जन्म दुःखाचा अंकुर । जन्म शोकाचा सागर ।
जन्म भयाचा डोंगर । चळेना ऐसा ॥१॥
जन्म हाच सर्व दुःखांची सुरुवात, दुःखाचा महासागर आणि कधीही न ढळणारा भयाचा मोठा डोंगर आहे.
जन्म कर्माची आटणी । जन्म पातकाची खाणी ।
जन्म काळाची जाचणी । निच नवी ॥२॥
जन्म म्हणजे कर्माचे जाळे, पापांची खाण आणि काळाची रोज नवी जाचणी आहे.
जन्म कुविद्येचें फळ । जन्म लोभाचें कमळ ।
जन्म भ्रांतीचें पडळ । ज्ञानहीन ॥३॥
जन्म म्हणजे अज्ञानाचे वाईट फळ, लोभाचे प्रलोभन आणि ज्ञानाचा अभाव असणारे भ्रमाचे पडळ आहे.
जन्म जिवासी बंधन । जन्म मृत्यासी कारण ।
जन्म हेंचि अकारण । गथागोवी ॥४॥
जन्म जीवासाठी बंधन आणि मृत्यूचे थेट कारण आहे; हा अकारण निर्माण झालेला मोठा गुंता आहे.
जन्म सुखाचा विसर । जन्म चिंतेचा आगर ।
जन्म वासनाविस्तार । विस्तारला ॥५॥
जन्म म्हणजे खऱ्या सुखाचा विसर, काळज्यांचे माहेरघर आणि वासनांचा अखंड पसारा आहे.
जन्म जीवाची आवदसा । जन्म कल्पनेचा ठसा ।
जन्म लांवेचा वळसा । ममतारूप ॥६॥
जन्म म्हणजे जीवाची दैन्यावस्था, अवास्तव कल्पनांचा ठसा आणि ममतेचा कधी न सुटणारा फास आहे.
जन्म मायेचे मैंदावें । जन्म क्रोधाचें विरावें ।
जन्म मोक्षास आडवें । विघ्न आहे ॥७॥
जन्म म्हणजे मायेची फसवणूक, क्रोधाची जागा आणि मोक्षाच्या मार्गात उभा ठाकलेला मोठा अडथळा आहे.
जन्म जिवाचें मीपण । जन्म अहंतेचा गुण ।
जन्म हेंचि विस्मरण । ईश्वराचें ॥८॥
जन्म जीवामध्ये 'मी'पणा आणि अहंकार जागा करतो, ज्यामुळे प्रत्यक्ष भगवंताचाच विसर पडतो.
जन्म विषयांची आवडी । जन्म दुराशेची बेडी ।
जन्म काळाची कांकडी । भक्षिताहे ॥९॥
जन्म म्हणजे भोगांची आवड, दुराशेची बेडी आणि काळाच्या जबड्यात जाणे आहे.
जन्म हाचि विषमकाळ । जन्म हेंचि वोखटी वेळ ।
जन्म हा अति कुश्चीळ । नर्कपतन ॥१०॥
जन्म हा अत्यंत वाईट काळ, अशुभ वेळ आणि नरकात ढकलणारा घृणास्पद प्रकार आहे.
पाहातां शरीराचें मूळ । या ऐसें नाहीं अमंगळ ।
रजस्वलेचा जो विटाळ । त्यामध्यें जन्म यासी ॥११॥
शरीराची मूळ उत्पत्ती पाहिली तर याहून अपवित्र काहीच नाही; रक्ताच्या विटाळातूनच या देहाची निर्मिती होते.
अत्यंत दोष ज्या विटाळा । त्या विटाळाचाचि पुतळा ।
तेथें निर्मळपणाचा सोहळा । केवी घडे ॥१२॥
ज्या विटाळाला अत्यंत दूषित मानले जाते त्याचाच हा पुतळा आहे, मग यात पावित्र्य कुठून येणार?
रजस्वलेचा जो विटाळ । त्याचा आळोन जाला गाळ ।
त्या गळाचेंच केवळ । शरीर हें ॥१३॥
स्त्रीच्या रक्ताचा जो गाळ साचतो, त्यापासूनच हे संपूर्ण शरीर बनलेले आहे.
वरी वरी दिसे वैभवाचें । अंतरीं पोतडें नर्काचें ।
जैसें झांकणें चर्मकुंडाचें । उघडितांच नये ॥१४॥
वरवर हे शरीर कितीही देखणे वाटले तरी आत नरकाचे गाठोडे आहे; ते उघडून पाहण्यासारखेही नाही.
