लेंकुरें उदंड जालीं । तों ते लक्ष्मी निघोन गेली ।
बापडीं भिकेसी लागलीं । कांहीं खाया मिळेना ॥१॥
पुढे घरात मुले-बाळे पुष्कळ झाली, पण घरातील लक्ष्मी निघून गेली; बिचारी सर्व मुले अन्नाला मोताद होऊन भिकेला लागली.
लेंकुरें खेळती धाकुटीं । येकें रांगती येकें पोटीं ।
ऐसी घरभरी जाली दाटी । कन्या आणी पुत्रांची ॥२॥
काही लहान मुले खेळत आहेत, काही रांगत आहेत, तर काही पोटात आहेत; अशी घरात मुला-मुलींची नुसती गर्दी झाली.
देवसेंदिवसा खर्च वाढला । यावा होता तो खुंटोन गेला ।
कन्या उपवरी जाल्या, त्यांला- । उजवावया द्रव्य नाहीं ॥३॥
दिवसेंदिवस खर्च वाढत गेला आणि येणारे उत्पन्न मात्र पूर्ण बंद झाले; मुली उपवर झाल्या पण लग्न लावून द्यायला जवळ पैसा राहिला नाही.
मायेबापें होतीं संपन्न । त्यांचें उदंड होतें धन ।
तेणें करितां प्रतिष्ठा मान । जनीं जाला होता ॥४॥
आई-वडील पूर्वी श्रीमंत होते, त्यांच्याकडे भरपूर संपत्ती होती आणि त्यामुळे समाजात मोठा मान-सन्मान होता.
भरम आहे लोकाचारीं । पहिली नांदणूक नाहीं घरीं ।
देवसेंदिवस अभ्यांतरीं । दरिद्र आलें ॥५॥
लोकांसमोर जुनी प्रतिष्ठा शिल्लक होती पण घरात पूर्वीचे वैभव राहिले नव्हते; घरात हळूहळू दारिद्र्य पसरले.
ऐसी घरवात वाढली । खातीं तोंडें मिळालीं ।
तेणें प्राणीयांस लागली । काळजी उद्वेगाची ॥६॥
कुटुंब वाढले आणि खाणारी तोंडे वाढली; त्यामुळे त्या जीवाला सतत चिंता आणि उद्वेग लागून राहिला.
कन्या उपवरी जाल्या । पुत्रास नोवया आल्या ।
आतां उजवणा केल्या । पहिजेत कीं ॥७॥
मुली लग्नाच्या वयात आल्या आणि मुलांनाही नवरी मुलगी शोधण्याची वेळ आली; आता त्यांचे विवाह करणे भागच होते.
जरी मुलें तैसींच राहिलीं । तरी पुन्हां लोकलाज जाली ।
म्हणती कासया व्यालीं । जन्मदारिद्र्यें ॥८॥
मुले तशीच अविवाहित राहिली तर लोकांत नाचक्की होईल; 'दारिद्र्यात कशाला जन्माला घातले?' असे लोक हिणवतील.
ऐसी लोकलाज होईल । वडिलांचें नांव जाईल ।
आतां रुण कोण दे‍ईल । लग्नापुरतें ॥९॥
अशी लोकांत बदनामी होईल आणि वाडवडिलांचे नाव धुळीस मिळेल; पण लग्नापुरते कर्ज आता कोण देणार?
मागें रुण ज्याचें घेतलें । त्याचें परतोन नाहीं दिल्हें ।
ऐसें आभाळ कोंसळलें । उद्वेगाचें ॥१०॥
पूर्वी घेतलेले कर्ज अजून परत फेडता आले नव्हते; अशा दुहेरी संकटाने डोक्यावर उद्वेगाचे आभाळ कोसळले.
आपण खातों अन्नासी । अन्न खातें आपणासीं ।
सर्वकाळ मानसीं । चिंतातुर ॥११॥
आपण अन्नाला खात आहोत की अन्नच आपल्याला खात आहे, अशी सततची विवंचना त्याला रात्रंदिवस छळत राहिली.
