तापत्रयाचें लक्षण । आतां सांगिजेल निरूपण ।
श्रोतीं करावें श्रवण । यकाग्र हो‍ऊनी ॥१॥
आता त्रिविध तापांचे नेमके स्वरूप स्पष्ट करून सांगितले जाईल; श्रोत्यांनी एकाग्र चित्ताने ते ऐकावे.
जो तापत्रैं पोळला । तो संतसंगें निवाला ।
आर्तभूत तोषला । पदार्थ जेवी ॥२॥
जसा भुकेल्याला उत्तम अन्न मिळाल्यावर किंवा तहानलेल्याला पाणी मिळाल्यावर समाधान वाटते, तसा संसारात होरपळलेला जीव संतांच्या संगतीने शांत होतो.
क्षुधाक्रांतास मिळे अन्न । तृषाक्रांतास जीवन ।
बंदीं पडिल्याचें बंधन- । तोडिनां, सुख ॥३॥
तुरुंगात पडलेल्याची बंधने तुटल्यावर जसा आनंद होतो, तसाच संतसंगाने जीवाचा उद्धार होतो.
माहापुरें जाजावला । तो पैलतीरास नेला ।
कां तो स्वप्नींचा चे‍इला । स्वप्नदुःखी ॥४॥
महापुरात वाहून जाणाऱ्याला सुरक्षित पैलतीरावर नेले किंवा दुःस्वप्नातून जागा झालेल्या माणसाचे दुःख संपते, तसाच हा अनुभव असतो.
कोणी येकासी मरण- । येतां, दिलें जीवदान ।
संकटास निवारण । तोडितां सुख ॥५॥
मरणाच्या दारात असणाऱ्याला जीवनदान मिळाले किंवा मोठ्या संकटातून सुटका झाली की जसा आनंद मिळतो,
रोगियास औषध । सप्रचित आणी शुद्ध ।
तयासी होये आनंद । आरोग्य होतां ॥६॥
किंवा रोग्याला योग्य गुणकारी औषध मिळून तो रोगमुक्त झाला की त्याला जसा परमानंद होतो,
तैसा संसारें दुःखवला । त्रिविधतापें पोळला ।
तोचि येक अधिकारी जाला । परमार्थासी ॥७॥
तसाच या संसारात त्रिविध तापांनी होरपळून निघालेला माणूसच खऱ्या परमार्थाचा खरा अधिकारी बनतो.
ते त्रिविध ताप ते कैसे । आतां बोलिजेत तैसे ।
येविषईं येक असे । वाक्याधार ॥८॥
ते तीन ताप कोणते आणि कसे असतात, हे आता शास्त्राच्या आधाराने स्पष्ट करून सांगितले जाईल.
देहेंद्रियप्राणेन सुखं दुःखं च प्राप्यते ।
इममाध्यात्मिकं तापं जायते दुःक देहिनाम् ॥ १ ॥
सर्वभूतेन संयोगात् सुखं दुःखं च जायते ।
द्वितीयतापसंतापः सत्यं चैवाधिभौतिकः ॥ २ ॥
शुभाशुभेन कर्मणा देहांते यमयातना ।
स्वर्गनरकादिं भोक्तव्यमिदं चैवाधिदैविकम् ॥ ३ ॥
शरीर, इंद्रिये आणि प्राण यांच्यामुळे जे दुःख होते त्याला 'आध्यात्मिक ताप' म्हणतात; बाह्य प्राण्यांच्या व जगाच्या संपर्कातून होणारे दुःख 'आधिभौतिक ताप' असते; आणि आपल्या पाप-पुण्यामुळे परलोकात यमयातना, स्वर्ग किंवा नरक भोगावे लागणे हा 'आधिदैविक ताप' होय.
येक ताप आध्यात्मिक । दुजा तो आदिभूतिक ।
तिसरा आदिदैविक । ताप जाणावा ॥९॥
यात पहिला ताप 'आध्यात्मिक', दुसरा 'आधिभौतिक' आणि तिसरा 'आधिदैविक' ताप म्हणून ओळखावा.
