मागां बोलिला आध्यात्मिक । त्याउपरीं आदिभूतिक ।
आतां बोलिजेल आदिदैविक । तो सावध ऐका ॥१॥
मागे आध्यात्मिक आणि त्यानंतर आधिभौतिक तापाचे निरूपण झाले; आता तिसरा आधिदैविक ताप कोणता ते सावधपणे ऐका.
शुभाशुभेन कर्मणा देहांते यमयातना ।
स्वर्गनरकादिभोक्तव्यमिदं चैवाधिदैविकम् ॥ १ ॥
मनुष्याने केलेल्या बऱ्या-वाईट कर्मांमुळे मृत्यूनंतर यमयातना भोगाव्या लागतात आणि स्वर्ग-नरकादी भोग मिळतात, या तिसऱ्या संतापाला 'आधिदैविक ताप' म्हणतात.
शुभाशुभ कर्मानें जना । देहांतीं येमयातना ।
स्वर्ग नर्क भोग नाना । या नांव आधिदैविक ॥२॥
आपल्या चांगल्या आणि वाईट कर्मांनुसार मृत्यूनंतर जीवाच्या नशिबी यमयातना येतात आणि स्वर्ग-नरकाचे भोग भोगावे लागतात; याला 'आधिदैविक ताप' म्हणतात.
नाना दोष नाना पातकें । मदांधपणें अविवेकें ।
केलीं, परी तें दुःखदायकें । येमयातना भोगविती ॥३॥
अहंकाराने आणि अविवेकाने जी अनेक पापे आणि दुष्कर्मे केली जातात, तीच शेवटी यमयातनांच्या रूपाने भयंकर दुःख भोगायला लावतात.
आंगबळें द्रव्यबळें । मनुष्यबळें राजबळें ।
नाना सामर्थ्याचेनि बळें । अकृत्य करिती ॥४॥
शरीराच्या बळावर, पैशाच्या बळावर, माणसांच्या किंवा सत्तेच्या बळावर उन्मत्त होऊन लोक अधर्माची दुष्कृत्ये करतात.
नीती सांडूनियां तत्वतां । करूं नये तेंचि करितां ।
येमयातना भोगितां । जीव जाये ॥५॥
नीतीचा मार्ग सोडून जे करू नये तेच आचरण केल्यामुळे, मृत्यूनंतर यमलोकात जीव मेटाकुटीला येईपर्यंत यमयातना भोगाव्या लागतात.
डोळे झांकून स्वार्थबुद्धीं । नाना अभिळाश कुबुद्धीं ।
वृत्ति भूमिसिमा सांधी । द्रव्य दारा पदार्थ ॥६॥
डोळे झाकून स्वार्थापोटी जमीनजुमला, संपत्ती, घरे आणि परस्त्री बळकावण्याचा अधर्म केला जातो.
मातलेपणें उन्मत्त । जीवघात कुटुंबघात ।
अप्रमाण क्रिया करीत । म्हणौन येमयातना ॥७॥
सत्तेच्या धुंदीत येऊन लोकांचे खून करणे, कुटुंबे उद्ध्वस्त करणे आणि अमर्याद दुष्कृत्ये करणे, यामुळेच जिवाला यमयातना भोगाव्या लागतात.
मर्यादा सांडूनि चालती । ग्रामा दंडी ग्रामाधिपती ।
देशा दंडी देशाधिपती । नीतिन्याय सांडितां ॥८॥
जेव्हा गावकरी मर्यादा सोडतात तेव्हा गावचा प्रमुख त्यांना शिक्षा करतो; आणि देशाचे लोक नीतिन्याय सोडतात तेव्हा राजा त्यांना शासन करतो.
देशाधिपतीस दंडिता रावो । रायास दंडिता देवो ।
राजा न करितां नीतिन्यावो । म्हणौन यमयातना ॥९॥
राजा अनीतीने वागला तर त्याला शासन करायला ईश्वर समर्थ असतो; जर राजानेच न्याय सोडला तर त्यालाही शेवटी यमयातना भोगाव्या लागतात.
