द्वितीय संमंध जाला । दुःख मागील विसरला ।
सुख मानून राहिला । संसाराचें ॥१॥
दुसरे लग्न झाले की मागील सर्व दुःख विसरून माणूस पुन्हा संसारालाच सर्वस्व आणि सुख मानून राहू लागतो.
जाला अत्यंत कृपण । पोटें न खाय अन्न ।
रुक्याकारणें सांडी प्राण । येकसरा ॥२॥
तो कमालीचा कंजूष बनतो; पोटभर अन्नही खात नाही आणि एका दमडीसाठीही प्राण सोडायला तयार होतो.
कदा कल्पांतीं न वेची । सांचिलेंचि पुन्हा सांची ।
अंतरीं असेल कैंची । सद्वासना ॥३॥
तो कधीही पैसा खर्च करत नाही, फक्त साठवून ठेवण्यावर भर देतो; अशा माणसाच्या मनात सत्कर्म करण्याची वासना कशी असणार?
स्वयें धर्म न करी । धर्मकर्त्यासहि वारी ।
सर्वकाळ निंदा करी । साधुजनाची ॥४॥
स्वतः तर धर्म करत नाहीच, पण दुसऱ्यालाही करू देत नाही आणि सतत संतांची व सज्जनांची निंदा करत बसतो.
नेणे तीर्थ नेणे व्रत । नेणे अतित अभ्यागत ।
मुंगीमुखींचें जें सीत । तेंही वेंचून सांची ॥५॥
तीर्थ, व्रत, अतिथी किंवा साधू त्याला कशाचीच चाड नसते; मुंगीच्या तोंडातील अन्नाचा कणही वेचून साठवून ठेवण्याइतका तो लोभी होतो.
स्वयें पुण्य करवेना । केलें तरी देखवेना ।
उपहास्य करी मना- । नये म्हणौनी ॥६॥
स्वतःच्या हाताने पुण्य होत नाही आणि दुसऱ्याने केलेले पाहिले की हे मनाला पटत नाही म्हणून त्याची थट्टा उडवतो.
देवां भक्तांस उछेदी । आंगबळें सकळांस खेदी ।
निष्ठुर शब्दें अंतर भेदी । प्राणीमात्रांचें ॥७॥
देव आणि भक्तांचा अनादर करतो, अंगातील जोरावर सर्वांना पीडा देतो आणि आपल्या निष्ठुर शब्दांनी सर्वांची मने दुखावतो.
नीति सांडून मागें । अनीतीनें वर्तों लागे ।
गर्व धरून फुगे । सर्वकाळ ॥८॥
नीतीचा मार्ग सोडून तो अनीतीने वागू लागतो आणि सतत अहंकाराने फुगून गर्वाने मिरवतो.
पूर्वजांस सिंतरिलें । पक्षश्राद्धहि नाहीं केलें ।
कुळदैवत ठकिलें । कोणेपरी ॥९॥
पूर्वजांचा धिक्कार करून श्राद्धपक्षही करत नाही आणि कुलदेवतेलाही कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे फसवतो.
आक्षत भरिली भाणा । दुजा ब्राह्मण मेहुणा ।
आला होता पाहुणा । स्त्रियेस मूळ ॥१०॥
बायकोला न्यायला पाहुणा म्हणून मेहुणा आला असतानाही त्याला नीट जेवण न घालता भातात फक्त अक्षता वाढल्यासारखा कोरडेपणा दाखवतो.
कदा नावडे हरिकथा । देव नलगे सर्वथा ।
स्नानसंध्या म्हणे वृथा । कासया करावी ॥११॥
त्याला हरिकथा कधीच आवडत नाही, देवाची अजिबात गरज वाटत नाही आणि स्नान-संध्या व्यर्थ कशाला करायची असे म्हणतो.
अभिळाषें सांची वित्त । स्वयें करी विस्वासघात ।
मदें मातला उन्मत्त । तारुण्यपणें ॥१२॥
लोभाने धन साठवताना तो स्वतः विश्वासघात करतो आणि तारुण्याच्या धुंदीत उन्मत्त होऊन वावरतो.
तारुण्य आंगीं भरलें । धारिष्ट न वचे धरिलें ।
करूं नयें तेंचि केलें । माहापाप ॥१३॥
अंगात तारुण्य संचारल्याने मनावर संयम उरत नाही आणि जे करू नये असे महापाप तो सहज करून बसतो.
स्त्री केली परी धाकुटी । धीर न धरवेचि पोटीं ।
विषयलोभें सेवटीं । वोळखी सांडिली ॥१४॥
बायको वयाने लहान मिळाल्याने कामवासना आवरत नाही; शेवटी विषयलोभापायी तो नीतिमत्ता आणि स्वतःची ओळखही हरवून बसतो.
माये बहिण न विचारी । जाला पापी परद्वारी ।
दंड पावला राजद्वारीं । तर्ह्हीं पालटेना ॥१५॥
आई-बहिणीचा विचार न करता तो परस्त्रीगामी होतो; राजदरबारात शिक्षा झाली तरी त्याचे वर्तन बदलत नाही.
