संसार हाचि दुःखमूळ । लागती दुःखाचे इंगळ ।
मागां बोलिली तळमळ । गर्भवासाची ॥१॥
संसार हेच सर्व दुःखांचे मूळ असून यात दुःखाचे निखारेच लागतात; मागे गर्भावासातील तगमग सांगितलीच आहे.
गर्भवासीं दुःख जालें । तें बाळक विसरलें ।
पुढें वाढों लागलें । दिवसेंदिवस ॥२॥
गर्भावासातील ते भयंकर दुःख बाळ विसरून जाते आणि जन्मानंतर दिवसेंदिवस वाढू लागते.
बाळपणीं त्वचा कोंवळी । दुःख होतांचि तळमळी ।
वाचा नाहीं तये काळीं । सुखदुःख सांगावया ॥३॥
लहानपणी कातडी मऊ असते, थोडेही दुखले तरी बाळ तळमळते; पण सुख-दुःख सांगायला त्यावेळी वाचा नसते.
देहास कांहीं दुःख जालें । अथवा क्षुधेनें पीडलें ।
तरी तें परम आक्रंदलें । परी अंतर नेणवे ॥४॥
अंगाला काही लागले किंवा भूक लागली की बाळ आक्रोश करते, पण त्याच्या मनातली नेमकी अडचण कळत नाही.
माता कुरवाळी वरी । परी जे पीडा जाली अंतरीं ।
ते मायेसी न कळे अभ्यांतरीं । दुःख होये बाळकासीं ॥५॥
आई वरवर कुरवाळते, पण बाळाला आतून नक्की काय त्रास होतो आहे हे तिला समजत नाही आणि बाळ दुखत राहते.
मागुतें मागुतें फुंजे रडे । माता बुझावी घेऊन कडे ।
वेथा नेणती बापुडें । तळमळी जीवीं ॥६॥
बाळ पुन्हा पुन्हा हुंदके देऊन रडते, आई त्याला कडेवर घेऊन शांत करते; पण वेदना न समजल्याने बाळ आतून तळमळत राहते.
नानाव्याधीचे उमाळे । तेणें दुःखें आंदोळे ।
रडे पडे कां पोळे । अग्निसंगें ॥७॥
नानाविध रोगांची लागण होते आणि बाळ वेदनेने तळमळते; कधी रडताना पडते तर कधी आगीचा चटका बसून भाजते.
शरीर रक्षितां नये । घडती नाना अपाये ।
खोडी अधांतरीं होये । आवेवहीन बाळक ॥८॥
शरीराचे नीट रक्षण करता येत नाही, अनेक अपघात घडतात आणि लहान वयातच बाळ अपंग होण्याची वेळ येते.
अथवा अपाय चुकले । पूर्णपुण्य पुढें ठाकलें ।
मातेस ओळखों लागलें । दिवसेंदिवस ॥९॥
कदाचित सर्व संकटे टळून पुण्याई आडवी आली, तर बाळ हळूहळू आईला ओळखू लागते.
क्षणभरी मातेस न देखे । तरी आक्रंदें रुदन करी दुःखें ।
ते समईं मातेसारिखें । आणीक कांहिंच नाहीं ॥१०॥
क्षणभर आई दिसली नाही तरी बाळ हंबरडा फोडून रडते; त्या काळात त्याला आईशिवाय दुसरे काहीही प्रिय नसते.
आस करून वास पाहे । मातेविण कदा न राहे ।
वियोग पळमात्र न साहे । स्मरण जालियां नंतरें ॥११॥
बाळ डोळे लावून वाट पाहते, आईशिवाय अजिबात राहत नाही; एकदा ओळख पटली की क्षणभराचा विरहही त्याला सोसत नाही.
जरी ब्रह्मादिक देव आले । अथवा लक्ष्मीने अवलोकिलें ।
तरी न वचे बुझाविलें । आपले मातेवांचुनी ॥१२॥
साक्षात ब्रह्मादी देव आले किंवा लक्ष्मीने जरी पाहिले, तरी आईशिवाय ते बाळ कोणाच्याही समजावण्याने शांत होत नाही.
कुरूप अथवा कुलक्षण । सकळांहूनि करंटेपण ।
तरी नाहीं तीसमान । भूमंडळीं कोणी ॥१३॥
आई कुरूप, अवगुणी किंवा कितीही गरीब असली, तरी तिच्या बाळासाठी तिच्या तोडीचे जगात कोणीच नसते.
