भक्त बनले.
धन्य तयांची जननी । जे लागले हरिभजनीं ।
तेहिंच येक जन्म जनीं । सार्थक केला ॥२३॥
ज्यांची मुले हरिभजनात लीन झाली त्यांची माता खरोखर धन्य आहे; त्यांनीच या जगात आपल्या जन्माचे खरे सार्थक केले.
तयांची वर्णूं काय थोरी । जयांचा भगवंत कैवारी ॥२४॥
ज्यांचा पाठीराखा आणि वाली साक्षात भगवंत असतो, त्यांच्या थोरवीचे वर्णन शब्दांत कसे करावे?
बहुतां जन्मांचे सेवटीं । जेणें चुके अटाटी ।
तो हा नरदेह भेटी । करी भगवंतीं ॥२५॥
अनेक जन्मांच्या फेऱ्यांनंतर आणि अतोनात कष्टांनंतर, संसारातील फेरा चुकवून भगवंताची भेट घडवून देणारा हा मानवी देह लाभतो.
म्हणौन धन्य ते भाविक जन । जेंहिं जोडिलें हरिनिधान ।
अनंत जन्मांतरींचें पुण्य । फळासि आलें ॥२६॥
म्हणून ते भाविक लोक धन्य आहेत ज्यांनी भगवंताचे नामरूपी निधान जोडले; त्यांच्या अनंत जन्मांचे पुण्य आज फळाला आले.
आयुष्य हेचि रत्नपेटी । माजीं भजनरत्नें गोमटीं ।
ईश्वरीं अर्पूनिया लुटी । आनंदाची करावी ॥२७॥
मानवी आयुष्य ही रत्नांची पेटी आहे, ज्यामध्ये उत्तम भजनरूपी रत्ने भरून ईश्वराच्या चरणी अर्पण करावीत आणि आनंदाची लूट करावी.
हरिभक्त वैभवें कनिष्ठ । परी तो ब्रह्मादिकां वरिष्ठ ।
सदा सर्वदा संतुष्ट । नैराशबोधें ॥२८॥
हरिभक्त पैशाने गरीब असला तरी तो ब्रह्मादिकांपेक्षाही श्रेष्ठ मानला जातो; कारण संसाराविषयीच्या विरक्तीमुळे तो नेहमी पूर्ण समाधानी असतो.
धरून ईश्वराची कास । केली संसाराची नैराश ।
तयां भाविकां जगदीश । सबाह्य सांभाळी ॥२९॥
ज्यांनी ईश्वराचा आधार धरून संसारातील सुखांची आशा सोडून दिली, त्या भाविकांचे रक्षण परमेश्वर आतून आणि बाहेरून सदैव करतो.
जया संसाराचें दुःख । विवेकें वाटे परमसुख ।
संसारसुखाचेनि पढतमूर्ख । लोधोन पडती ॥३०॥
ज्यांना विवेकामुळे संसाराचे वास्तव दुःखमय वाटते ते धन्य होत; पण जे संसारालाच सुख मानतात ते मूर्ख त्यात आकंठ बुडून राहतात.
जयांचा ईश्वरीं जिव्हाळा । ते भोगिती स्वानंदसोहळा ।
जयांचा जनावेगळा । ठेवा आक्षै ॥३१॥
ज्यांचे ईश्वरावर मनापासून प्रेम आहे ते आत्मानंदाचा सोहळा अनुभवतात; कारण त्यांचा खरा ठेवा जगावेगळा आणि कधीही नष्ट न होणारा असतो.
ते आक्षै सुखें सुखावले । संसारदुःखें विसरले ।
विषयेरंगी वोरंगले । श्रीरंगरंगीं ॥३२॥
ते त्या अविनाशी सुखामध्ये तृप्त राहतात, संसारातील दुःख विसरून जातात आणि विषयभोगांचा रंग सोडून प्रत्यक्ष श्रीरंगाच्या भक्तीत रंगून जातात.