कुंड धुतां शुद्ध होतें । यास प्रत्यईं धु‍ईजेतें ।
तरी दुर्गंधी देहातें । शुद्धता न ये ॥१५॥
भांडे घासल्यावर स्वच्छ होते आणि देह रोज धुतला जातो, तरीही यातील दुर्गंधी संपून तो निर्मळ होत नाही.
अस्तीपंजर उभविला । सीरानाडीं गुंडाळिला ।
मेदमांसें सरसाविला । सांदोसाअंदीं भरूनी ॥१६॥
हाडांचा सांगाडा उभारून त्यावर नसा-नाड्या गुंडाळल्या आहेत आणि फटींमध्ये मांस व चरबी भरली आहे.
अशुद्ध शब्दें शुद्ध नाहीं । तेंहि भरलें असे देहीं ।
नाना व्याधी दुःखें तेंहि । अभ्यांतरी वसती ॥१७॥
शरीरात अशुद्ध रक्त भरलेले असून नानाविध रोग आणि दुःखांचे ते केवळ घर बनले आहे.
नर्काचें कोठार भरलें । आंतबाहेरी लिडीबिडिलें ।
मूत्रपोतडें जमलें । दुर्गंधीचें ॥१८॥
हे शरीर घाणीचे कोठार असून आतून-बाहेरून लडबडलेले आणि दुर्गंधीने भरलेले मूत्राचे गाठोडे आहे.
जंत किडे आणी आंतडी । नाना दुर्गंधीची पोतडी ।
अमुप लवथविती कातडी । कांटाळवाणी ॥१९॥
आत जंत, किडे आणि आंतडी भरलेली आहेत; वरून मात्र शिसारी आणणारी थरथरणारी कातडी लपेटली आहे.
सर्वांगास सिर प्रमाण । तेथें बळसें वाहे घ्राण ।
उठे घाणी फुटतां श्रवण । ते दुर्गंधी नेघवे ॥२०॥
डोके उत्तम मानले तरी नाकातून घाण वाहते आणि कानातून पू निघू लागला तर ती दुर्गंधी सहन होत नाही.
डोळां निघती चिपडें । नाकीं दाटतीं मेकडें ।
प्रातःकाळीं घाणी पडे । मुखीं मळासारिखी ॥२१॥
डोळ्यांतून घाण निघते, नाकात शेंबूड साचतो आणि सकाळी उठल्यावर तोंडातून मळासारखा वास येतो.
लाळ थुंका आणी मळ । पीत श्लेष्मा प्रबळ ।
तयास म्हणती मुखकमळ । चंद्रासारिखें ॥२२॥
लाळ, थुंकी, मळ आणि कफाने भरलेल्या या तोंडाला लोक चंद्र किंवा कमळासारखे सुंदर म्हणतात.
मुख ऐसें कुश्चीळ दिसे । पोटीं विष्ठा भरली असे ।
प्रत्यक्षास प्रमाण नसे । भूमंडळीं ॥२३॥
तोंड इतके घाण दिसते आणि पोटात विष्ठा भरलेली आहे; हे वास्तव सिद्ध करायला कोणत्याही पुराव्याची गरज नाही.
पोटीं घालितां दिव्यान्न । कांहीं विष्ठा कांहीं वमन ।
भागीरथीचें घेतां जीवन । त्याची कोये लघुशंका ॥२४॥
पोटात कितीही पंचपक्वान्ने घातली तरी शेवटी त्याची विष्ठा किंवा उलटी होते आणि गंगेचे पवित्र पाणीही मूत बनते.
एवं मळ मूत्र आणी वमन । हेंचि देहाचें जीवन ।
येणेंचि देह वाढे जाण । यदर्थीं संशय नाहीं ॥२५॥
विष्ठा, लघवी आणि उलटी हेच या शरीराचे वास्तव आहे; यावरच शरीर पोसले जाते यात शंका नाही.
पोटीं नस्तां मळ मूत्र वोक । मरोन जाती सकळ लोक ।
जाला राव अथवा रंक । पोटीं विष्ठा चुकेना ॥२६॥
पोटातून घाण बाहेर पडली नाही तर माणूस मरून जाईल; मग तो राजा असो वा रंक, विष्ठा कोणालाच चुकत नाही.
निर्मळपणें काढूं जातां । तरी देह पडेल तत्वतां ।
एवं देहाची वेवस्था । ऐसी असे ॥२७॥
शरीराला पूर्णपणे निर्मळ करायचे ठरवले तर देहाचा अंतच होईल; शरीराची खरी रचना अशी आहे.