ऐसें तें केविलवाणें । मातेविण दिसे उणें ।
रागें परतें केलें तिनें । तरी आक्रंदोनी मिठी घाली ॥१४॥
आईविना बाळ केविलवाणे होते; आईने रागावून दूर ढकलले तरी ते रडत-तडफडत पुन्हा तिलाच मिठी मारते.
सुख पावे मातेजवळी । दुरी करितांचि तळमळी ।
अतिप्रीति तयेकाळीं । मातेवरी लागली ॥१५॥
आईच्या जवळ असल्यावर त्याला सुख मिळते आणि दूर करताच ते तळमळते; त्या वयात आईवर अतोनात प्रेम जडते.
तंव ते मातेस मरण आलें । प्राणी पोरटें जालें ।
दुःखें झुर्णीं लागलें । आई आई म्हणोनी ॥१६॥
एवढ्यात आईचा अचानक मृत्यू झाला तर ते पोरके होते आणि 'आई आई' करत दुःखाने झुरत राहते.
आई पाहातां दिसेना । दीनरूप पाहे जना ।
आस लागलिसे मना । आई येईल म्हणोनी ॥१७॥
आई शोधूनही दिसत नाही, ते सर्वांकडे केविलवाण्या नजरेने पाहते आणि आई परत येईल याच आशेवर जगते.
माता म्हणौन मुख पाहे । तंव ते आपुली माता नव्हे ।
मग हिंवासलें राहे । दैन्यवाणें ॥१८॥
आई समजून ते दुसऱ्या स्त्रीच्या चेहऱ्याकडे पाहते, पण ती आपली आई नाही हे कळताच निराशेने खट्टू होते.
मातावियोगें कष्टलें । तेणें मानसीं दुःख जालें ।
देहहि क्षीणत्व पावलें । आतिशयेंसीं ॥१९॥
आईच्या विरहाने मनाला असह्य दुःख होते आणि सततच्या दुःखाने त्याचे शरीरही खंगत जाते.
अथवा माताहि वांचली । मायलेंकुरा भेटी जाली ।
बाळदशा ते राहिली । देवसेंदिवस ॥२०॥
किंवा आई वाचली आणि माय-लेकरांची भेट कायम राहिली, तरी जसजसे दिवस जातात तसतसे बालपण मागे पडते.
बाळपण जालें उणें । दिवसेंदिवस होये शाहाणें ।
मग ते मायेचें अत्यंत पेरूणें । होतें, तें राहिलें ॥२१॥
बालपण संपून मुलगा शहाणा होतो, मग आईवर असणारे ते लहानपणीचे अतोनात प्रेम हळूहळू कमी होत जाते.
पुढें लो लागला खेळाचा । कळप मेळविला पोरांचा ।
आल्यगेल्या डायाचा । आनंद शोक वाहे ॥२२॥
पुढे खेळण्याचे वेड लागते, पोरांची टोळी जमते आणि खेळातील हार-जितीतच तो आनंद किंवा दुःख मानू लागतो.
मायेबापें सिकविती पोटें । तयाचें परम दुःख वाटे ।
चट लागली न सुटे । संगती लेंकुरांची ॥२३॥
आई-वडील जगण्याचे शिक्षण देतात ते त्याला नकोसे वाटते; त्याला मुलांच्या संगतीचा लागलेला नाद सुटत नाही.
लेंकुराअंमध्यें खेळतां । नाठवे माता पिता ।
तंव तेंथेहि अवचिताअ । दुःख पावला ॥२४॥
पोरांमध्ये खेळताना त्याला आई-वडिलांचा विसर पडतो, तोच खेळात अचानक संकटे ओढवतात.
पडिले दांत फुटला डोळा । मोडले पाय जाला खुळा ।
गेला माज अवकळा- । ठाकून आली ॥२५॥
खेळताना दात पडतात, डोळा फुटतो, पाय मोडतो किंवा वेडेपिसे होण्याची वेळ येऊन मुलाचे रूप विद्रूप होते.
निघाल्या देवी आणी गोवर । उठलें कपाळ लागला ज्वर ।
पोटसुळीं निरंतर । वायगोळा ॥२६॥
देवी-गोवर निघतात, डोकेदुखी व ताप चढतो आणि पोटात सतत पोटदुखीचा गोळा उठतो.
लागलीं भूतें जाली झडपणी । जळीच्या मेसको मायेराणी ।
मुंज्या झोटिंग करणी । म्हैसोबाची ॥२७॥
भानामती, भूतबाधा किंवा पाण्याची देवी, म्हायरानी, मुंजा, झोटिंग आणि म्हसोबाची करणी झाली असे वाटू लागते.
