संसार म्हणिजे सवेंच स्वार । नाहीं मरणास उधार ।
मापीं लागलें शरीर । घडीनें घडी ॥१॥
संसार म्हणजे अचानक चालून आलेला स्वार आहे; मृत्यू कोणालाही सवलत किंवा उसने दिवस देत नाही, प्रत्येक क्षणाक्षणाला शरीराचे आयुष्य संपत चालले आहे.
नित्य काळाची संगती । न कळे होणाराची गती ।
कर्मासारिखे प्राणी पडती । नाना देसीं विदेसीं ॥२॥
काळाची सावली निरंतर सोबत असते आणि भविष्यात काय वाढून ठेवले आहे हे कोणालाच कळत नाही; कर्माच्या फेऱ्यानुसार जीवांना देश-परदेशात भटकत पडावे लागते.
सरतां संचिताचें शेष । नाहीं क्षणाचा अवकाश ।
भरतां न भरतां निमिष्य । जाणें लागे ॥३॥
संचित कर्माचा साठा संपला की क्षणाचाही उसंत मिळत नाही; पापणी लवते न लवते तोच इथून निघून जावे लागते.
अवचितें काळाचे म्हणियारे । मारित सुटती येकसरें ।
ने‍ऊन घालिती पुढारें । मृत्युपंथे ॥४॥
काळाचे दूत अचानक चालून येतात आणि थेट घाव घालून जीवाला सरळ मृत्यूच्या वाटेला लावतात.
होतां मृत्याची आटाटी । कोणी घालूं न सकती पाठीं ।
सर्वत्रांस कुटाकुटी । मागेंपुढें होतसे ॥५॥
मृत्यूची वेळ जवळ आली की कोणीही पाठीशी उभे राहू शकत नाही; मागे-पुढे सर्वांचीच अशी दाणादाण उडते.
मृत्युकाळ काठी निकी । बैसे बळियाचे मस्तकीं ।
माहाराजे बळिये लोकीं । राहों न सकती ॥६॥
मृत्यूची काठी जेव्हा एखाद्याच्या डोक्यावर बसते, तेव्हा जगातले मोठे मोठे राजे-महाराजे आणि बलवान लोकही टिकू शकत नाहीत.
मृत्य न म्हणे किं हा क्रूर । मृत्य न म्हणे हा जुंझार ।
मृत्य न म्हणे संग्रामशूर । समरांगणीं ॥७॥
मृत्यू कोणालाही क्रूर म्हणत नाही, कोणाला मोठा योद्धा मानत नाही आणि रणांगणात लढणारा शूरवीर म्हणूनही सोडत नाही.
मृत्य न म्हणे किं हा कोपी । मृत्य न म्हणे हा प्रतापी ।
मृत्य न म्हणे उग्ररूपी । माहांखळ ॥८॥
मृत्यू कोणाला अतिशय रागीट, मोठा पराक्रमी किंवा महाभयंकर दुष्ट म्हणून दया दाखवत नाही.
मृत्य न म्हणे बलाढ्य । मृत्य न म्हणे धनाढ्य ।
मृत्य न म्हणे आढ्य । सर्व गुणें ॥९॥
मृत्यू कोणाला अतिशय बलवान, अफाट श्रीमंत किंवा सर्व गुणांनी संपन्न म्हणून कधीही सोडत नाही.
मृत्य न म्हणे हा विख्यात । मृत्य न म्हणे हा श्रीमंत ।
मृत्य न म्हणे हा अद्भुत । पराक्रमी ॥१०॥
हा माणूस खूप नामांकित आहे, मोठा श्रीमंत आहे किंवा अद्भुत पराक्रमी आहे, असा कोणताही मुलाहिजा मृत्यू ठेवत नाही.
मृत्य न म्हणे हा भूपती । मृत्य न म्हणे हा चक्रवती ।
मृत्य न म्हणे हा करामती । कैवाड जाणे ॥११॥
मृत्यू कोणाला राजा, चक्रवर्ती सम्राट किंवा चतुर मुत्सद्दी म्हणून कधीच पाठीशी घालत नाही.
मृत्य न म्हणे हा हयपती । मृत्य न म्हणे गजपती ।
मृत्य न म्हणे नरपती । विख्यात राजा ॥१२॥
अश्वपती, गजपती किंवा लोकांवर सत्ता गाजवणारा विख्यात नरपती असला, तरी मृत्यू कोणालाही जुमानत नाही.