परस्त्री देखोनि दृष्टीं । अभिळाष उठे पोटीं ।
अकर्तव्यें हिंपुटी । पुन्हां होये ॥१६॥
परस्त्री दिसताच मनात वासना निर्माण होते आणि नको ती वाईट कर्मे केल्याने शेवटी तो ओशाळा व लाचार बनतो.
ऐसें पाप उदंड केलें । शुभाशुभ नाहीं उरलें ।
तेणें दोषें दुःख भरलें । अकस्मात आंगीं ॥१७॥
अशा प्रकारे एवढी पापे जमतात की चांगल्या-वाईटाचा विधिनिषेधच उरत नाही; मग त्या पापांमुळे अचानक अंगावर महादुःख कोसळते.
व्याधी भरली सर्वांगीं । प्राणी जाला क्षयरोगी ।
केले दोष आपुले भोगी । सीघ्र काळें ॥१८॥
अंगात व्याधी भरतात आणि तो क्षयरोगी होतो; आपल्याच दुष्कर्मांची फळे त्याला अगदी लगेच भोगावी लागतात.
दुःखें सर्वांग फुटलें । नासिक अवघेंचि बैसलें ।
लक्षण जाऊन जालें । कुलक्षण ॥१९॥
दुःखाने आणि रोगाने अंग फुटू लागते, नाक पूर्ण बसून जाते आणि पूर्वीचे देखणे रूप पूर्णपणे विद्रूप होऊन जाते.
देहास क्षीणता आली । नाना वेथा उद्भवली ।
तारुण्यशक्ती राहिली । खंगला प्राणी ॥२०॥
शरीर अत्यंत अशक्त होते, अनेक वेदना निर्माण होतात, तारुण्याची ताकद निघून जाऊन तो पूर्णपणे खंगून जातो.
सर्वांगीं लागल्या कळा । देहास आली अवकळा ।
प्राणी कांपे चळचळां । शक्ति नाहीं ॥२१॥
अंगोपांगी असह्य कळा येतात, देहाची दुरवस्था होते आणि अंगात त्राण नसल्याने तो थरथर कापू लागतो.
हस्तपादादिक झडले । सर्वांगीं किडे पडिले ।
देखोन थुंकों लागले । लाहानथोर ॥२२॥
हात-पाय गळून पडतात, अंगात किडे पडतात आणि त्याची ती विदारक अवस्था पाहून लहान-थोर सर्वजण त्याच्यावर थुंकू लागतात.
जाली विष्टेची सारणी । भोवती उठली वर्ढाणी ।
अत्यंत खंगला प्राणी । जीव न वचे ॥२३॥
विष्ठेचा निचरा न होता सगळीकडे दुर्गंधी पसरते; एवढा खंगूनही त्याचा जीव मात्र लवकर जात नाही.
आतां मरण दे गा देवा । बहुत कष्ट जाले जीवा ।
जाला नाहीं नेणों ठेवा । पातकाचा ॥२४॥
'देवा, मला मरण दे, जीवाला फार हाल सोसावे लागत आहेत' अशी विनवणी तो करतो; पापांचा साठा संपता संपत नाही.
दुःखें घळघळां रडे । जों जों पाहे आंगाकडे ।
तों तों दैन्यवाणें बापुडें । तळमळी जीवीं ॥२५॥
तो ओक्साबोक्सी रडतो; स्वतःच्या अंगाकडे जसे पाहतो तसा तो केविलवाणा होऊन मनात तडफडत राहतो.
ऐसे कष्ट जाले बहुत । सकळ जालें वाताहात ।
दरवडा घालून वित्त । चोरटीं नेलें ॥२६॥
असे अतोनात हाल होतात, घरची सर्व वाताहत होते आणि उरलेसुरले धनही दरोडा घालून चोरटे लुटून नेतात.
जालें आरत्र ना परत्र । प्रारब्ध ठाकलें विचित्र ।
आपला आपण मळमूत्र । सेविला दुःखें ॥२७॥
इहलोक आणि परलोक दोन्ही वाया जातात, प्रारब्ध विचित्र खेळ करते आणि दुर्दैवाने स्वतःच्याच मलमूत्रात त्याला खितपत पडावे लागते.
पापसामग्री सरली । देवसेंदिवस वेथा हरली ।
वैद्यें औषधें दिधलीं । उपचार जाला ॥२८॥
अखेर पापांचे भोग संपतात, दिवसेंदिवस दुखणे कमी होते आणि वैद्यांच्या औषधोपचारांनी त्याला थोडे बरे वाटते.
मरत मरत वांचला । यास पुन्हां जन्म जाला ।
लोक म्हणती पडिला । माणसांमध्यें ॥२९॥
मरता मरता वाचून त्याला जणू नवा जन्म मिळतो आणि हा आता पुन्हा माणसांत आला असे लोक म्हणू लागतात.
येरें स्त्री आणिली । बरवी घरवात मांडिली ।
अति स्वार्थबुद्धी धरिली । पुन्हां मागुती ॥३०॥
तो पुन्हा नवी पत्नी आणून चांगला संसार मांडतो, पण पुन्हा त्याच जुन्या स्वार्थी वृत्तीने वागू लागतो.