आध्यात्मिक तो कोण । कैसी त्याची वोळखण ।
आदिभूतिकांचें लक्षण । जाणिजे कैसें ॥१०॥
आध्यात्मिक ताप म्हणजे काय आणि त्याची लक्षणे कोणती, तसेच आधिभौतिक तापाचे स्वरूप कसे असते,
आदिदैविक तो कैसा । कवण तयाची दशा ।
हेंहि विशद कळे ऐसा । विस्तार कीजे ॥११॥
आणि आधिदैविक ताप म्हणजे नक्की काय, हे सर्वांना नीट समजण्यासाठी आता याचा सविस्तर उलगडा केला जाईल.
हां जी म्हणोनि वक्ता । जाला कथा विस्तारिता ।
आध्यात्मिक ताप आतां । सावध ऐका ॥१२॥
श्रोत्यांची उत्सुकता पाहून वक्ता म्हणतो, आता आध्यात्मिक तापाचे निरूपण करतो, ते सावधपणे ऐका.
देह इंद्रिय आणी प्राण । यांचेनि योगें आपण ।
सुखदुःखें सिणे जाण । या नांव आध्यात्मिक ॥१३॥
आपले शरीर, इंद्रिये आणि प्राण यांच्यामुळे जे सुख-दुःख आणि कष्ट भोगावे लागतात, त्याला 'आध्यात्मिक ताप' म्हणतात.
देहामधून जें आलें । इंद्रियें प्राणें दुःख जालें ।
तें आध्यात्मिक बोलिलें । तापत्रईं ॥१४॥
थोडक्यात म्हणजे स्वतःच्या देहातून आणि इंद्रियांमधून जे दुःख निर्माण होते, त्याला आध्यात्मिक ताप म्हटले जाते.
देहामधून काये आलें । प्राणें कोण दुःख जालें ।
आतां हें विशद केलें । पाहिजे कीं ॥१५॥
देहातून नक्की कोणती दुःखे येतात आणि प्राणांना कोणत्या वेदना होतात, हे आता स्पष्ट करून सांगितले पाहिजे.
खरुज खवडे पुळिया नारु । नखरुडें मांजया देवि गोवरु ।
देहामधील विकारु । या नांव आध्यात्मिक ॥१६॥
खरुज, खवडे, पुळ्या, नारू, नखुरडे, देवी आणि गोवर यांसारखे त्वचारोग शरीरात उद्भवणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
काखमांजरी केशतोड । वोखटें वर्ण काळफोड ।
व्याधी मूळव्याधी माहाजड । या नांव आध्यात्मिक ॥१७॥
काखमांजर, केसांची गळती, गळू, काळपुळी आणि मूळव्याधीसारखे भयंकर आजार होणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
अंगुळवेडे गालफुगी । कंड लागे वाउगी ।
हिरडी सुजे भरे बलंगी । या नांव आध्यात्मिक ॥१८॥
अंगुलीवेढा, गालगुंड, अंगाला सुटणारी खाज आणि हिरड्यांची सूज यांसारख्या शारीरिक व्याधी हा आध्यात्मिक ताप आहे.
वाउगे फोड उठती । कां ते सुजे आंगकांती ।
वात आणी तिडका लागती । या नांव आध्यात्मिक ॥१९॥
अंगावर विनाकारण फोड उठणे, त्वचा सुजणे, वात भरणे आणि असह्य कळा निघणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
नाइटे अंदु गजकर्ण । पेहाचे पोट विस्तीर्ण ।
बैसलें टाळें फुटती कर्ण । या नांव आध्यात्मिक ॥२०॥
नायटा, इसब, गजकर्ण, जलोदर होऊन पोट फुगणे, टाळू बसणे आणि कान फुटून पू वाहणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
कुष्ट आणि वोला कुष्ट । पंड्यारोग अतिश्रेष्ठ ।
क्षयरोगाचे कष्ट । या नांव आध्यात्मिक ॥२१॥
कोरडा किंवा ओला कुष्ठरोग, पांडुरोग (अशक्तपणा/अ‍ॅनिमिया) आणि क्षयरोग (टीबी) यांचे असह्य भोग म्हणजे आध्यात्मिक ताप होय.
