मागां जालें निरूपण । आध्यात्मिकाचें लक्षण ।
आतां आदिभूतिक तो कोण । सांगिजेल ॥१॥
मागील समासात आध्यात्मिक तापाचे सविस्तर लक्षण सांगितले; आता आधिभौतिक ताप कोणता ते नीट समजावून सांगितले जाईल.
सर्वभूतेन संयोगात् सुखं दुःखं च जायते ।
द्वितीयतापसंतापः सत्यं चैवाधिभौतिकः ॥
॥ १ ॥
इतर सर्व बाह्य प्राणी व भूतमात्रांच्या संपर्कातून जे सुख किंवा दुःख निर्माण होते, त्या दुसऱ्या संतापाला 'आधिभौतिक ताप' असे म्हटले जाते.
सर्व भूतांचेनि संयोगें । सुखदुःख उपजों लागे ।
ताप होतां मन भंगे । या नांव आदिभूतिक ॥२॥
जगातील इतर प्राण्यांच्या व बाह्य वस्तूंच्या संपर्काने सुख-दुःख निर्माण होते आणि त्या त्रासाने मन व्याकुळ होते, याला 'आधिभौतिक ताप' म्हणतात.
तरी या आदिभूतिकाचें लक्षण । प्रांजळ करूं निरूपण ।
जेणें अनुभवास ये पूर्ण । वोळखी तापत्रयाची ॥३॥
आता या आधिभौतिक तापाचे अत्यंत सोपे आणि स्पष्ट निरूपण करू, जेणेकरून त्रिविध तापांची पूर्ण ओळख प्रत्येकाच्या अनुभवाला येईल.
ठेंचा लागती मोडती कांटे । विझती शस्त्रांचे धायटे ।
सला सिलका आणी सरांटे । या नांव आदिभूतिक ॥४॥
वाटेत जाताना ठेच लागणे, पायात काटा मोडणे, तलवारी-शस्त्रांच्या जखमा होणे, बाणाची टोचणी किंवा गोखरू रुतणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
अंग्या आणी काचकुहिरी । आवचटा लागे शरीरीं ।
गांधील ये‍ऊन दंश करी । या नांव आदिभूतिक ॥५॥
अंगाला खाजकुहिरी किंवा आग्या वनस्पती लागून जळजळ होणे आणि अचानक गांधीलमाशीने नांगी मारणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
मासी गोमासी मोहळमासी । मुंगी तेलमुंगी डांस दसी ।
सोट जळू लागे यासी । आदिभूतिक बोलिजे ॥६॥
माशी, गोमाशी, मधमाशी, मुंगी, तेलमुंगी, डास चावणे आणि शरीराला जळवा चिकटून रक्त शोषणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
पिसा पिसोळे चांचण । कुसळें मुंगळे ढेंकुण ।
विसीफ भोवर गोंचिड जाण । या नांव आदिभूतिक ॥७॥
पिसवा, पिसोळे, चांभारकिडे, कपड्यांत कुसळे रुतणे, मुंगळे, ढेकूण, गोचिड आणि किड्यांचा उपद्रव होणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
गोंबी विंचु आणी विखार । व्याघ्र लाअंडिगे आणी शूकर ।
गौसायळ सामर । या नांव आदिभूतिक ॥८॥
गोम, विंचू, विषारी साप, वाघ, लांडगे, रानडुक्कर, सायाळ आणि सांबर यांनी अंगावर धावून येणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
रानगाई रानम्हैसे । रानशकट्ट आणी रीसें ।
रानहाती लांवपिसें । या नांव आदिभूतिक ॥९॥
रानगाय, रानम्हैस, रानबैल, अस्वल आणि पिसाळलेले रानहत्ती यांनी हल्ला करणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
सुसरीनें वोढून नेलें । कां तें आवचितें बुडालें ।
आथवा खळाळीं पडिलें । या नांव आदिभूतिक ॥१०॥
पाण्यात मगरीने ओढून नेणे, पाण्यात अचानक बुडणे किंवा पाण्याच्या वेगात वाहून जाऊन भोवऱ्यात पडणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
नाना विखारें आजगर । नाना मगरें जळचर ।
नाना वनचरें अपार । या नांव आदिभूतिक ॥११॥
नानाविध विषारी साप, अजगर, भयानक मगरी, पाणकिडे आणि अरण्यातील अगणित हिंस्त्र प्राणी हा आधिभौतिक ताप आहे.