अनीतीनें स्वार्थ पाहे । राजा पापी होऊन राहे ।
राज्याअंतीं नर्क आहे । म्हणौनियां ॥१०॥
अनीतीने वागून जो राजा स्वतःचा स्वार्थ साधतो तो महापापी ठरतो; कारण अशा अन्यायी राज्याच्या अंती थेट नरकवासच ठेवलेला असतो.
राजा सांडितां राजनीति । तयास येम गांजिती ।
येम नीति सांडितां धावती । देवगण ॥११॥
राजाने जर राजनीती सोडली तर यमदूत त्याला छळतात; आणि यमानेही मर्यादा मोडली तर देवांचे गण त्याच्यावर चालून येतात.
ऐसी मर्यादा लाविली देवें । म्हणौनि नीतीनें वर्तावें ।
नीति न्याय सांडितां भोगावें । येमयातनेसी ॥१२॥
देवाने अशी विश्वाची न्यायमर्यादा ठरवून दिली आहे, म्हणून नेहमी नीतीने वागावे; कारण नीती आणि न्याय सोडला तर यमयातना अटळ आहेत.
देवें प्रेरिले येम । म्हणौनि आदिदैविक नाम ।
तृतीय ताप दुर्गम । येमयातनेचा ॥१३॥
देवानेच यमदूतांना पापी जीवांना शासन करण्याची आज्ञा दिली आहे, म्हणून या यमयातनांच्या तिसऱ्या दुर्गम संतापाला 'आधिदैविक ताप' म्हणतात.
येमदंड येमयातना । शास्त्रीं बोलिले प्रकार नाना ।
तो भोग कदापि चुकेना । या नांव आदिदैविक ॥१४॥
शास्त्रात यमाचे दंड आणि यमयातनांचे अनेक भयंकर प्रकार वर्णिले आहेत; पापी जीवाला हे भोग कधीही चुकत नाहीत, यालाच आधिदैविक ताप म्हणतात.
येमयातनेचे खेद । शास्त्रीं बोलिले विशद ।
शेरीरीं घालून, अप्रमाद- । नाना प्रकारें ॥१५॥
शास्त्रांमध्ये यमयातनांचे स्वरूप अतिशय स्पष्ट सांगितले आहे; जिवाला वेगळे शरीर देऊन तिथे त्याचे अतोनात हाल केले जातात.
पापपुण्याचीं शरीरे । स्वर्गीं असती कळिवरें ।
त्यांत घालून नाना प्रकारें । पापपुण्य भोगविती ॥१६॥
पाप आणि पुण्याचे भोग भोगण्यासाठी स्वर्गात व नरकात विशेष 'यातना देह' मिळतात; त्या शरीरांद्वारे कर्मांची सर्व फळे भोगावी लागतात.
नाना पुण्यें विळास । नाना दोषें यातना कर्कश ।
शास्त्रीं बोलिलें अविश्वास- । मानूंच नये ॥१७॥
पुण्याने स्वर्गात सुखोपभोग मिळतात आणि पापांमुळे नरकात अत्यंत कठोर यातना होतात; हे शास्त्राचे वचन खोटे मानू नये.
वेदाज्ञेनें न चालती । हरिभक्ती न करिती ।
त्यास येमयातना करिती । या नांव आदिदैविक ॥१८॥
जे वेदांची आज्ञा मानत नाहीत आणि भगवंताची भक्ती करत नाहीत, त्यांना यमदूत अशा असह्य यातना देतात; याला आधिदैविक ताप म्हणतात.
अक्षोभ नर्कीं उदंड जीव । जुनाट किडे करिती रवरव ।
बांधोन टाकिती हातपाव । या नांव आदिदैविक ॥१९॥
घोर नरकात अगणित पापी जीव खितपत पडलेले असतात, जिथे रौरव नरकातील जुनाट किडे त्यांचे लचके तोडतात आणि त्यांचे हात-पाय बांधून टाकले जातात.