तयांस फावली नरदेह पेटी । केली ईश्वरेंसिं साटी ।
येरें अभाविकें करंटीं । नरदेह गेला ॥३३॥
त्यांनी लाभलेल्या या मानवी देहाचे सार्थक करून भगवंताची प्राप्ती करून घेतली; पण अभागी आणि भावहीन लोकांचा नरदेह मात्र असाच व्यर्थ वाया गेला.
आवचटें निधान जोडलें । तें कवडिच्या बदल नेलें ।
तैसें आयुष्य निघोनि गेलें । अभाविकाचें ॥३४॥
हातात अचानक खजिना सापडला आणि तो कवडीच्या मोबदल्यात देऊन टाकावा, तसे भावहीन माणसाचे हे मौल्यवान आयुष्य निष्फळ संपून गेले.
बहुता तपाचा सांठा । तीणें लाधला परीस गोटा ।
परी तो ठा‍ईंचा करंटा । भोगूंच नेणे ॥३५॥
फार मोठ्या तपश्चर्येनंतर नशिबाने परिसाचा खडा मिळाला, पण मूळचाच करंटा असल्यामुळे त्याला त्याचा लाभ उठवता आला नाही.
तैसा संसारास आला । मायाजाळीं गुंडाळला ।
अंतीं येकलाचि गेला । हात झाडुनी ॥३६॥
तसाच तो या संसारात आला, मायेच्या मोहाच्या जाळ्यात अडकला आणि शेवटी मृत्यूच्या वेळी रिकाम्या हाताने निघून गेला.
या नरदेहाचेनि संगतीं । बहुत पावले उत्तम गती ।
येकें बापुडी यातायाती । वरपडी जालीं ॥३७॥
या नरदेहाचा योग्य वापर करून अनेकांनी मोक्ष मिळवला, तर काही अभागी लोक पुन्हा पुन्हा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात सापडले.
या नरदेहाचेनि लागवेगें । सार्थक करावे संतसंगें ।
नीचयोनीं दुःख मागें । बहुत भोगिलें ॥३८॥
म्हणून या मानवी देहाचा लाभ घेऊन संतांच्या संगतीत आयुष्याचे कल्याण करून घ्यावे; कारण पूर्वीच्या पशू-पक्ष्यांच्या जन्मात अतोनात हाल सोसले आहेत.
कोण समयो येईल कैसा । याचा न कळे किं भर्वसा ।
जैसे पक्षी दाही दिशा । उडोन जाती ॥३९॥
कोणती वेळ कशी येईल याचा काहीच भरवसा नाही; जसे झाडावरचे पक्षी एकदम दाही दिशांना उडून जातात,
तैसें वैभव हें सकळ । कोण जाणे कैसी वेळ ।
पुत्रकळत्रादि सकळ । विघडोन जाती ॥४०॥
तसेच हे सर्व ऐश्वर्य कधी नष्ट होईल काही सांगता येत नाही; मुले, पत्नी आणि सर्व नातेवाईक अचानक दुरावून जातात.
पाहिली घडी नव्हे आपुली । वयसा तरी निघोन गेली ।
देह पडतांच ठेविली- । आहे नींच योनी ॥४१॥
पुढचा एक क्षणही आपल्या हातात नाही आणि वय तर भराभर निघून गेले; हा देह पडताच पुन्हा नीच योनींची दारे उघडी आहेत.
स्वान शुकरादिक नीच याती । भोगणें घडे विपत्ती ।
तेथे कांहीं उत्तम गती । पाविजेत नाहीं ॥४२॥
कुत्रा, डुक्कर अशा नीच योनींमध्ये जन्म घेऊन संकटे भोगावी लागतील; तिथे कधीही उत्तम गती किंवा मुक्ती मिळणे शक्य नाही.
मागा गर्भवासीं आटाटी । भोगितां जालासि रे हिंपुटी ।
तेथुनियां थोरा कष्टीं । सुटलासि दैवें ॥४३॥
मागे गर्भावासात तू किती भयंकर यातना भोगल्यास आणि लाचार झालास; तिथून मोठ्या कष्टाने दैवयोगाने आज सुटून बाहेर आला आहेस.