अश्व वृषभ आणी खर । स्वान शूकर जंबुक मार्जर ।
ऐसीं बहुविध क्रूर । या नांव आदिभूतिक ॥१२॥
घोडा, बैल, गाढव लाथ मारणे किंवा पिसाळलेला कुत्रा, रानडुक्कर, कोल्हा आणि मांजराकडून उपद्रव होणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
ऐसीं कर्कशें भयानकें । बहुविध दुःखदायकें ।
दुःखें दारुणें अनेकें । या नांव आदिभूतिक ॥१३॥
अशी अत्यंत भयानक, अंगावर काटा आणणारी आणि नानाविध दुःखांना जन्म देणारी बाह्य संकटे हा आधिभौतिक ताप आहे.
भिंती माळवंदे पडती । कडे भुयेरीं कोंसळती ।
वृक्ष आंगावरी मोडती । या नांव आदिभूतिक ॥१४॥
घराची भिंत अंगावर पडणे, माडी कोसळणे, दरड किंवा भुयार खचणे आणि अंगावर मोठे झाड उन्मळून पडणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
कोणी येकाचा श्राप जडे । कोणी येकें केले चेडे ।
आधांतरी होती वेडे । या नांव आदिभूतिक ॥१५॥
कोणाचा तरी शाप भोगावा लागणे, कोणीतरी करणी-जादूटोणा करणे आणि त्यामुळे अचानक वेडेपिसे होणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
कोणी येकें चाळविलें । कोणी येकें भ्रष्टविले ।
कोणी येकें धरून नेलें । या नांव आदिभूतिक ॥१६॥
कोणीतरी फसवून भ्रष्ट करणे, बहकवून नेणे किंवा बळजबरीने पळवून नेऊन कैदेत ठेवणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
कोणी येकें दिलें वीष । कोणी येकें लाविले दोष ।
कोणी येकें घातलें पाश । या नांव आदिभूतिक ॥१७॥
कोणी अन्नातून विष देणे, खोटे आळ व गुन्हे अंगावर लादणे किंवा पाश रचून संकटात अडकवणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
अवचिता सेर लागला । नेणो बिबवा चिडला ।
प्राणी धुरें जाजावला । या नांव आदिभूतिक ॥१८॥
अचानक भिलाव्याचा किंवा विषारी झाडाचा चिक उडणे, विषारी झाडांची बाधा होणे आणि धुराने जीव गुदमरणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
इंगळावरी पाय पडे । शिळेखालें हात सांपडे ।
धावतां आडखुळे पडे । या नांव आदिभूतिक ॥१९॥
निखाऱ्यावर पाय पडून भाजणे, दगडा-शिळेखाली हात चेपला जाणे किंवा धावताना ठेच लागून जोराने आपटणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
वापी कूप सरोवर । गर्ता कडा नदीतीर ।
आवचितें पडे शरीर । या नांव आदिभूतिक ॥२०॥
विहीर, बारव, तलाव, खोल खड्डा, कडा किंवा नदीच्या काठावरून अचानक तोल जाऊन खाली कोसळणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
दुर्गाखालें कोंसळती । झाडावरून पडती ।
तेणें दुह्खें आक्रंदती । या नांव आदिभूतिक ॥२१॥
किल्ल्याच्या तटबंदीवरून किंवा उंच झाडावरून पाय घसरून खाली पडणे आणि वेदनेने आक्रंदणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
सीतें वोठ तरकती । हात पाव टांका फुटती ।
चिखल्या जिव्हाळ्या लागती । या नांव आदिभूतिक ॥२२॥
कडाक्याच्या थंडीने ओठ तडकणे, हात-पायांना भेगा पडून रक्त येणे आणि चिखल्या होऊन जखमा होणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
अशनपानाचिये वेळे । उष्ण रसें जिव्हा पोळे ।
दांत कस्करे आणी हरळे । या नांव आदिभूतिक ॥२३॥
जेवताना अतिउष्ण पदार्थाने जीभ पोळणे आणि अन्नात खडे-हरभरे आल्याने दात कचकचून दुखणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
पराधेन बाळपणीं । कुशब्दमारजाचणी ।
अन्नवस्त्रेंवीण आळणी । या नांव आदिभूतिक ॥२४॥
लहानपणी पराधीन राहून दुसऱ्यांचे अपशब्द आणि मार खावा लागणे, तसेच नीट अन्न-वस्त्र न मिळणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