पती अवघीच मोडली । वस्तभाव गाहाण पडिली ।
अहा देवा वेळ आली । आतां डिवाळ्याची ॥१२॥
पत पूर्णपणे संपली, घरातील मौल्यवान वस्तू गहाण पडल्या; देवा, आता दिवाळे निघण्याची वेळ आली.
कांहीं केला ताडामोडा । विकिला घरींचा पाडारेडा ।
कांहीं पैका रोकडा । कळांतरें काढिला ॥१३॥
मोडतोड करून घरातील बैल-रेडे विकले आणि काही रोकड चढ्या व्याजाने कर्जावर काढली.
ऐसें रुण घेतलें । लोकिकीं दंभ केलें ।
सकळ म्हणती नांव राखिलें । वडिलांचें ॥१४॥
अशा रीतीने कर्ज काढून लोकात लग्नाचा डौल मिरवला; लोकांनी 'वडिलांचे नाव राखले' अशी वाहवा केली.
ऐसें रुण उदंड जालें । रिणाइतीं वेढून घेतलें ।
मग प्रयाण आरंभिलें । विदेशाप्रती ॥१५॥
पण अंगावर कर्जाचा प्रचंड डोंगर झाला, सावकारांनी पैशांसाठी वेढा घातला; शेवटी पैसे कमावण्यासाठी परदेशी जाणे भाग पडले.
दोनी वरुषें बुडी मारिली । नीच सेवा अंगीकारिली ।
शरीरें आपदा भोगिली । आतिशयेंसीं ॥१६॥
दोन वर्षे तिकडे खितपत पडून लाचारीची कामे पत्करली आणि शरीराने अतोनात हाल सोसले.
कांहीं मेळविलें विदेशीं । जीव लागला मनुष्यांपासीं ।
मग पुसोनियां स्वामीसी । मुरडता जाला ॥१७॥
परदेशात थोडेफार धन कमावले आणि मनाला घरातल्यांची ओढ लागली; मग मालकाची परवानगी घेऊन तो घराकडे निघाला.
तंव तें अत्यंत पीडावलीं । वाट पाहात बैसलीं ।
म्हणती दिवसगती कां लागली । काये कारणें देवा ॥१८॥
घरी कुटुंबीय अत्यंत हालअपेष्टांत त्याची वाट पाहत होते; 'यांना यायला एवढा उशीर का लागत आहे?' म्हणून ते देवाला विचारत होते.
आतां आम्ही काये खावें । किती उपवासीं मरावें ।
ऐसियाचे संगतीस देवें । कां पां घातलें आम्हांसी ॥१९॥
'आता आम्ही काय खावे आणि किती दिवस उपाशी मरावे? अशा माणसाच्या पदरात देवाने आम्हाला का बांधले?'
ऐसें आपुलें सुख पाहाती । परी त्याचें दुःख नेणती ।
आणी शक्ती गेलियां अंतीं । कोणीच कामा न येती ॥२०॥
असे ते फक्त स्वतःच्या सुखाचा विचार करतात पण त्याचे हाल समजून घेत नाहीत; शक्ती संपल्यावर कोणीही कामाला येत नाही.
असो ऐसी वाट पाहतां । दृष्टीं देखिला अवचिता ।
मुलें धावती, ताता । भागलास म्हणौनी ॥२१॥
अशी वाट पाहत असतानाच तो अचानक दारात दिसला; 'बाबा, खूप थकलात' म्हणत मुले त्याच्याकडे धावली.
स्त्री देखोन आनंदली । म्हणे आमुची दैन्यें फिटली ।
तंव येरें दिधली । गांठोडी हातीं ॥२२॥
बायकोला पाहून आनंद झाला, 'आमचे दारिद्र्य संपले' असे ती म्हणाली; तेवढ्यात त्याने आणलेले गाठोडे तिच्या हातात दिले.