दुःख भोगिलें आपुल्या जीवें । तेथें कैचिं होतीं सर्वें ।
तैचेंचि पुढें येकलें जावें । लागेल बापा ॥४४॥
तिथे एकट्यानेच सर्व दुःख सोसलेस, तेव्हा तिथे कोण मदतीला आले होते? तसेच मरणानंतरही पुढे एकट्यालाच जावे लागणार आहे.
कैंचि माता कैंचा पिता । कैंचि बहिण कैंचा भ्राता ।
कैंचीं सुहृदें कैंची वनिता । पुत्रकळत्रादिक ॥४५॥
कुठली आई आणि कुठला बाप? कुठली बहीण आणि कुठला भाऊ? कोण नातेवाईक आणि कुठली बायको-मुले?
हे तूं जाण मावेचीं । आवघीं सो‍इरीं सुखाचीं ।
हे तुझ्या सुखदुःखाचीं । सांगाती नव्हेती ॥४६॥
हे सर्व मायेचे खेळ आहेत हे समजून घे; ही सर्व केवळ सुखाची सोयरे आहेत, तुझ्या खऱ्या सुख-दुःखात कोणीही वाटेकरी होणार नाही.
कैंचा प्रपंच कैंचे कुळ । कासया होतोसी व्याकुळ ।
धन कण लक्ष्मी सकळ । जाइजणें ॥४७॥
कुठला प्रपंच आणि कुठले कूळ? कशासाठी व्यर्थ व्याकुळ होतोस? धन, धान्य आणि संपत्ती हे सर्व शेवटी इथेच सोडून जायचे आहे.
कैंचें घर कैंचा संसार । कासया करिसी जोजार ।
जन्मवरी वाहोन भार । सेखीं सांडून जासी ॥४८॥
कुठले घर आणि कुठला संसार? कशासाठी हा व्यर्थ खटाटोप करतोस? आयुष्यभर ओझे वाहून शेवटी सर्वकाही इथेच टाकून निघून जाणार आहेस.
कैंचें तारुण्य कैंचे वैभव । कैंचें सोहळे हावभाव ।
हें सकळहि जाण माव । माईक माया ॥४९॥
कुठले तारुण्य, कुठले वैभव आणि कुठले नाटक-सोहळे? हे सर्व काही निव्वळ आभासी मायेचे रूप आहे हे ओळख.
येच क्षणीं मरोन जासी । तरी रघुनाथीं अंतरलासी ।
माझें माझें म्हणतोसी । म्हणौनियां ॥५०॥
जर याच क्षणी मृत्यू आला तर रघुनाथाला पारखा होशील; कारण तू आयुष्यभर केवळ 'माझे-माझे' म्हणत राहिलास.
तुवां भोगिल्या पुनरावृत्ती । ऐसीं मायबापें किती ।
स्त्री कन्या पुत्र होती । लक्षानलक्ष ॥५१॥
मागील अगणित जन्मांमध्ये तुला अशी कितीतरी आई-वडील, बायका आणि लाखो मुले-मुली मिळून गेली.
कर्मयोगें सकळ मिळालीं । येके स्थळीं जन्मास आलीं ।
तें तुवां आपुलीं मानिलीं । कैसीं रे पढतमूर्खा ॥५२॥
केवळ कर्माच्या योगाने ही सर्व एकत्र आली आणि एका घरात जन्माला आली; मग हे मूर्खा, तू यांना कायमचे आपले कसे मानून बसलास?
तुझें तुज नव्हे शरीर । तेथें इतरांचा कोण विचार ।
आतां येक भगवंत साचार । धरीं भावार्थबळें ॥५३॥
स्वतःचे शरीरसुद्धा तुझ्या मालकीचे नाही, मग इतरांचा काय भरवसा? आता भावाच्या बळावर एका खऱ्या भगवंताला घट्ट पकडून ठेव.