सासुरवास गालोरे । ठुणके लासणें चिमोरे ।
आलें रुदन न धरे । या नांव आदिभूतिक ॥२५॥
सासुरवासात शिव्या-शाप, टोमणे, चटके, चिमटे बसणे आणि डोळ्यांतील अश्रू न आवरणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
चुकतां कान पिळिती । कां तो डोळा हिंग घालिती ।
सर्वकाळ धारकीं धरिती । या नांव आदिभूतिक ॥२६॥
थोडी चूक झाली तरी कान पिळणे, डोळ्यांत हिंग भरणे आणि सतत धाकात ठेवून जाच करणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
नाना प्रकारीचे मार । दुर्जन मारिती अपार ।
दुरी अंतरे माहेर । या नांव आदिभूतिक ॥२७॥
दुष्टांनी अतोनात मारहाण करणे आणि माहेर दूर राहिल्याने कोणाचाही आधार न उरणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
कर्णनासिक विंधिलें । बळेंचि धरून गोंधिलें ।
खोडी जालिया पोळविलें । या नांव आदिभूतिक ॥२८॥
नाक-कान टोचणे, जबरदस्तीने अंगावर गोंदवणे आणि लहान मुलाला सवय मोडण्यासाठी चटके देणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
परचक्रीं धरून नेलें । नीच यातीस दिधलें ।
दुर्दशा होऊन मेलें । या नांव आदिभूतिक ॥२९॥
शत्रूच्या आक्रमणात बंदी बनवून नेणे, नीच लोकांच्या हाती देणे आणि अनन्वित छळ होऊन मृत्यू येणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
नाना रोग उद्भवले । जे आध्यात्मिकीं बोलिले ।
वैद्य पंचाक्षरी आणिले । या नांव आदिभूतिक ॥३०॥
अंगात अनेक आजार उद्भवल्यावर ते बरे करण्यासाठी वैद्य, मांत्रिक आणि भगत आणून उपचार करणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
नाना वेथेचें निर्शन । व्हावया औषध दारुण ।
बळात्कारें देती जाण । या नांव आदिभूतिक ॥३१॥
रोगाचे निवारण करण्यासाठी कडू, तिखट आणि दाहक औषधे बळजबरीने घशात ओतणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
नाना वल्लीचे रस । काडे गर्गोड कर्कश ।
घेतां होये कासावीस । या नांव आदिभूतिक ॥३२॥
नाना प्रकारच्या वनस्पतींचे कडवट रस आणि भयंकर उग्र काढे घेताना जिवाची लाहीलाही होणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
ढाळ आणी उखाळ देती । पथ्य कठीण सांगती ।
अनुपान चुकतां विपत्ती । या नांव आदिभूतिक ॥३३॥
जुलाब आणि उलट्यांची औषधे देणे, कडक पथ्ये पाळायला लावणे आणि औषध घेताना थोडे जरी चुकले तरी विपरित घडणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
फाड रक्त फांसणी । गुल्लडागांची जाचणी ।
तेणें दुःखें दुःखवे प्राणी । या नांव आदिभूतिक ॥३४॥
जखमा चिरून दूषित रक्त काढणे, नसा फासणे आणि अंगावर गरम डागण्या देणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
रुचिक बिबवे घालिती । नाना दुःखें दडपे देती ।
सिरा तोडिती जळा लाविती । या नांव आदिभूतिक ॥३५॥
जखमेवर भिलावे घालणे, अंगावर जड ओझे दाबून धरणे, रक्तवाहिन्या तोडणे आणि जळवा लावून रक्त काढणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
बहु रोग बहु औषधें । सांगतां अपारें अगाधें ।
प्राणी दुखवे तेणें खेदें । या नांव आदिभूतिक ॥३६॥
नानाविध रोग आणि त्यांची अगणित जाचक औषधे यांच्या वेदनेने जीवाचा सतत तळतळाट होणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
बोलाविला पंचाक्षरी । धूरमार पीडा करी ।
नाना यातना चतुरीं । आदिभूतिक जाणिजे ॥३७॥