वाटी वटक वायेगोळा । हातीं पाईं लागती कळा ।
भोवंडी लागे वेळोवेळां । या नांव आध्यात्मिक ॥२२॥
हात-पायांत पेटके येणे, वातगोळा उठणे, अंगात कळा येणे आणि वारंवार चक्कर येणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
वोलांडा आणी वळ । पोटसुळाची तळमळ ।
आर्धशिसी उठे कपाळ । या नांव आध्यात्मिक ॥२३॥
अंगात मुरगळ पडणे, पोटदुखीची भयंकर तळमळ होणे आणि अर्धशिशीने डोके फुटणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
दुःखे माज आणि मान । पुष्ठी ग्रीवा आणि वदन ।
अस्तिसांदे दुःखती जाण । या नांव आध्यात्मिक ॥२४॥
कंबर, मान, पाठ, गळा, तोंड आणि हाडांचे सांधे सतत दुखत राहणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
कुळिक तरळ कामिणी । मुरमा सुंठरें माळिणी ।
विदेसीं लागलें पाणी । या नांव आध्यात्मिक ॥२५॥
कावीळ, अंगाची आग होणे, मुरूम, सुंठरे आणि परदेशी गेल्यावर हवा-पाणी न मानल्याने आजारी पडणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
जळसोस आणी हिवारें । गिरीविरी आणी अंधारें ।
ज्वर पाचाव आणी शारें । या नांव आध्यात्मिक ॥२६॥
सतत कोरड पडणे, थंडी वाजणे, डोळ्यांसमोर अंधारी येणे आणि विषमज्वराने (टायफॉइडने) अंग तापणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
शैत्य उष्ण आणी तृषा । क्षुधा निद्रा आणी दिशा ।
विषयतृष्णेची दुर्दशा । या नांव आध्यात्मिक ॥२७॥
अति थंडी, अति उष्णता, भूक, तहान, निद्रानाश आणि भोगांच्या अतृप्त वासनांमुळे होणारी तगमग हा आध्यात्मिक ताप आहे.
आळसी मूर्ख आणी अपेसी । भय उद्भवे मानसीं ।
विसराळु दुश्चित्त आहिर्निशी । या नांव आध्यात्मिक ॥२८॥
आळस, अज्ञान, अपयश, मनात सतत वाटणारे भय, विसराळूपणा आणि चित्ताची बेचैनी हा आध्यात्मिक ताप आहे.
मूत्रकोड आणी परमें । रक्तपिती रक्तपरमें ।
खडाचढाचेनि श्रमे । या नांव आध्यात्मिक ॥२९॥
लघवी अडकणे, परमा, रक्तपित्त आणि मूतखड्याच्या असह्य वेदना होणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
मुरडा हागवण उन्हाळे । दिशा कोंडतां आंदोळे ।
येक वेथा असोन न कळे । या नांव आध्यात्मिक ॥३०॥
हगवण, आव, पोटात मुरडा येणे आणि शौचास साफ न होऊन पोट गच्च होणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
गांठी ढळली जाले जंत । पडे आंव आणी रक्त ।
अन्न तैसेचि पडत । या नांव आध्यात्मिक ॥३१॥
पोटाची बेंबी ढळणे, पोटात जंत होणे, आव-रक्त पडणे आणि खाल्लेले अन्न न पचता तसेच बाहेर पडणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
पोटफुगी आणी तडस । भरला हिर लागला घांस ।
फोडी लागतां कासावीस । या नांव आध्यात्मिक ॥३२॥
पोट फुगणे, पोटात तडस लागणे, घसा सुजणे आणि अन्न अडकून कासावीस होणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
उचकी लागली उसित गेला । पीत उसळलें उलाट झाला ।
खरे पडसा आणी खोंकला । या नांव आध्यात्मिक ॥३३॥
सतत उचकी लागणे, पित्त उसळून उलट्या होणे, घसा बसणे, पडसे आणि खोकला लागणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
उसळला दमा आणी धाप । पडजिभ ढासि आणी कफ ।