वेताळ खंकाळ लागला । ब्रह्मगिर्ह्हो संचरला ।
नेणों चेडा वोलांडिला । कांहीं कळेना ॥२८॥
वेताळ-खंकाळ किंवा ब्रह्मसमंधाची बाधा झाली की कोणाचा चेटूक ओलांडला, हे काही समजत नाही.
येक म्हणती बीरे देव । येक म्हणती खंडेराव ।
येक म्हणती सकळ वाव । हा ब्राह्मणसमंध ॥२९॥
कोणी म्हणे बिरोबाचा कोप, कोणी म्हणे खंडोबाचा फेरा, तर कोणी म्हणे हा सर्व प्रकार ब्रह्मसमंधाचा आहे.
येक म्हणती कोणें केलें । आंगीं देवत घातले ।
येक म्हणती चुकलें । सटवाईचें ॥३०॥
कोणी म्हणे अंगात दैवत आले तर कोणी सटवाईचा कोप मानतात.
येक म्हणती कर्मभोग । आंगीं जडले नाना रोग ।
वैद्य पंचाक्षरी चांग । बोलाऊन आणिले ॥३१॥
कोणी याला कर्माचे भोग मानतात; अंगाला रोग जडल्यामुळे मग चांगले वैद्य आणि मांत्रिक बोलवले जातात.
येक म्हणती हा वांचेना । येक म्हणती हा मरेना ।
भोग भोगितो यातना । पापास्तव ॥३२॥
कोणी म्हणे हा वाचणार नाही, तर कोणी म्हणे हा लवकर मरणारही नाही; हा पापी केवळ कर्माच्या यातना भोगत आहे.
गर्भदुःख विसरला । तो त्रिविधतापें पोळला ।
प्राणी बहुत कष्टी जाला । संसारदुःखें ॥३३॥
गर्भाचे दुःख विसरलेला हा जीव बालपणीच्या या त्रिविध तापाने होरपळून संसारात अत्यंत दुःखी होतो.
इतुकेंहि चुकोन वांचला । तरी मारमारूं शाहाणा केला ।
लोकिकीं नेटका जाला । नांव राखे ऐसा ॥३४॥
या सर्व संकटांतून वाचला तरी मार खाऊन शहाणा होतो आणि समाजात नाव कमावून व्यवहारात चतुर बनतो.
पुढें मायबापीं लोभास्तव । संभ्रमें मांडिला विव्हाव ।
दाऊनियां सकळ वैभव । नोवरी पाहिली ॥३५॥
पुढे आई-वडील हौसेने त्याचे लग्न ठरवतात आणि सर्व संपत्ती पणाला लावून नवरी मुलगी पसंत करतात.
वर्ह्हाडीवैभव दाटलें । देखोन परमसुख वाटले ।
मन हें रंगोन गेलें । सासुरवाडीकडे ॥३६॥
वऱ्हाडी मंडळींचे थाटमाट पाहून त्याला मोठा आनंद होतो आणि त्याचे संपूर्ण मन सासुरवाशीण व सासुरवाडीतच रंगून जाते.
मायबापीं भलतैसें असावें । परी सासुरवाडीस नेटकें जावें ।
द्रव्य नसेल तरी घ्यावें । रुण कळांतरें ॥३७॥
आई-वडील कसेही राहोत, पण सासुरवाडीत रुबाब राहिला पाहिजे म्हणून तो कर्ज काढूनही देखावा करतो.
आंतर्भाव ते सासुरवाडीं । मायेबापें राहिलीं बापुडीं ।
होताती सर्वस्वें कुडकुडीं । तितुकेंच कार्य त्यांचें ॥३८॥
त्याचे सारे प्रेम सासुरवाडीवर जडते, आई-वडील मात्र दुर्लक्षित राहतात; त्यांनी फक्त कष्ट उपसावेत एवढीच त्यांची किंमत उरते.
नोवरी आलियां घरा । अती हव्यास वाटे वरा ।
म्हणे मजसारिखा दुसरा । कोणीच नाहीं ॥३९॥
नवरी घरात आल्यावर नवरदेवाला मोठा अभिमान वाटतो आणि आपल्यासारखा भाग्यवान कोणीच नाही असे तो मानू लागतो.
मायबाप बंधु बहिणी । नोवरी न दिसतां वाटे काणी ।
अत्यंत लोधला पापिणीं । अविद्येनें भुलविला ॥४०॥
आई, बाप, बहीण, भाऊ या सर्वांपेक्षा पत्नी न दिसल्यास त्याला चुकल्यासारखे वाटते; अज्ञानाने भुलून तो तिच्या मोहात आकंठ बुडतो.