मांत्रिकाला बोलावून त्याने लिंबू-मिरचीचा धूर देणे, मारहाण करणे आणि भूत उतरवण्याच्या नावाखाली छळ करणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
दरवडे घालूनियां जना । तश्कर करिती यातना ।
तेणें दुःख होये मना । या नांव आदिभूतिक ॥३८॥
घरावर दरोडेखोरांनी धाड टाकून लोकांना मारहाण करणे, यातना देणे आणि संपत्ती लुटणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
अग्नीचेनि ज्वाळें पोळे । तेणें दुःखें प्राणी हरंबळे ।
हानी जालियां विवळे । या नांव आदिभूतिक ॥३९॥
आगीच्या भडक्यात घरे होरपळणे, भाजल्याने जीवाची तडफड होणे आणि सर्वनाशाने आक्रोश करणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
नाना मंदिरें सुंदरें । नाना रत्नांचीं भांडारें ।
दिव्यांबरें मनोहरें । दग्ध होती ॥४०॥
सुंदर वाडे, रत्नांचे खजिने आणि देखणी मौल्यवान वस्त्रे आगीच्या भक्ष्यस्थानी पडून जळून खाक होणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
नाना धान्यें नाना पदार्थ । नाना पशु नाना स्वार्थ ।
नाना पात्रें नाना अर्थ । मनुष्यें भस्म होती ॥४१॥
साठवलेले धान्य, संसारोपयोगी वस्तू, जनावरे, भांडीकुंडी आणि घरातली माणसे आगीत भस्मसात होणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
आग्न लागला सेती । धान्यें बणव्या आणी खडकुती ।
युक्षदंड जळोन जाती । अकस्मात ॥४२॥
शेताला अचानक आग लागणे, धान्याच्या गंजी व कडबा जळणे आणि संपूर्ण उसाची शेते जळून राख होणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
ऐसा आग्न लागला । अथवा कोणी लाविला ।
हानी जाली कां पोळला । या नांव आदिभूतिक ॥४३॥
अशी अचानक आग लागणे किंवा शत्रूने घर-दार जाळून टाकणे आणि त्यात स्वतः भाजून निघणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
ऐसें सांगतां बहुत । होती वन्हीचे आघात ।
तेणे दुःखें दुःखवे चित्त । या नांव आदिभूतिक ॥४४॥
आगीच्या अशा नानाविध संकटांनी मन दुःखाने आणि आघाताने जळून निघणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
हारपे विसरे आणी सांडे । नासे गाहाळ फुटे पडे ।
असाध्य होये कोणीकडे । या नांव आदिभूतिक ॥४५॥
वस्तू हरवणे, विसरणे, सांडणे, फुटणे, नासणे किंवा कायमची नष्ट होऊन परत न मिळणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
प्राणी स्थानभ्रष्ट जालें । नाना पशूतें चुकलें ।
कन्यापुत्र गाहाळले । या नांव आदिभूतिक ॥४६॥
स्वतःचे घर-गाव सोडून परागंदा व्हावे लागणे, गोठ्यातील जनावरे हरवणे आणि मुले-मुली बेपत्ता होणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
तश्कर अथवा दावेदार । आवचितां करिती संव्हार ।
लुटिती घरें नेती खिल्लार । या नांव आदिभूतिक ॥४७॥
चोरट्यांनी किंवा वैऱ्यांनी अचानक हल्ला करून घरे लुटणे आणि गायी-गुरांचे कळप पळवून नेणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
नाना धान्यें केळी कापिती । पानमळां मीठ घालिती ।
ऐसे नाना आघात करिती । या नांव आदिभूतिक ॥४८॥
शत्रूंनी शेतातील उभी पिके व केळी तोडून टाकणे आणि पानमळ्यात मीठ टाकून तो उद्ध्वस्त करणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
मैंद उचले खाणोरी । सुवर्णपंथी भुररेकरी ।
ठकु सिंतरु वरपेकरी । वरपा घालिती ॥४९॥
ठग, खिसेकापू, भामटे, सोन्याचे आमिष दाखवणारे आणि भोंदू लोकांनी गंडा घालून सर्वस्व लुटणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
गठीछोडे द्रव्य सोडिती । नाना आळंकार काढिती ।