ऐसा हा धड असतां । येथाभूत पाहों जातां ।
मग ते दुर्दशा सांगतां । शंका बाधी ॥२८॥
शरीर धडधाकट असतानाही अशी अवस्था आहे, मग प्रत्यक्ष दुर्दशेची स्थिती सांगतानाही संकोच वाटतो.
ऐसिये कारागृहीं वस्ती । नवमास बहु विपत्ती ।
नवहि द्वारें निरोधती । वायो कैंचा तेथें ॥२९॥
नऊ महिने गर्भाच्या अशा तुरुंगात असह्य यातना होतात; सर्व मार्ग बंद असल्याने तिथे श्वास घ्यायला वाराही नसतो.
वोका नरकाचे रस झिरपती । ते जठराग्नीस्तव तापती ।
तेणें सर्वहि उकडती । अस्तिमांस ॥३०॥
उलटी आणि नरकाचे रस पाझरतात आणि जठराग्नीच्या उकाड्याने हाडे आणि मांस अक्षरशः उकडतात.
त्वचेविण गर्भ खोळे । तंव मातेसी होती डोहळे ।
कटवतिक्षणें सर्वांग पोळे । तया बाळकाचें ॥३१॥
त्वचा नसताना आईला डोहळे लागून ती तिखट-कडू खाते, तेव्हा त्या बाळकाचे अंग आगीसारखे होरपळते.
बांधलें चर्माचें मोटाळें । तेथें विष्ठेचें पेटाळें ।
रसौपाय वंकनाळें । होत असे ॥३२॥
कातडीचे एक गाठोडे विष्ठेच्या गर्तेत बांधले जाते आणि वाकड्या नाळेतून अन्नरस मिळून ते जगत असते.
विष्ठा मूत्र वांती पीत । नाकीं तोंडीं निघती जंत ।
तेणें निर्बुजलें चित्त । आतिशयेंसीं ॥३३॥
विष्ठा, मूत्र, उलटी, पित्त आणि नाका-तोंडात जंत झाल्याने गर्भात जीवाचा जीव अत्यंत गुदमरून जातो.
ऐसिये कारागृहीं प्राणी । पडिला अत्यंत दाटणीं ।
कळवळोन म्हणे चक्रपाणी । सोडवीं येथून आतां ॥३४॥
अशा भयानक कोंडवाड्यात दाटीवाटीने पडलेला जीव काकुळतीने देवाकडे सुटकेची याचना करतो.
देवा सोडविसी येथून । तरी मी स्वहित करीन ।
गर्भवास हा चुकवीन । पुन्हां न ये येथें ॥३५॥
'देवा, मला इथून सोडवलेस तर मी स्वतःचे कल्याण करीन आणि पुन्हा या गर्भावासात येणार नाही,' अशी तो विनवणी करतो.
ऐसी दुखवोन प्रतिज्ञा केली । तंव जन्मवेळ पुढें आली ।
माता आक्रंदों लागली । प्रसूतकाळीं ॥३६॥
अशा वेदनेतून तो प्रतिज्ञा करतो तोच जन्माची वेळ येते आणि प्रसूतीच्या कळांनी आई किंचाळू लागते.
नाकीं तोंडीं बैसलें मांस । मस्तकद्वारें सांडी स्वास ।
तेंहि बुजलें निशेष । जन्मकाळीं ॥३७॥
नाका-तोंडात मांस दाबले जाते, टाळूवरून जो थोडा श्वास चालत होता तोही जन्माच्या वेळी पूर्ण कोंडला जातो.
मस्तकद्वार तें बुजलें । तेणें चित्त निर्बुजलें ।
प्राणी तळमळूं लागलें । चहूंकडे ॥३८॥
टाळूचा मार्ग बंद झाल्याने श्वास कोंडतो आणि तो जीव चारीबाजूंनी तडफडू लागतो.
स्वास उस्वास कोंडला । तेणें प्राणी जाजावला ।
मार्ग दिसेनासा जाला । कासावीस ॥३९॥
श्वास पूर्ण अडकल्याने बाळ घाबरून जाते आणि बाहेर पडण्याचा मार्ग न दिसल्याने कासावीस होते.
चित्त बहु निर्बुजलें । तेणें आडभरीं भरलें ।
लोक म्हणती आडवें आलें । खांडून काढा ॥४०॥
आत कोंडल्याने बाळ अडकून पडते आणि बाळ आडवे आल्याचे पाहून लोक त्याला कापून काढण्याचा निर्णय घेतात.