संभोग नस्तां इतुका प्रेमा । योग्य जालिया उलंघी सीमा ।
प्रीती वाढविती कामा- । करितां प्राणी गुंतला ॥४१॥
संभोगापूर्वीच एवढे प्रेम, मग पत्नी वयात आल्यावर प्रेमाला मर्यादाच उरत नाही; कामवासनेमुळे तो तिच्यात पुरता अडकतो.
जरी न देखे क्षण येक डोळां । तरी जीव होय उताविळा ।
प्रीतीपात्र अंतर्कळा । घेऊन गेली ॥४२॥
ती क्षणभर डोळ्यांसमोर दिसली नाही तरी तो व्याकुळ होतो; पत्नीने त्याचे संपूर्ण मन आपल्या कह्यात घेतलेले असते.
कोवळे कोवळे शब्द मंजुळ । मर्यादा लज्या मुखकमळ ।
वक्त्रलोकनें केवळ । ग्रामज्याचे मैंदावें ॥४३॥
तिचे गोड बोलणे, लाजाळूपणा आणि देखणा चेहरा पाहून तो गावठी मोहाच्या जाळ्यात पार फसला जातो.
कळवळा येतां सांवरेना । शरीर विकळ आवरेना ।
अनेत्र वेवसाईं क्रमेना । हुरहुर वाटे ॥४४॥
तिच्या प्रेमाचा उमाळा आला की त्याला स्वतःवर ताबा राहत नाही; इतर कामांत त्याचे लक्ष लागत नाही आणि हुरहूर वाटत राहते.
वेवसाय करितां बाहेरी । मन लागलेंसे घरीं ।
क्षणाक्षणां अभ्यांतरीं । स्मरण होये कामिनीचें ॥४५॥
बाहेर कामधंद्यावर असतानाही चित्त घरीच असते आणि दर क्षणाला त्याला केवळ पत्नीचीच आठवण येत राहते.
तुम्हीं माझिया जिवांतील जीव । म्हणौनी अत्यंत लाघव ।
दाऊनियां चित्त सर्व । हिरोन घेतलें ॥४६॥
'तुम्हीच माझ्या जिवाचे खरे सोबती आहात' असे गोड बोलून तिने त्याचे संपूर्ण मन जिंकून घेतलेले असते.
मैद सो‍इरीक काढिती । फांसे घालून प्राण घेती ।
तैसें आयुष्य गेलियां अंतीं । प्राणीयांस होये ॥४७॥
ठग लोक नाते जोडून गळा कापतात, तसाच आयुष्य सरल्यावर या जीवाचा घात होतो.
प्रीति कामिनीसीं लागली । जरी तयेसी कोणी रागेजली ।
तरी परम क्षिती वाटली । मानसीं गुप्तरूपें ॥४८॥
पत्नीवर एवढे प्रेम जडते की तिला कोणी रागावले तर याच्या मनात खोलवर संताप आणि दुःख दाटून येते.
तये भार्येचेनि कैवारें । मायेबापासीं नीच उत्तरें ।
बोलोनियां तिरस्कारें । वेगळा निघे । ४९ ॥४९॥
त्या बायकोच्या बाजूने बोलून तो आई-वडिलांना अपमानकारक उत्तरे देतो आणि तिरस्काराने घरातून वेगळा निघतो.
स्त्रीकारणें लाज सांडिली । स्त्रीकारणें सखीं सोडिलीं ।
स्त्रीकारणें विघडिलीं । सकळहि जिवलगें ॥५०॥
बायकोसाठी त्याने लाज सोडली, मित्रांना सोडले आणि सर्व जिवाभावाच्या माणसांशी संबंध तोडून टाकले.
स्त्रीकारणें देह विकिला । स्त्रीकारणें सेवक जाला ।
स्त्रीकारणें सांडविला । विवेकासी ॥५१॥
बायकोसाठी त्याने स्वतःला विकून टाकले, तिचा नोकर झाला आणि विवेकाचा पूर्णपणे त्याग केला.
स्त्रीकारणें लोलंगता । स्त्रीकारणें अतिनम्रता ।
स्त्रीकारणें पराधेनता । अंगिकारिली ॥५२॥
बायकोसाठी तो लाचार झाला, अतिशय नम्र बनला आणि त्याने पूर्ण परावलंबित्व स्वीकारले.