नाना वस्तु मूषक नेती । या नांव आदिभूतिक ॥५०॥
गाठोड्यातील पैसे चोरणे, अंगावरील दागिने ओरबाडून नेणे आणि उंदरांनी घरातील वस्तू कुरतडून नुकसान करणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
वीज पडे हिंव पडे । प्राणी प्रजंनी सांपडे ।
कां तो माहापुरीं बुडे । या नांव आदिभूतिक ॥५१॥
अंगावर वीज पडणे, बर्फ किंवा गारा पडणे, मुसळधार पावसात अडकणे किंवा महापुरात वाहून जाणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
भोवरें वळणें आणी धार । वोसाणें लाटा अपार ।
वृश्चिक गोंबी आजगर । वाहोन जाती ॥५२॥
नदीतील भोवरे, वेगवान प्रवाह आणि लाटांच्या तावडीत सापडून विंचू, गोमा आणि अजगरांसोबत वाहून जाणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
तयामधें प्राणी सांपडला । खडकी बेटीं आडकला ।
बुडत बुडत वांचला । या नांव आदिभूतिक ॥५३॥
अशा महापुरात सापडून खडकावर किंवा बेटावर अडकणे आणि बुडता बुडता कसाबसा जीव वाचणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
मनासारिखा नसे संसार । कुरूप कर्कश स्त्री क्रूर ।
विधवा कन्या मूर्ख पुत्र । या नांव आदिभूतिक ॥५४॥
मनासारखा संसार न मिळणे, कर्कश व भांडखोर पत्नी, विधवा झालेली मुलगी आणि मूर्ख-नालायक मुलगा घरात असणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
भूत पिशाच्च लागलें । आंगावरून वारें गेलें ।
अबद्धमंत्रे प्राणी चळलें । या नांव आदिभूतिक ॥५५॥
भूत-पिशाच्चांची बाधा होणे, अंगावरून वारे जाणे आणि भोंदूंच्या चुकीच्या तंत्र-मंत्रांनी बुद्धी भ्रष्ट होणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
ब्राह्मणसमंध शरीरीं । बहुसाल पीडा करी ।
शनेश्वराचा धोका धरी । या नांव आदिभूतिक ॥५६॥
शरीरात ब्रह्मसमंधाचा संचार होऊन सतत हाल सोसावे लागणे आणि शनीच्या साडेसातीचा भयगंड बसणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
नाना ग्रहे काळवार । काळतिथी घातचंद्र ।
काळवेळ घातनक्षत्र । या नांव आदिभूतिक ॥५७॥
अनिष्ट ग्रह, अशुभ वार, काळतिथी, घातचंद्र आणि संकट आणणारी घातनक्षत्रे यांची भीती वाटणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
सिंक पिंगळा आणी पाली । वोखटें होला काक कलाली ।
चिंता काजळी लागली । या नांव आदिभूतिक ॥५८॥
शिंक येणे, पिंगळा पक्षी ओरडणे, अंगावर पाल पडणे, घुबड किंवा कावळ्याचे अशुभ ओरडणे यामुळे मनात भीती दाटणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
दिवटा सरवदा भाकून गेला । अंतरीं धोका लागला ।
दुःस्वप्नें जाजावला । या नांव आदिभूतिक ॥५९॥
भविष्य सांगणाऱ्याने वाईट भाकीत करणे, मनात अनामिक भीती बसणे आणि रात्रीच्या भयानक स्वप्नांनी दचका बसणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
भालु भुंके स्वान रडे । पाली अंगावरी पडे ।
नाना चिन्हें चिंता पवाडे । या नांव आदिभूतिक ॥६०॥
कोल्ह्याचे ओरडणे, कुत्र्याचे रडणे, पाल अंगावर पडणे अशा नाना प्रकारच्या अशुभ लक्षणांनी चिंता वाढणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
बाहेरी निघतां अपशकून । नाना प्रकारें विछिन्न ।
तेणें गुणें भंगे मन । या नांव आदिभूतिक ॥६१॥
घराबाहेर पडताना अपशकुन घडणे आणि त्यामुळे मन खट्टू होऊन उत्साह मावळणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
प्राणी बंदी सांपडला । यातने वरपडा जाला ।
नाना दुःखें दुःखवला । या नांव आदिभूतिक ॥६२॥