सकळांस आनंद जाला । म्हणती आमुचा वडील आला ।
तेणें तरी आम्हांला । आंग्या टोप्या आणिल्या ॥२३॥
सर्वांना मोठा आनंद झाला; 'आमचा कर्ता माणूस आला आणि त्याने आमच्यासाठी कपडे आणले' असे सगळे म्हणू लागले.
ऐसा आनंद च्यारी देवस । सवेंच मांडिली कुसमुस ।
म्हणती हें गेलियां आम्हांस । पुन्हां आपदा लागती ॥२४॥
हा आनंद चार दिवस टिकला आणि लगेच घरात पुन्हा कुजबुज सुरू झाली; 'हे पैसे संपले की पुन्हा उपासमार होईल.'
म्हणौनी आणिलें तें असावें । येणें मागुतें विदेशास जावें ।
आम्ही हें खाऊं न तों यावें । द्रव्य मेळऊन ॥२५॥
'म्हणून हे आणलेले पैसे जपून ठेवू आणि यांनी पुन्हा परदेशी जावे; हे संपेपर्यंत त्यांनी आणखी धन कमवून आणावे.'
ऐसी वासना सकळांची । अवघीं सो‍ईरीं सुखाचीं ।
स्त्री अत्यंत प्रीतीची । तेहि सुखाच लागली ॥२६॥
अशी सर्वांचीच स्वार्थी भावना झाली, नातेवाईक केवळ सुखापुरतेच गोळा झाले; जिच्यावर जिवापाड प्रेम केले ती पत्नीही सुखाचीच सोबती ठरली.
विदेसीं बहु दगदला । विश्रांती घ्यावया आला ।
स्वासहि नाहीं टाकिला । तों जाणें वोढवलें ॥२७॥
परदेशात कमालीचा दगदगून तो थोडे दिवस विश्रांती घेण्यासाठी आला होता; पण अजून नीट श्वासही घेतला नाही तोच पुन्हा जायची वेळ आली.
पुढें अपेक्षा जोसियांची । केली विवंचना मुहूर्ताची ।
वृत्ति गुंतली तयाची । जातां प्रशस्त न वटे ॥२८॥
पुढे जोशीबुवांना विचारून प्रवासाचा मुहूर्त काढला; त्याचे मन घरात गुंतले होते, त्यामुळे पुन्हा जायला मन धजावत नव्हते.
माया मात्रा सिद्ध केली । कांहीं सामग्री बांधली ।
लेंकुरें दृष्टीस पाहिलीं । मार्गस्त जाला ॥२९॥
बायकोने शिदोरी तयार करून दिली, काही सामान बांधले; मुलांकडे एकदा भरल्या डोळ्यांनी पाहिले आणि तो प्रवासाला निघाला.
स्त्रियेस अवलोकिलें । वियोगें दुःख बहुत वाटलें ।
प्रारब्धसूत्र तुकलें । रुणानबंधाचें ॥३०॥
बायकोकडे पाहिले आणि तिच्या विरहाचे मोठे दुःख झाले; संसारातील ऋणानुबंधाचे प्रारब्धसूत्र मात्र अडून राहिले.
कंठ सद्गसदित जाला । न संवरेच गहिवरला ।
लेंकुरा आणी पित्याला । तडातोडी जाली ॥३१॥
गळा दाटून आला, हुंदका आवरला नाही; मुलांची आणि बापाची ताटातूट झाली.
जरी रुणानुबंध असेल । तरी मागुती भेटी होईल ।
नाहीं तरी संगती पुरेल । येचि भेटीनें तुमची ॥३२॥
'आपला ऋणानुबंध शिल्लक असेल तर पुन्हा भेट होईल, नाहीतर आपली सोबत या भेटीपुरतीच मर्यादित राहील.'