मोवाज्वर आणी संताप । या नांव आध्यात्मिक ॥३४॥
दम्याचा झटका येणे, धाप लागणे, पडजीभ पडणे, छातीत कफ भरणे आणि तीव्र ताप येणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
कोणी सेंदूर घातलाअ । तेणें प्राणी निर्बुजला ।
घशामध्ये फोड जाला । या नांव आध्यात्मिक ॥३५॥
विषबाधा होणे, गुदमरणे आणि घशात आतून गाठ किंवा फोड होणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
गळसोट्या आणी जीभ झडे । सदा मुखीं दुर्गंधी पडे ।
दंतहीन लागती किडे । या नांव आध्यात्मिक ॥३६॥
गळसुजणे, जीभ सुन्न होणे, तोंडाला सतत दुर्गंधी येणे, दात पडणे आणि दातांत किडे होणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
जरंडी घोलाणा गंडमाळा । अवचिता स्वयें फुटे डोळा ।
आपणचि कापी अंगुळा । या नांव आध्यात्मिक ॥३७॥
यकृताचे आजार, नाकातून रक्त वाहणे, गंडमाळा होणे, डोळा फुटणे किंवा स्वतःचेच बोट कापले जाणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
कळा तिडकी लागती । कां ते दंत उन्मळती ।
अधर जिव्हा रगडती । या नांव आध्यात्मिक ॥३८॥
अंगात चमक मारणे, दात हलणे आणि झोपेत स्वतःचे ओठ किंवा जीभ चावली जाणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
कर्णदुःख नेत्र दुःख । नाना दुःखें घडे शोक ।
गर्भांध आणी नपुश्यक । या नांव आध्यात्मिक ॥३९॥
कानदुखी, डोळेदुखी, जन्मांध असणे किंवा नपुंसकत्व येणे या शारीरिक त्रुटी हा आध्यात्मिक ताप आहे.
फुलें वडस आणी पडळें । कीड गर्ता रातांधळें ।
दुश्चित्त भ्रमिष्ट आणी खुळें । या नांव आध्यात्मिक ॥४०॥
डोळ्यांत फुले पडणे, मोतीबिंदू, रातआंधळेपणा, चित्तभ्रम आणि वेडेपिसे होणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
मुकें बधीर राखोंडें । थोटें चळलें आणी वेडें ।
पांगुळ कुर्हें आणी पावडे । या नांव आध्यात्मिक ॥४१॥
मुकेपणा, बहिरेपणा, हाडांची विकृती, पक्षाघात, वेडेपण, अपंगत्व आणि पाठीला कुबड निघणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
तारसें घुलें काणें कैरें । गारोळें जामुन टाफरें ।
शडांगुळें गेंगाणें विदरें । या नांव आध्यात्मिक ॥४२॥
तिरळे डोळे, काणेपण, एका डोळ्याने अंध असणे, सहा बोटे असणे किंवा नाकातून बोलणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
दांतिरें बोचिरें घानाळ । घ्राणहीन श्रोत्रहीन बरळ ।
अति कृश अति स्थूळ । या नांव आध्यात्मिक ॥४३॥
पुढे आलेले दात, बोळके तोंड, वास न येणे, बहिरेपण, बरळणे, अतिशय कृश किंवा अति लठ्ठ असणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
तोंतरें बोंबडें निर्बळ । रोगी कुरूप कुटीळ ।
मत्सरी खादाड तपीळ । या नांव आध्यात्मिक ॥४४॥
तोतरे बोलणे, दुर्बळता, कुरूपता, कपटी स्वभाव, मत्सरी आणि खादाड असणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
संतापी अनुतापी मत्सरी । कामिक हेवा तिरस्कारी ।
पापी अवगुणी विकारी । या नांव आध्यात्मिक ॥४५॥
रागीट, ईर्ष्याखोर, वासनांध, तिरस्करणीय आणि दुर्गुणांनी भरलेले मन असणे हाही आध्यात्मिक तापच आहे.