येका दुर्भराकारणें । नाना नीचांची सेवा करणें ।
नाना स्तुती आणी स्तवनें । मर्यादा धरावी ॥५४॥
फक्त या एका पोटासाठी हलक्या लोकांची चाकरी करावी लागते, त्यांची स्तुती-स्तोत्रे गावी लागतात आणि लाचारी पत्करावी लागते.
जो अन्न देतो उदरासी । शेरीर विकावें लागे त्यासी ।
मां जेणें घातलें जन्मासी । त्यासी कैसें विसरावें ॥५५॥
पोटाला दोन घास देणाऱ्या धन्यासाठी देह विकावा लागतो, मग ज्याने हा संपूर्ण जन्म दिला त्या जगन्नियंत्या देवाला कसे विसरावे?
अहिर्निशीं ज्या भगवंता । सकळ जिवांची लागली चिंता ।
मेघ वरुषे जयाची सत्ता । सिंधु मर्यादा धरी ॥५६॥
ज्या भगवंताला रात्रंदिवस जगातील सर्व जीवांची चिंता लागलेली असते, ज्याच्या सत्तेने ढग पाऊस पाडतात आणि समुद्र आपली मर्यादा सांभाळतो,
भूमि धरिली धराधरें । प्रगट हो‍ईजे दिनकरें ।
ऐसी सृष्टी सत्तामात्रें । चालवी जो कां ॥५७॥
ज्याच्या बळावर शेषनागाने पृथ्वी तोलून धरली आहे आणि सूर्य उगवून जगाला प्रकाश देतो; जो केवळ आपल्या सत्तेने हे सारे विश्व चालवतो,
ऐसा कृपाळु देवाधिदेव । नेणवे जयाचें लाघव ।
जो सांभाळी सकळ जीव । कृपाळुपणें ॥५८॥
असा हा कृपाळू देवाधिदेव आहे, ज्याची लीला अगाध आहे आणि जो दयाळूपणाने सर्व प्राणिमात्रांचे पालनपोषण करतो.
ऐसा सर्वात्मा श्रीराम- । सांडून, धरिती विषयकाम ।
ते प्राणी दुरात्मे अद्धम । केलें पावती ॥५९॥
अशा सर्वात्मा श्रीरामाला विसरून जे विषयांमागे धावतात, ते नीच आणि दुष्ट लोक शेवटी आपल्या कर्माचे भयंकर फळ भोगतात.
रामेविण जे जे आस । तितुकी जाणावी नैराश ।
माझें माझें सावकाश । सीणचि उरे ॥६०॥
रामाशिवाय इतर सर्व आशा व्यर्थ आणि निराशाजनक आहेत; 'माझे-माझे' करण्यामध्ये शेवटी केवळ थकवा आणि मनस्तापच शिल्लक राहतो.
जयास वाटे सीण व्हावा । तेणें विषयो चिंतीत जावा ।
विषयो न मिळतां जीवा । तगबग सुटे ॥६१॥
ज्याला संसारात दुःख आणि थकवा हवा असेल त्याने सतत भोगांचाच विचार करत राहावे; कारण विषयभोग न मिळाले की जीवाचा नुसता तळतळाट होतो.
सांडून राम आनंदघन । ज्याचे मनीं विषयचिंतन ।
त्यासी कैंचें समाधान । लोलंगतासी ॥६२॥
आनंदघन रामाला सोडून जो केवळ भोगांच्या चिंतनात रमतो, अशा चंचल आणि लोभी माणसाला कधीही समाधान लाभू शकत नाही.
जयास वाटे सुखचि असावें । तेणें रघुनाथभजनीं लागावें ।
स्वजन सकळही त्यागावे । दुःखमूळ जे ॥६३॥
ज्याला खरे आणि शाश्वत सुख हवे असेल त्याने रघुनाथाच्या भक्तीला लागावे; आणि दुःखाला कारण ठरणाऱ्या मायेच्या नात्यांचा मोह सोडावा.
जेथें वासना झोंबोन पडे । तेणेंचि अपायें दुःख जडे ।
म्हणौनि विषयवासना मोडे । तो येक सुखी ॥६४॥
ज्या ज्या विषयात वासना गुंतते, तिथूनच शेवटी मोठे दुःख निर्माण होते; म्हणूनच जो विषयवासनेचा त्याग करतो तोच खरा सुखी होतो.