ऐसीं बोलोन स्वार होये । मागुता फीरफिरों पाहे ।
वियोगदुःख न साहे । परंतु कांहीं न चले ॥३३॥
असे बोलून तो घोड्यावर स्वार झाला, मागे वळून पाहत राहिला; विरहाचे दुःख सहन होत नव्हते पण काही इलाज नव्हता.
आपुला गांव राहिला मागें । चित्त भ्रमलें संसारौद्वेगें ।
दुःखवला प्रपंचसंगें । अभिमानास्तव ॥३४॥
आपले गाव मागे पडले, संसाराच्या उद्वेगाने मन भरकटले; प्रपंचाच्या अहंकारापायी तो दुःखात होरपळून निघाला.
ते समईं माता आठवली । म्हणे म्हणे धन्य ते माउली ।
मजकारणें बहुत कष्टली । परी मी नेणेंचि मूर्ख ॥३५॥
त्या क्षणी त्याला आईची आठवण झाली; 'धन्य ती माझी माउली, माझ्यासाठी अतोनात कष्ट सोसले पण मी मूर्ख ते जाणू शकलो नाही.'
आजी जरी ते असती । तरी मजला कदा न विशंभती ।
वियोग होतां आक्रंदती । ते पोटागि वेगळीच ॥३६॥
'आज जर ती असती तर तिने मला असे लांब पाठवले नसते, विरहाने ती आक्रंदली असती; आईच्या मायेची ऊब काही वेगळीच असते.'
पुत्र वैभवहीन भिकारी । माता तैसाचि अंगिकारी ।
दगदला देखोन अंतरीं । त्याच्या दुःखें दुःखवे ॥३७॥
मुलगा दरिद्री किंवा भिकारी असला तरी आई त्याला प्रेमाने जवळ करते; तो थकला-भागलेला पाहून तिच्या काळजाला घर पडते.
प्रपंच विचारें पाहातां । हें सकळ जोडे न जोडे माता ।
हें शरीर जये करितां । निर्माण जालें ॥३८॥
संसाराचा विचार केला तर सगळे नातेवाईक परत मिळतील पण ही काया निर्माण करणारी जन्मदात्री आई पुन्हा मिळत नाही.
लांव तरी ते माया । काय कराविया सहश्र जाया ।
परी भुलोन गेलों वायां । मकरध्वजाचेनी ॥३९॥
आईची माया ती खरी माया, हजार बायका काय कामाच्या? पण कामवासनेच्या मोहात पडून मी व्यर्थ भरकटत राहिलो.
या येका कामाकारणें । जिवलगांसिं द्वंद घेणें ।
सखीं तींच पिसुणें । ऐसीं वाटतीं ॥४०॥
केवळ एका कामवासनेपायी मी जिवाभावाच्या लोकांशी भांडत राहिलो आणि सज्जन असणाऱ्यांनाच शत्रू समजत बसलो.
म्हणौन धन्य धन्य ते प्रपंची जन । जे मायेबापाचें भजन ।
करिती न करिती, मन- । निष्ठुर जिवलगांसीं ॥४१॥
म्हणून ते प्रपंची लोक धन्य आहेत जे आई-वडिलांची सेवा करतात आणि आपल्या जिवाभावाच्या लोकांशी कधी निष्ठुरपणे वागत नाहीत.
संगती स्त्रीबाळकाची । आहे साठी जन्माची ।
परी मायेबापीं कैंचीं । मिळतील पुढें ॥४२॥
बायको-मुलांची सोबत फक्त एका जन्मापुरती आणि सुखापुरती असते, पण गेलेले आई-वडील पुढे पुन्हा कधी मिळणार?
ऐसें पूर्वीं होतें ऐकिलें । परी ते समईं नाहीं कळलें ।
मन हें बुडोन गेलें । रतिसुखाचा डोहीं ॥४३॥
हे पूर्वी ऐकले होते पण त्यावेळी शहाणपण सुचले नाही; माझे मन भोगविलासाच्या डोहात पुरते बुडून गेले होते.