उठवणें ताठा करक । आवटळे आणी लचक ।
सुजी आणी चालक । या नांव आध्यात्मिक ॥४६॥
अंगात पेटके येणे, शरीर आखडणे, लचक भरणे, सूज येणे आणि अंग थरथरणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
सल आडवें गर्भपात । स्तनगुंते सनपात ।
संसारकोंडे आपमृत्य । या नांव आध्यात्मिक ॥४७॥
गर्भपात होणे, बाळंतपणात बाळ आडवे येणे, स्तनात गाठी होणे, संनिपात आणि अचानक अपघाती मृत्यू ओढवणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
नखविख आणी हिंगुर्डें । बाष्ट आणी वावडें ।
उगीच दांतखीळ पडे । या नांव आध्यात्मिक ॥४८॥
नखविष होणे, बोटांची कातडी निघणे, विषबाधा होणे आणि विनाकारण दातखिळी बसणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
झडती पातीं सुजती भवया । नेत्रीं होती राझणवडीया ।
चाळसी लागे प्राणियां । या नांव आध्यात्मिक ॥४९॥
पापण्यांचे केस झडणे, भुवया सुजणे, डोळ्यांवर रांजणवाडी येणे आणि दृष्टी मंदावून चाळिशी लागणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
वांग तिळ सुरमें लांसें । चामखिळ गलंडे मसें ।
चुकुर हो‍इजे मानसें । या नांव आध्यात्मिक ॥५०॥
तोंडावर वांग, तीळ, चामखीळ, गाठी उठणे आणि मनाने चंचल व अस्थिर होणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
नाना फुग आणी आवाळें । आंगीं दुर्गंधी प्रबळे ।
चाईचाटी लाळ गळे । या नांव आध्यात्मिक ॥५१॥
अंगावर चरबीच्या गाठी येणे, शरीराला घाणेरडा वास सुटणे, टाळूची त्वचा जाणे आणि लाळ गळणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
नाना चिंतेची काजळी । नाना दुःखें चित्त पोळी ।
व्याधीवांचून तळमळी । या नांव आध्यात्मिक ॥५२॥
अनेक चिंतांनी मन जळणे, दुःखाने चित्त अस्वस्थ होणे आणि कोणताही आजार नसतानाही जीवाची नुसती तळमळ होणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
वृद्धपणीच्या आपदा । नाना रोग होती सदा ।
देह क्षीण सर्वदा । या नांव आध्यात्मिक ॥५३॥
म्हातारपणीच्या अनेक आपत्ती, सतत जडणारे रोग आणि शरीर पूर्णपणे खंगून जाणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
नाना व्याधी नाना दुःखें । नाना भोग नाना खांडकें ।
प्राणी तळमळी शोकें । या नांव आध्यात्मिक ॥५४॥
अनेक रोगांच्या यातना, संकटे आणि दुःखद प्रसंगांमुळे जीवाचा सतत शोक व तडफड होणे हा आध्यात्मिक ताप आहे.
ऐसा आध्यात्मिक ताप । पूर्वपापाचा संताप ।
सांगतां सरेना अमूप । दुःखसागर ॥५५॥
हा आध्यात्मिक ताप म्हणजे पूर्वजन्मीच्या पापांचा परिपाक आहे; हा दुःखाचा महासागर सांगूनही संपत नाही.
बहुत काय बोलावें । श्रोतीं संकेतें जाणावें ।
पुढें बोलिजे स्वभावें । आदिभूतिक ॥५६॥
याबद्दल फार काय सांगावे, श्रोत्यांनी हे सर्व लक्षणांवरून ओळखून घ्यावे; आता यानंतर आधिभौतिक तापाचे स्वरूप सांगितले जाईल.