तुरुंगात डांबले जाणे, तिथे कठोर यातना सोसाव्या लागणे आणि बंदिवासात दुःखाने खितपत पडणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
प्राणी राजदंड पावत । जेरबंद चाबुक वेत ।
दरेमार तळवेमार होत । या नांव आदिभूतिक ॥६३॥
राजदरबारात शिक्षा होऊन बेड्या ठोकल्या जाणे, चाबकाचे व वेताचे फटके बसणे आणि तळपायावर मार मिळणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
कोरडे पारंब्या फोक । बहुप्रकारें अनेक ।
बहुताडिती आदिभूतिक । या नांव बोलिजे ॥६४॥
कोरडे, वडाच्या पारंब्या आणि बांबूच्या काठ्यांनी शरीरावर अमानुष मारहाण केली जाणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
मोघरीमार बुधलेमार । चौखुरून डंगारणेमार ।
बुक्या गचांड्या गुढघेमार । या नांव आदिभूतिक ॥६५॥
मुदगलाने मारणे, कातडी बुधल्याने बडवणे, चौफेर घेरून मारणे आणि गुद्दे-थापटांनी बदडणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
लाता तपराखा सेणमार । कानखडे दगडमार ।
नाना प्रकारींचे मार । या नांव आदिभूतिक ॥६६॥
लाथा-बुक्क्यांचा मार, शेण फेकून मारणे, कानाखाली मारणे आणि दगडांनी ठेचले जाणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
टांगणें टिपया पिछोडे । बेडी बुधनाल कोलदंडे ।
रक्षणनिग्रह चहूंकडे । या नांव आदिभूतिक ॥६७॥
उलटे टांगणे, काठीला बांधून लटकवणे, हातात-पायात बेड्या ठोकणे आणि कोलदांड्यात अडकवून ठेवणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
नाकवणी चुनवणी । मीठवणी रायवणी ।
गुळवण्याची जाचणी । या नांव आदिभूतिक ॥६८॥
शिक्षा म्हणून नाकात आणि तोंडात चुनखडीचे, मिठाचे, मोहरीचे किंवा गुळाचे पाणी ओतणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
जळामध्यें बुचकळिती । हस्तीपुढें बांधोन टाकिती ।
हाकिती छळिती यातायाती । या नांव आदिभूतिक ॥६९॥
पाण्यात वारंवार बुडवून काढणे, पिसाळलेल्या हत्तीच्या पायाशी बांधून फेकणे आणि सतत छळणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
कर्णछेद घ्राणछेद । हस्तछेद पादछेद ।
जिव्हाछेद अधरछेद । या नांव आदिभूतिक ॥७०॥
शिक्षा म्हणून कान, नाक, हात, पाय, जीभ किंवा ओठ कापून टाकणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
तीरमार सुळीं देती । नेत्र वृषण काढिती ।
नखोनखीं सुया मारिती । या नांव आदिभूतिक ॥७१॥
बाण मारणे, सुळावर चढवणे, डोळे फोडून काढणे, अंडकोष ठेचणे आणि नखांखाली सुया टोचणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
पारड्यामध्यें घालणें । कां कडेलोट करणें ।
कां भांड्यामुखें उडवणें । या नांव आदिभूतिक ॥७२॥
पारड्यात बांधून उंच कड्यावरून लोटून देणे किंवा तोफेच्या तोंडी देऊन उडवून देणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
कानीं खुंटा आदळिती । अपानीं मेखा मारिती ।
खाल काढून टाकिती । या नांव आदिभूतिक ॥७३॥
कानात लाकडी खुंट्या ठोकणे, गुदद्वारात मेखा मारणे आणि जिवंत माणसाची कातडी सोलून काढणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
भोत आणी बोटबोटी । अथवा गळ घालणें कंठीं ।
सांडस लावून आटाटी । या नांव आदिभूतिक ॥७४॥
बोटांच्या बेचक्यात चिमटे बसवणे, गळ्यात फास आवळणे आणि संदंशाने मांस उपटून काढणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
सिसें पाजणें वीष देणें । अथवा सिरछेद करणें ।
कां पायातळीं घालणें । या नांव आदिभूतिक ॥७५॥