मृत्य न म्हणे वरिष्ठ जनीं । मृत्य न म्हणे राजकारणी ।
मृत्य न म्हणे वेतनी । वेतनधर्ता ॥१३॥
समाजातला मोठा पुढारी, मुत्सद्दी राजकारणी किंवा नोकरदार सेवक, मृत्यू कोणाचाही मुलाहिजा बाळगत नाही.
मृत्य न म्हणे देसाई । मृत्य न म्हणे वेवसाई ।
मृत्य न म्हणे ठाई ठाई । पुंड राजे ॥१४॥
गावचा देसाई असो, व्यापारी असो किंवा जागोजागी स्वतःचे मांडलिक राज्य थाटणारा बंडखोर असो, कोणालाही मृत्यू टाळता येत नाही.
मृत्य न म्हणे मुद्राधारी । मृत्य न म्हणे व्यापारी ।
मृत्य न म्हणे परनारी । राजकन्या ॥१५॥
हातात सत्ता आणि राजमुद्रा असलेला अधिकारी, सावकार-व्यापारी किंवा सुंदर राजकन्या, कोणालाही मृत्यू सोडत नाही.
मृत्य न म्हणे कार्याकारण । मृत्य न म्हणे वर्णावर्ण ।
मृत्य न म्हणे हा ब्राह्मण । कर्मनिष्ठ ॥१६॥
कोणत्याही कामाचे निमित्त किंवा जाती-वर्णाचा भेद मृत्यू पाळत नाही; मग तो कर्माला चिकटून राहिलेला ब्राह्मण का असेना.
मृत्य न म्हणे वित्पन्न । मृत्य न म्हणे संपन्न ।
मृत्य न म्हणे विद्वज्जन । समुदाई ॥१७॥
अतिशय बुद्धिमान, धनसंपन्न किंवा विद्वानांची मंडळी असली तरी मृत्यू कोणालाही सोडत नाही.
मृत्य न म्हणे हा धूर्त । मृत्य न म्हणे बहुश्रुत ।
मृत्य न म्हणे हा पंडित । माहाभला ॥१८॥
अतिशय धूर्त, बहुश्रुत, ज्ञानी किंवा प्रकांड पंडित असला तरी मृत्यूच्या जबड्यातून कोणीही सुटत नाही.
मृत्य न म्हणे पुराणिक । मृत्य न म्हणे हा वैदिक ।
मृत्य न म्हणे हा याज्ञिक । अथवा जोसी ॥१९॥
पुराणे सांगणारा पुराणिक, वेद जाणणारा वैदिक, यज्ञाचे पौरोहित्य करणारा याज्ञिक किंवा भविष्य सांगणारा ज्योतिषी कोणालाही मृत्यू सोडत नाही.
मृत्य न म्हणे अग्निहोत्री । मृत्य न म्हणे हा श्रोत्री ।
मृत्य न म्हणे मंत्रयंत्री । पूर्णागमी ॥२०॥
अग्निहोत्री, श्रोत्रिय किंवा मंत्र-तंत्रात पारंगत असलेला तांत्रिक असला, तरी मृत्यू त्याच्यावर दया करत नाही.
मृत्य न म्हणे शास्त्रज्ञ । मृत्य न म्हणे वेदज्ञ ।
मृत्य न म्हणे सर्वज्ञ । सर्व जाणे ॥२१॥
शास्त्र जाणणारा, वेद जाणणारा किंवा स्वतःला सर्वज्ञ मानणारा असला, तरी मृत्यूच्या तावडीतून कोणी सुटत नाही.
मृत्य न म्हणे ब्रह्मत्या । मृत्य न म्हणे गोहत्या ।
मृत्य न म्हणे नाना हत्या । स्त्रीबाळकादिक ॥२२॥
ब्रह्महत्या करणारा, गोहत्या करणारा किंवा लहान मुले आणि स्त्रियांची हत्या करणारा महापापी असला तरी मृत्यू त्याला सोडत नाही.
मृत्य न म्हणे रागज्ञानी । मृत्य न म्हणे ताळज्ञानी ।
मृत्य न म्हणे तत्वज्ञानी । तत्ववेत्ता ॥२३॥
संगीतातले राग जाणणारा, तालाचा पक्का किंवा वेदांताचा मोठा तत्त्वज्ञ असला तरी मृत्यू कोणालाही पाठीशी घालत नाही.