मग ते खांडून काढिती । हस्तपाद छेदून घेती ।
हातां पडिलें तेंचि कापिती । मुख नासिक उदर ॥४१॥
मग ते बाळाचे अवयव तोडून काढतात; हात, पाय, तोंड किंवा पोट जे हाती लागेल ते कापून टाकतात.
ऐसे टवके तोडिले । बाळकें प्राण सोडिले ।
मातेनेंहि सांडिलें । कळिवर ॥४२॥
असे तुकडे केल्याने बाळ प्राण सोडते आणि असह्य वेदनांनी आईचाही मृत्यू होतो.
मृत्य पावला आपण । मतेचा घेतला प्राण ।
दुःख भोगिलें दारुण । गर्भवासीं ॥४३॥
बाळ स्वतःही मरते आणि आईचाही जीव घेते; गर्भावासात असा भयंकर छळ होतो.
तथापी सुकृतेंकरूनी । मार्ग सांपडला योनी ।
तर्ह्हीं आडकला जाउनी । कंठस्कंदीं मागुता ॥४४॥
पुण्याईने योनीमार्ग सापडला तरी बाळ पुन्हा मान आणि खांद्यापाशी अडकून पडते.
तये संकोचित पंथीं । बळेंचि वोढून काढिती ।
तेणें गुणें प्राण जाती । बाळकाचे ॥४५॥
त्या अरुंद मार्गातून बाळाला ओढून काढताना त्याचे प्राण जाण्याची वेळ येते.
बाळकाचे जातां प्राण । अंतीं होये विस्मरण ।
तेणें पूर्वील स्मरण । विसरोन गेला ॥४६॥
प्राण जाण्याच्या वेदनेमुळे बाळाची शुद्ध हरपते आणि गर्भातील पूर्वस्मृतींचा त्याला पूर्ण विसर पडतो.
गर्भीं म्हणे सोहं सोहं । बाहेरी पडतां म्हणे कोहं ।
ऐसा कष्टी जाला बहु । गर्भवासीं ॥४७॥
गर्भात 'सोऽहं' (मी तो देव आहे) म्हणणारा बाहेर येताच 'कोऽहं' (मी कोण?) असा रडतो; असा तो गर्भात भयंकर भोग भोगतो.
दुःखा वरपडा होता जाला । थोरा कष्टीं बाहेरी आला ।
सवेंच कष्ट विसरला । गर्भवासाचे ॥४८॥
अतोनात दुःखातून तो कसाबसा बाहेर पडतो आणि जन्माला येताच त्या सर्व कष्टांचा त्याला लगेच विसर पडतो.
सुंन्याकार जाली वृत्ती । कांहीं आठवेना चित्तीं ।
अज्ञानें पडिली भ्रांती । तेणें सुखचि मानिलें ॥४९॥
बुद्धी शून्य होते, काही आठवत नाही आणि अज्ञानाच्या भ्रमात पडल्यामुळे तो याच संसाराला सुख मानू लागतो.
देह विकार पावलें । सुखदुःखें झळंबळे ।
असो ऐसें गुंडाळलें । मायाजाळीं ॥५०॥
शरीराला विकार जडतात, सुख-दुःखाचे चटके बसतात आणि शेवटी तो मायेच्या जाळ्यात पूर्ण अडकतो.
ऐसें दुःख गर्भवासीं । होतें प्राणीमात्रांसीं ।
म्हणोनियां भगवंतासी । शरण जावें ॥५१॥
गर्भावासात प्रत्येक जीवाला असे घोर दुःख भोगावे लागते, म्हणूनच वेळीच भगवंताला शरण गेले पाहिजे.
जो भगवंताचा भक्त । तो जन्मापासून मुक्त ।
ज्ञानबळें बिरक्त । सर्वकाळ ॥५२॥
जो भगवंताचा खरा भक्त असतो तोच जन्माच्या फेऱ्यातून सुटतो आणि ज्ञानाच्या बळावर कायम विरक्त राहतो.
ऐशा गर्भवासीं विपत्ती । निरोपिल्या येथामती ।
सावध हो‍ऊन श्रोतीं । पुढें अवधान द्यावें ॥५३॥
गर्भावासातील या विपत्तींचे वर्णन यथाशक्ती केले आहे, आता श्रोत्यांनी पुढच्या निरूपणाकडे लक्ष द्यावे.