घशात वितळलेले शिसे ओतणे, विष पाजणे, शिरच्छेद करणे किंवा हत्तीच्या पायाखाली चिरडणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
सरड मांजरें भरिती । अथवा फांसीं नेऊन देती ।
नानापरी पीडा करिती । या नांव आदिभूतिक ॥७६॥
धोत्रात सरडे-मांजरे सोडून चावायला लावणे, फासावर लटकवणे आणि नाना प्रकारे देहाची विटंबना करणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
स्वानप्रळये व्याघ्रप्रळये । भूतप्रळये सुसरीप्रळये ।
शस्त्रप्रळये विझप्रळये । या नांव आदिभूतिक ॥७७॥
पिसाळलेल्या कुत्र्यांचा, वाघांचा, भुताखेतांचा, मगरींचा किंवा शस्त्रांचा व विषाचा भयंकर मारा होणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
सीरा वोढून घेती । टेंभें ला‍उन भाजिती ।
ऐशा नाना विपत्ती । या नांव आदिभूतिक ॥७८॥
शरीराच्या नसा ओढून काढणे, मशालीने अंगाला चटके देऊन भाजून काढणे अशा आपत्ती कोसळणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
मनुष्यहानी वित्तहानी । वैभवहानी महत्वहानी ।
पशुहानी पदार्थहानी । या नांव आदिभूतिक ॥७९॥
घरातील माणसे मरणे, पैसा-अडका संपणे, ऐश्वर्य आणि सामाजिक मान-प्रतिष्ठा धुळीस मिळणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
बाळपणीं मरे माता । तारुण्यपणीं मरे कांता ।
वृद्धपणीं मृत्य सुता । या नांव आदिभूतिक ॥८०॥
लहानपणी आई मरणे, ऐन तारुण्यात पत्नी जाणे आणि म्हातारपणात स्वतःचा तरुण मुलगा मरण पावणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
दुःख दारिद्र आणी रुण । विदेशपळणी नागवण ।
आपदा अनुपत्ति कदान्न । या नांव आदिभूतिक ॥८१॥
दुःख, दारिद्र्य, अंगावर कर्ज होणे, परदेशी पळून जाणे, सर्वस्व लुटले जाणे आणि खाण्याला निकृष्ट अन्न मिळणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
आकांत वाखाप्रळये । युद्ध्य होतां पराजये ।
जिवलगांचा होये क्षये । या नांव आदिभूतिक ॥८२॥
घरात आकांत होणे, साथीचे रोग येणे, युद्धात पराभव होणे आणि डोळ्यांसमोर जिवाभावाची माणसे संपणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
कठीण काळ आणी दुष्काळ । साशंक आणी वोखटी वेळ ।
उद्वेग चिंतेचे हळाळ । या नांव आदिभूतिक ॥८३॥
भीषण दुष्काळ पडणे, संकटाची अशुभ वेळ ओढवणे आणि चिंतेचे हलाहल आयुष्यभर प्यावे लागणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
घाणा चरखीं सिरकला । चाकाखालें सांपडला ।
नाना वन्हींत पडिला । या नांव आदिभूतिक ॥८४॥
तेलीच्या घाण्यात किंवा उसाच्या चरकात हात-पाय सापडणे, गाडीच्या चाकाखाली चिरडणे किंवा आगीत पडणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
नाना शस्त्रें भेदिला । नाना स्वापदीं भक्षिला ।
नाना बंदीं पडिला । या नांव आदिभूतिक ॥८५॥
शस्त्रांनी घायाळ होणे, हिंस्त्र श्वापदांचे भक्ष्य बनणे आणि शत्रूच्या बंदिवासात खितपत पडणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
नाना कुवासें निर्बुजे । नाना अपमानें लाजे ।
नाना शोकें प्राणी झिजे । या नांव आदिभूतिक ॥८६॥
दुर्गंधीने जीव गुदमरणे, भरसभेत अपमानित होऊन मान खाली जाणे आणि सततच्या शोकाने शरीर झिजून जाणे हा आधिभौतिक ताप आहे.
ऐसें सांगतां अपार । आहेत दुःखाचे डोंगर ।
श्रोतीं जाणावा विचार । आदिभूतिकाचा ॥८७॥
असे सांगायचे झाले तर बाह्य दुःखांचे डोंगर उभे राहतील; श्रोत्यांनी या सर्व लक्षणांवरून आधिभौतिक तापाचे स्वरूप नीट ओळखावे.