विषयजनित जें जें सुख । तेथेंचि होतें परम दुःख ।
पूर्वीं गोड अंतीं शोक । नेमस्त आहे ॥६५॥
विषयोपभोगांतून मिळणारे सुख हे नेहमी मोठ्या दुःखाला जन्म देते; सुरुवातीला गोड वाटणारे हे भोग शेवटी केवळ शोकच देतात हा नियम आहे.
गळ गिळितां सुख वाटे । वोढून घेतां घसा फाटे ।
कां तें बापुडें मृग आपटे । चारा घेऊन पळतां ॥६६॥
गळ गिळताना माशाला गोड वाटतो पण ओढून घेताना त्याचा घसा फाटतो; किंवा शिकारीच्या जाळ्यात चारा खाऊन पळताना बिचारा हरीण आपटून मरतो.
तैसी विषयसुखाची गोडी । गोड वाटे परी ते कुडी ।
म्हणौनियां आवडी । रघुनाथीं धरावी । ६७ ॥६७॥
तशीच या संसारातील भोगांची वरवरची गोडी असते; ती शेवटी घात करते, म्हणूनच मनापासून रघुनाथावरच खरी प्रीती करावी.
ऐकोनि बोले भाविक । कैसेनि घडे जी सार्थक ।
सांगा स्वामी येमलोक । चुके जेणें ॥६८॥
हे ऐकून नम्र शिष्य म्हणाला, 'हे स्वामी, मानवी जन्माचे खरे सार्थक कसे होईल? यमयातना टाळण्याचा उपाय मला सांगा.'
देवासी वास्तव्य कोठें । तो मज कैसेंनि भेटे ।
दुःखमूळ संसार तुटे । कोणेपरी स्वामी ॥६९॥
'ईश्वराचा खरा वास कुठे असतो आणि त्याची भेट मला कशी होईल? दुःखाचे मूळ असलेला हा संसार कसा सुटेल, हे मला समजावून सांगा.'
धडपुडी भगवत्प्राप्ती- । होऊन, चुके अधिगती ।
ऐसा उपाये कृपामूर्ती । मज दीनास करावा ॥७०॥
'मला प्रत्यक्ष भगवंताची प्राप्ती होऊन माझी अधोगती टळावी, असा कोणताही उपाय या दीनावर कृपा करून सांगावा.'
वक्ता म्हणे हो येकभावें । भगवद्भजन करावें ।
तेणें होईल स्वभावें । समाधान ॥७१॥
यावर वक्ता म्हणाला, 'एकाग्र चित्ताने आणि अनन्यभावाने भगवंताचे भजन कर; त्यामुळे आपोआपच तुला परमानंद आणि समाधान लाभेल.'
कैसें करावें भगवद्भजन । कोठें ठेवावें हें मन ।
भगवद्भजनाचें लक्षण । मज निरोपावें ॥७२॥
शिष्य विचारतो, 'भगवंताचे भजन नक्की कसे करावे? मन कुठे एकाग्र करावे? मला भगवद्भजनाचे खरे लक्षण कृपा करून सांगा.'
ऐसा म्लानवदनें बोले । धरिले सदृढ पाऊलें ।
कंठ सद्गनदित, गळाले । अश्रुपात दुःखें ॥७३॥
असे बोलून नम्र चेहऱ्याने शिष्याने गुरूंचे पाय घट्ट धरले; त्याचा कंठ दाटून आला आणि डोळ्यांतून प्रेमाश्रू वाहू लागले.
देखोन शिष्याची अनन्यता । भावें वोळला सद्गु्रु दाता ।
स्वानंद तुंबळेल आतां । पुढिले समासीं ॥७४॥
शिष्याची अशी अनन्य भक्ती पाहून समर्थ सद्गुरू प्रसन्न झाले; आता यापुढे पुढील दशकात आणि समासात आत्मानंदाचे निरूपण सुरू होईल.