उदंड पैस लाहान मुख । कुंभाकार कुंड येक ।
दुर्गंधी उकाडा कुंभपाक । । या नांव आदिदैविक ॥२०॥
मोठे पसरट पोट आणि अत्यंत अरुंद तोंड असलेल्या कुंभीपाक नरकाच्या कुंडात, भयंकर उकाड्यात आणि दुर्गंधीत जिवांना उकडले जाते.
तप्तभूमिका ताविती । जळत स्थंभ पोटाळविती ।
नाना सांडस लाविती । या नांव आदिदैविक ॥२१॥
तप्त लोखंडी जमिनीवर चालवले जाते, लालबुंद तापलेल्या लोभाच्या खांबांना मिठी मारायला लावली जाते आणि संदंशाने मांस उपटले जाते.
येमदंडाचे उदंड मार । यातनेची सामग्री अपार ।
भोग भोगिती पाअपी नर । या नांव आदिदैविक ॥२२॥
यमदूतांचे अतोनात फटके आणि छळाची अगणित साधने असतात; त्यामध्ये पापी माणसे स्वतःच्या पापांचे भोग भोगतात.
पृथ्वीमध्यें मार नाना । त्याहून कठीण येमयातना ।
मरितां उसंतचि असेना । या नांव आदिदैविक ॥२३॥
पृथ्वीवर दिल्या जाणाऱ्या सर्व शिक्षांपेक्षा यमाच्या यातना कितीतरी पटीने भयंकर असतात; तिथे मार खाताना एक क्षणही उसंत मिळत नाही.
चौघे चौंकडे वोढिती । येक ते झोंकून पाडिती ।
ताणिती मारिती वोढूनि नेती । या नांव आदिदैविक ॥२४॥
चार यमदूत चार दिशांना हात-पाय ओढतात, जमिनीवर आदळतात, शरीराला ताणतात आणि मारत मारत फरफटत नेतात.
उठवेना बसवेना । रडवेना पडवेना ।
यातनेवरी यातना । या नांव आदिदैविक ॥२५॥
तिथे उठवत नाही, बसवत नाही, रडताही येत नाही आणि पडूनही राहता येत नाही; एकावर एक अशा अखंड यातना सुरूच राहतात.
आक्रंदे रडे आणि फुंजे । धकाधकीनें निर्बुजे ।
झुर्झरों पंजर होऊन झिजे । या नांव आदिदैविक ॥२६॥
जीव आकांताने हंबरडा फोडतो, धक्काबुक्कीने गुदमरून जातो आणि सततच्या मारहाणीने त्याचा हाडांचा सांगाडा झिजून जातो.
कर्कश वचनें कर्कश मार । यातनेचे नाना प्रकार ।
त्रास पावती दोषी नर । या नांव आदिदैविक ॥२७॥
कठोर शिव्या-शाप आणि निर्दयी मारहाणीचे नाना प्रकार सोसून पापी जीव त्या नरकात त्रस्त होतो; याला आधिदैविक ताप म्हणतात.
मागां बोलिलां राजदंड । त्याहून येमदंड उदंड ।
तेथील यातना प्रचंड । भीमरूप दारुण ॥२८॥
मागे वर्णन केलेल्या राजाच्या शिक्षेपेक्षा यमाची शिक्षा कैक पटीने भयंकर असते; तेथील यातना अत्यंत रौद्र आणि थरकाप उडवणाऱ्या असतात.
आध्यात्मिक आदिभूतिक । त्याहूनि विशेष आदिदैविक ।
अल्प संकेतें कांहींयेक । कळावया बोलिलें ॥२९॥
आध्यात्मिक आणि आधिभौतिक या दोन्ही तापांपेक्षा आधिदैविक ताप हा अत्यंत भयंकर असतो; श्रोत्यांना केवळ समजावे म्हणून याचे थोडक्यात दिग्दर्शन केले आहे.