हे सखीं वाटती परी पिसुणें । मिळाली वैभवाकारणें ।
रितें जातां लाजिरवाणें । अत्यंत वाटे ॥४४॥
हे सगळे गोड बोलणारे स्वार्थी लोक आहेत, केवळ पैशासाठी गोळा झाले आहेत; आता रिकाम्या हाताने परत गेलो तर मोठी लाज वाटेल.
आता भलतैसें करावें । परि द्रव्य मेळऊन न्यावें ।
रितें जातां स्वभावें । दुःख आहे ॥४५॥
आता वाटेल ते कष्ट करावेत पण भरपूर धन कमवूनच घरी जावे; कारण रिकाम्या हाताने परतल्यास केवळ अपमान आणि दुःखच नशिबी येईल.
ऐसी वेवर्धना करी । दुःख वाटलें अंतरीं ।
चिंतेचिये माहापुरीं । बुडोन गेला ॥४६॥
असा मनात सारखा विचार करत राहिल्याने तो आतून तुटून गेला आणि चिंतेच्या महापुरात पुरता वाहून गेला.
ऐसा हा देह आपुला । असतांच पराधेन केला ।
ईश्वरीं कानकोंडा जाला । कुटुंबकाबाडी ॥४७॥
स्वतःचे शरीर असतानाही ते प्रपंचामुळे पराधीन झाले; कुटुंबाच्या काबाडकष्टांत देवापुढे तो कायमचा अपराधी ठरला.
या येका कामासाठीं । जन्म गेला आटाटी ।
वय वेचल्यां सेवटीं । येकलेंचि जावें ॥४८॥
फक्त या एका संसारासाठी आयुष्यभर धडपड केली; पण शेवटी वय संपल्यावर एकट्यालाच इथून जायचे आहे.
ऐसा मनीं प्रस्तावला । क्षण येक उदास जाला ।
सवेंचि प्राणी झळंबला । मायाजाळें ॥४९॥
असा मनात त्याला पश्चात्ताप झाला आणि क्षणभर विरक्ती आली; पण पुन्हा लगेच तो मायेच्या जाळ्यात गुरफटून गेला.
कन्यापुत्रीं आठवलीं । मनींहुनि क्षिती वाटली ।
म्हणे लेंकुरें अंतरलीं । माझीं मज ॥५०॥
मुली-मुलांची आठवण झाली आणि मनात काळजी दाटून आली; 'माझी मुले मला पारखी झाली' असे म्हणून तो हळहळला.
मागील दुःख आठवलें । जें जें होतें प्राप्त जालें ।
मग रुदन आरंभिलें । दीर्घ स्वरें ॥५१॥
मागील सर्व भोगलेली दुःखे आठवली आणि तो एकांतात मोठ्याने हंबरडा फोडून रडू लागला.
आरुण्यरुदन करितां । कोणी नाहीं बुझाविता ।
मग होये विचारिता । आअपुले मनीं ॥५२॥
अशा ओसाड वाटेवर त्याचे सांत्वन करायला कोणीच नव्हते; मग तो स्वतःच्याच मनाशी विचार करू लागला.
आतां कासया रडावें । प्राप्त होतें तें भोगावें ।
ऐसे बोलोनिया जीवें । धारिष्ट केलें ॥५३॥
'आता रडून काय उपयोग? जे नशिबी आले आहे ते भोगावेच लागेल,' असे स्वतःच्या मनाला समजावून त्याने धीर धरला.
ऐसा दुःखें दगदला । मग विदेशाप्रती गेला ।
पुढे प्रसंग वर्तला । तो सावध ऐका ॥५४॥
अशा दुःखाने पोळून तो शेवटी परदेशी पोहोचला; पुढे काय प्रसंग घडला तो श्रोत्यांनी सावध चित्ताने ऐकावा.