मृत्य न म्हणे योग्याभ्यासी । मृत्य न म्हणे संन्यासी ।
मृत्य न म्हणे काळासी । वंचूं जाणे ॥२४॥
योगाचा अभ्यास करणारा, संन्यासी किंवा काळालाही फसवू पाहणारा असला तरी मृत्यू कोणाचेही ऐकत नाही.
मृत्य न म्हणे हा सावध । मृत्य न म्हणे हा सिद्ध ।
मृत्य न म्हणे वैद्य प्रसिद्ध । पंचाक्षरी ॥२५॥
अतिशय सावध, सिद्धपुरुष किंवा रोगांवर मात करणारा प्रसिद्ध निष्णात वैद्य असला तरी मृत्यू त्यालाही घेऊन जातो.
मृत्य न म्हणे हा गोसावी । मृत्य न म्हणे हा तपस्वी ।
मृत्य न म्हणे हा मनस्वी । उदासीन । २६ ॥२६॥
गोसावी, कठोर तपस्वी किंवा जगाविषयी पूर्णपणे उदासीन असणारा मनस्वी साधू असला तरी मृत्यू कोणालाही सोडत नाही.
मृत्य न म्हणे ऋषेश्वर । मृत्य न म्हणे कवेश्वर ।
मृत्य न म्हणे दिगंबर । समाधिस्थ ॥२७॥
ऋषीश्वर, कवीश्वर किंवा समाधी लावून बसलेला दिगंबर संन्यासी असला, तरी मृत्यू त्यालाही सोडत नाही.
मृत्य न म्हणे हठयोगी । मृत्य न म्हणे राजयोगी ।
मृत्य न म्हणे वीतरागी । निरंतर ॥२८॥
हठयोगी, राजयोगी किंवा सतत वैराग्यात जगणारा वीतरागी असला तरी मृत्यूच्या तावडीतून कोणी वाचत नाही.
मृत्य न म्हणे ब्रह्मच्यारी । मृत्य न म्हणे जटाधारी ।
मृत्य न म्हणे निराहारी । योगेश्वर ॥२९॥
आजीवन ब्रह्मचारी, जटाधारी किंवा केवळ हवेवर जगणारा निराहारी योगेश्वर असला तरी मृत्यू सर्वांनाच गिळंकृत करतो.
मृत्य न म्हणे हा संत । मृत्य न म्हणे हा महंत ।
मृत्य न म्हणे हा गुप्त । होत असे ॥३०॥
मोठा संत, मठाधिपती महंत किंवा स्वतःला गुप्त करू शकणारा सिद्ध असला तरी मृत्यू त्यालाही सोडत नाही.
मृत्य न म्हणे हा स्वाधेन । मृत्य न म्हणे हा पराधेन ।
सकळ जीवांस प्राशन । मृत्युचि करी ॥३१॥
स्वतःच्या मर्जीने जगणारा स्वाधीन असो वा दुसऱ्याच्या बंधनात असलेला पराधीन, मृत्यू सर्वांनाच गिळून टाकतो.
येक मृत्युमार्गी लागले । येकीं आर्धपंथ क्रमिले ।
येक ते सेवटास गेले । वृद्धपणीं ॥३२॥
काही जण आधीच मृत्यूच्या मार्गाला लागले, काहींनी अर्धा प्रवास पार केला, तर काही म्हातारपणात अखेरच्या टोकाला पोहोचले.
मृत्य न म्हणे बाळ तारुण्य । मृत्य न म्हणे सुलक्षण ।
मृत्य न म्हणे विचक्षण । बहु बोलिका ॥३३॥
लहान बाळ, ऐन तारुण्यातला तरुण, लक्षणवंत किंवा गोड बोलणारा चतुर माणूस, मृत्यू कोणालाही वयाची वा गुणांची सवलत देत नाही.
मृत्य न म्हणे हा आधारु । मृत्य न म्हणे उदार ।
मृत्य न म्हणे हा सुंदर । चतुरांग जाणे ॥३४॥
सर्वांचा आधार असलेला, अतिशय दानशूर किंवा सर्वगुणसंपन्न देखणा माणूस असला तरी मृत्यू त्यालाही घेऊन जातो.
मृत्य न म्हणे पुण्यपुरुष । मृत्य न म्हणे हरिदास ।
मृत्य न म्हणे विशेष । सुकृती नर ॥३५॥
मोठा पुण्यवान पुरुष, देवाचा हरिदास किंवा उत्तम सत्कर्मे करणारा मनुष्य असला तरी मृत्यूच्या हातातून कोणी सुटत नाही.