स्त्रीकारणें लोभी जाला । स्त्रीकारणें धर्म सांडिला ।
स्त्रीकारणें अंतरला । तीर्थयात्रा स्वधर्म ॥५३॥
बायकोच्या नादात तो लोभी बनला, धर्म सोडला आणि तीर्थयात्रा व स्वधर्मालाही पारखा झाला.
स्त्रीकारणें सर्वथा कांहीं । शुभाशुभ विचारिलें नाहीं ।
तनु मनु धनु सर्वही । अनन्यभावें अर्पिलें ॥५४॥
बायकोसाठी चांगले-वाईट काहीच न पाहता त्याने शरीर, मन आणि धन सर्वकाही तिच्या चरणी अर्पण केले.
स्त्रीकारणें परमार्थ बुडविला । प्राणी स्वहितास नाडला ।
ईश्वरीं कानकोंडा जाला । स्त्रीकारणें कामबुद्धी ॥५५॥
बायकोच्या नादात परमार्थ बुडवला, स्वतःचे हित गमावले आणि कामवासनेमुळे ईश्वरापुढे तो अपराधी झाला.
स्त्रीकारणें सोडिली भक्ती । स्त्रीकारणें सोडिली विरक्ती ।
स्त्रीकारणें सायोज्यमुक्ती । तेहि तुछ्य मानिली ॥५६॥
बायकोसाठी त्याने भक्ती आणि विरक्ती सोडली, एवढेच काय पण मोक्षालाही तुच्छ मानले.
येके स्त्रियेचेनि गुणें । ब्रह्मांड मानिलें ठेंगणें ।
जिवलगें तीं पिसुणें । ऐसीं वाटलीं ॥५७॥
एका स्त्रीच्या मोहापायी त्याने ब्रह्मांड ठेंगणे मानले आणि आपलेच हितचिंतक त्याला शत्रूसारखे वाटू लागले.
ऐसी अंतरप्रीति जडली । सार्वस्वाची सांडी केली ।
तंव ते मरोन गेली । अकस्मात ॥५८॥
असे जिवापाड प्रेम बसवून सर्वस्वाची आहुती दिली, तेवढ्यात ती पत्नी अचानक मरण पावली.
तेणें मनीं शोक वाढला । म्हणे थोर घात जाला ।
आतां कैंचा बुडाला । संसार माझा ॥५९॥
त्यामुळे मनात तीव्र शोक पसरला; 'माझा मोठा घात झाला, माझा संसार उद्ध्वस्त झाला' म्हणून तो आक्रोश करू लागला.
जिवलगांचा सोडिला संग । अवचिता जाला घरभंग ।
आतां करूं मायात्याग । म्हणे दुःखें ॥६०॥
आपल्या माणसांचा त्याग केला आणि अचानक संसार मोडला; आता संसाराचा त्याग करावा असे त्याला दुःखाने वाटू लागले.
स्त्री घेऊन आडवी । ऊर बडवी पोट बडवी ।
लाज सांडून गौरवी । लोकां देखतां ॥६१॥
पत्नीचे प्रेत उराशी कवटाळून तो छाती बडवून घेतो आणि लोकांची लाज सोडून ओक्साबोक्सी रडतो.
म्हणे माझें बुडालें घर । आतां न करी हा संसार ।
दुःखें आक्रंदला थोर । घोर घोषें ॥६२॥
'माझे घर बुडाले, आता मी संसार करणार नाही' असे म्हणत तो दुःखाने मोठा हंबरडा फोडतो.
तेणें जीव वारयावेघला । सर्वस्वाचा उबग आला ।
तेणें दुःखें जाला । जोगी कां महात्मा ॥६३॥
त्यामुळे जीव उद्विग्न झाला, संसाराचा वीट आला आणि त्या दुःखात तो संन्यासी किंवा बैरागी बनून निघून जातो.
कां तें निघोन जाणें चुकलें । पुन्हां मागुतें लग्न केलें ।
तेणें अत्यंतचि मग्न जालें । मन द्वितीय संमंधीं ॥६४॥
किंवा संन्यास घेणे टळले तर तो पुन्हा दुसरे लग्न करतो आणि मग दुसऱ्या बायकोमध्ये त्याचे मन तसेच गर्क होऊन जाते.
जाला द्वितीय संमंध । सवेंचि मांडिला आनंद ।
श्रोतीं व्हावें सावध । पुढिले समासीं ॥६५॥
दुसरे लग्न झाले की तो पुन्हा संसाराच्या आनंदात रमतो; आता श्रोत्यांनी पुढच्या समासाकडे लक्ष द्यावे.