आतां असो हें बोलणें । मृत्यापासून सुटिजे कोणें ।
मागेंपुढें विश्वास जाणें । मृत्युपंथें ॥३६॥
आता अधिक काय सांगावे, मृत्यूपासून कोणाचीही सुटका शक्य नाही; आज ना उद्या प्रत्येक जिवाला या मार्गाने जावेच लागते.
च्यारी खाणी च्यारी वाणी । चौयासी लक्ष जीवयोनी ।
जन्मा आले तितुके प्राणी । मृत्य पावती ॥३७॥
अंडज, जारज, स्वेदज, उद्भिज्ज या चार खाणींमधील चौऱ्यांशी लक्ष योनींत जन्माला आलेला प्रत्येक जीव शेवटी मरणालाच टेकतो.
मृत्याभेणें पळों जातां । तरी मृत्य सोडिना सर्वथा ।
मृत्यास न ये चुकवितां । कांहीं केल्या ॥३८॥
मृत्यूच्या भीतीने कितीही दूर पळून गेले तरी मृत्यू कधीही पाठ सोडत नाही; काहीही केले तरी मृत्यूला चकवणे शक्य नाही.
मृत्य न म्हणे हा स्वदेसी । मृत्य न म्हणे हा विदेसी ।
मृत्य न म्हणे हा उपवासी । निरंतर ॥३९॥
आपल्या देशातला माणूस असो, परदेशी असो किंवा आयुष्यभर उपासतापास करणारा असो, मृत्यू कोणावरही दया करत नाही.
मृत्य न म्हणे थोर थोर । मृत्य न म्हणे हरिहर ।
मृत्य न म्हणे अवतार । भगवंताचे ॥४०॥
मोठे मोठे देव, साक्षात हरिहर किंवा स्वतः भगवंताचे अवतार झाले तरी त्यांनाही देहाचा त्याग करावाच लागला.
श्रोतीं कोप न करावा । हा मृत्यलोक सकळांस ठावा ।
उपजला प्राणी जाईल बरवा । मृत्यपंथें ॥४१॥
श्रोत्यांनी राग मानू नये, हे संपूर्ण जग 'मृत्युलोक' म्हणूनच ओळखले जाते; जन्माला आलेला प्रत्येक प्राणी शेवटी मृत्यूच्या वाटेनेच जाणार आहे.
येथें न मनावा किंत । हा मृत्यलोक विख्यात ।
प्रगट जाणती समस्त । लहान थोर ॥४२॥
यात कसलीही शंका बाळगू नका; हा मृत्युलोक आहे हे जगातील लहानांपासून थोरांपर्यंत सर्वांनाच प्रत्यक्ष ठाऊक आहे.
तथापी किंत मानिजेल । तरी हा मृत्यलोक नव्हेल ।
याकारणें नासेल । उपजला प्राणी ॥४३॥
जरी यावर कोणाचा विश्वास बसत नसला तरी हे सत्य बदलत नाही; जन्माला आलेल्या प्रत्येकाचा देह शेवटी नष्ट होणारच आहे.
ऐसें जाणोनियां जीवें । याचें सार्थकचि करावें ।
जनीं मरोन उरवावें । कीर्तिरूपें ॥४४॥
हे वास्तव ओळखून माणसाने या मानवी आयुष्याचे सार्थक करावे आणि मरताना मागे केवळ आपली चांगली कीर्ती शिल्लक ठेवावी.
येरवीं प्राणी लहान थोर । मृत्य पावती हा निर्धार ।
बोलिलें हें अन्यथा उत्तर । मानूंची नये ॥४५॥
नाहीतर लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्व प्राण्यांचा अंत ठरलेलाच आहे; हे सांगणे खोटे मानू नका.
गेले वहुत वैभवाचे । गेले बहुत आयुष्याचे ।
गेले अगाध महिमेचे । मृत्यपंथें ॥४६॥
मोठ्या वैभवात जगणारे, दीर्घायुष्य लाभलेले आणि अथांग कीर्ती असलेले लोकही शेवटी मृत्यूच्या मार्गाने निघून गेले.
गेले बहुत पराक्रमी । गेले बहुत कपटकर्मी ।
गेले बहुत संग्रामी । संग्रामसौरे ॥४७॥
अनेक पराक्रमी, कपटी राजकारणी आणि रणांगण गाजवणारे शूर योद्धे शेवटी काळाच्या उदरात गडप झाले.
गेले बहुतां बळांचे । गेले बहुतां काळांचे ।
गेले बहुतां कुळांचे । कुळवंत राजे ॥४८॥
अफाट सैन्यबळ असलेले, प्रदीर्घ काळ राज्य करणारे आणि मोठ्या कुळांचे राजे-महाराजेही शेवटी निघून गेले.
गेले बहुतांचे पाळक । गेले बुद्धीचे चाळक ।
गेले युक्तीचे तार्किक । तर्कवादी ॥४९॥
प्रजेचे पालनकर्ते, बुद्धीला दिशा देणारे विचारवंत आणि तर्कशुद्ध मांडणी करणारे मोठे तत्त्वज्ञही शेवटी निघून गेले.
गेले विद्येचे सागर । गेले बळाचे डोंघर ।
गेले धनाचे कुबेर । मृत्यपंथे ॥५०॥
विद्येचे महासागर, सामर्थ्याचे डोंगर आणि कुबेरासारखी संपत्ती बाळगणारे धनाढ्य लोकही मृत्यूच्या वाटेने गेले.
गेले बहुत पुरुषार्थाचे । गेले बहुत विक्रमाचे ।
गेले बहुत आटोपाचे । कार्यकर्ते ॥५१॥
अनेक कर्तृत्ववान पुरुष, मोठे पराक्रमी आणि अवाढव्य कामे उरकणारे कार्यकर्तेही शेवटी काळाने उचलून नेले.
गेले बहुत शस्त्रधारी । गेले बहुत परोपकारी ।
गेले बहुत नाअनापरी । धर्मरक्षक ॥५२॥
हातात अस्त्र-शस्त्रे धरणारे शूरवीर, मोठे परोपकारी आणि धर्माचे रक्षण करणारेही शेवटी निघून गेले.
गेले बहुत प्रतापाचे । गेले बहुत सत्कीर्तीचे ।
गेले बहुत नीतीचे । नीतिवंत राजे ॥५३॥
मोठे प्रतापी, उत्तम कीर्ती असलेले आणि नीतीने चालणारे नीतिवंत राजेही शेवटी काळाच्या ओघात विलीन झाले.
गेले बहुत मतवादी । गेले बहुत कार्यवादी ।
गेले बहुत वेवादी । बहुतांपरीचे ॥५४॥
आपल्या मतांचा आग्रह धरणारे, वादविवाद करणारे आणि वादात निष्णात असणारे अनेक लोक शेवटी निघून गेले.
गेलीं पंडितांची थाटें । गेलीं शब्दांचीं कचाटें ।
गेलीं वादकें अचाटें । नाना मतें ॥५५॥
पंडितांचे मोठे ताफे, शब्दांचा कीस काढणारे आणि एकमेकांचे खंडन-मंडन करणारे सर्व वादविवाद काळाने गिळून टाकले.
गेले तापषांचे भार । गेले संन्यासी अपार ।
गेले विचारकर्ते सार । मृत्यपंथे ॥५६॥
कठोर तप करणारे तपस्वी, अगणित संन्यासी आणि सत्याचा शोध घेणारे विचारवंतही शेवटी मृत्यूच्या मार्गाने गेले.
गेले बहुत संसारी । गेले बहुत वेषधारी ।
गेले बहुत नानापरी । नाना छंद करूनी ॥५७॥
असंख्य संसारी लोक, विविध वेष धारण करणारे ढोंगी आणि नाना छंद जपणारे लोक शेवटी काळाच्या उदरात नाहीसे झाले.
गेले ब्राह्मणसमुदाये । गेले बहुत आच्यार्य ।
गेले बहुत सांगों काये । किती म्हणौनि ॥५८॥
मोठे विद्वान ब्राह्मण आणि मोठे मोठे आचार्यही निघून गेले; आता आणखी कोणाकोणाची नावे सांगावीत?
असो ऐसे सकळहि गेले । परंतु येकचि राहिले ।
जे स्वरुपाकार जाले । आत्मज्ञानी ॥५९॥
अशा प्रकारे जन्माला आलेले सर्वजण निघून गेले; परंतु केवळ आत्मस्वरूपात लीन झालेले आत्मज्ञानी संतच कायम अमर राहिले.