कांहीं वैभव मेळविलें । पुन्हां सर्वही संचिलें ।
परंतु गृह बुडालें । संतान नाहीं ॥३१॥
कष्टाने पुन्हा थोडे वैभव मिळवतो, धन गोळा करतो; पण घरात संतान नसल्यामुळे घराचे नाव बुडते.
पुत्र संतान नस्तां दुःखी । वांज नांव पडिलें लोकिकीं ।
तें न फिटे म्हणोनी लेंकी । तरी हो आतां ॥३२॥
मुलगा नसल्याने तो दुःखी होतो, लोक वांझ म्हणून हिणवतात; हा कलंक पुसण्यासाठी किमान एक मुलगी तरी व्हावी असे त्याला वाटू लागते.
म्हणोन नाना सायास । बहुत देवास केले नवस ।
तीर्थें व्रतें उपवास । धरणें पारणें मांडिलें ॥३३॥
त्यासाठी अनेक खटाटोप करतो, देवांना नवस बोलतो आणि तीर्थ, व्रत, उपवास, धरणे-पारण सुरू करतो.
विषयसुख तें राहिले । वांजपणें दुःखी केलें ।
तंव तें कुळदैवत पावलें । जाली वृद्धी ॥३४॥
विषयसुख बाजूला पडते आणि वांझपणाच्या दुःखात असतानाच एकदाचे कुलदैवत प्रसन्न होते आणि घरात पाळणा हलतो.
त्या लेंकुरावरी अतिप्रीति । दोघेहि क्षण येक न विशंभती ।
कांहीं जाल्या आक्रंदती । दीर्घस्वरें ॥३५॥
त्या एकाच मुलावर दोघांचे अतोनात प्रेम जडते, ते त्याला क्षणभरही नजरेआड करत नाहीत; थोडे जरी काही झाले तरी आक्रोश करतात.
ऐसी ते दुःखिस्ते । पूजीत होती नाना दैवतें ।
तंव तेंहि मेलें अवचितें । पूर्व पापेंकरूनी ॥३६॥
अशा प्रकारे नाना दैवतांची पूजा करत असतानाच, पूर्वपापांमुळे ते मूल अचानक मरण पावते.
तेणें बहुत दुःख जालें । घरीं आरंधें पडिलें ।
म्हणती आम्हांस कां ठीविलें । देवें वांज करूनी ॥३७॥
त्यामुळे घरात मोठे दुःख पसरते, सर्वत्र अंधारून आल्यासारखे वाटते आणि 'देवाने आम्हाला वांझच का ठेवले?' म्हणून ते रडतात.
आम्हांस द्रव्य काये करावें । तें जावें परी अपत्य व्हावें ।
अपत्यालागी त्यजावें । लागेल सर्व ॥३८॥
'आम्हाला ही संपत्ती काय करायची आहे? ती गेली तरी चालेल पण मूल हवे; मुलासाठी आम्ही सर्वकाही सोडायला तयार आहोत' असे म्हणतात.
वांजपण संदिसें गेलें । तों मरतवांज नांव पडिलें ।
तें न फिटे कांहीं केलें । तेणें दुःखें आक्रंदती ॥३९॥
वांझपणाचे दुःख थोडे दूर झाले तोच आता 'मरतवांझ' असा शिक्का बसतो; हा कलंक काही केल्या पुसला जात नाही म्हणून ते आक्रोश करतात.
आमुची वेली कां खुंटिली । हा हा देवा वृत्ती बुडाली ।
कुळस्वामीण कां क्षोभली । विझाला कुळदीप ॥४०॥
'आमचा वंश का खुंटला? कुळस्वामिनी का कोपली? आमचा कुलदीप विझला' असे म्हणत ते आकांताने रडतात.
आतां लेंकुराचें मुख देखेन । तरी आनंदें राडी चालेन ।
आणी गळही टोंचीन । कुळस्वामिणीपासीं ॥४१॥
'आता जर मला पुन्हा बाळाचे मुख दिसले तर मी निखाऱ्यांवरून चालण्याचे आणि कुळस्वामिनीला गळ टोचण्याचे व्रत करीन.'
आई भुता करीन तुझा । नांव ठेवीन केरपुंजा ।
वेसणी घालीन, माझा- । मनोरथ पुरवी । ४२ ॥४२॥
'आई, मी तुझे भूत बनवीन, मुलाचे नाव केरपुंजा ठेवीन, त्याला वेसण घालीन; पण माझी ही इच्छा पूर्ण कर' असे नवस करतात.
बहुत देवांस नवस केले । बहुत गोसावी धुंडिले ।
गटगटां गिळिले । सगळे विंचू ॥४३॥
अनेकांना नवस केले, अनेक भोंदू बाबा-गोसावी शोधले, मुलगा व्हावा म्हणून अगदी जिवंत विंचूही गिळले.
केले समंधास सायास । राहाणे घातलें बहुवस ।
केळें नारिकेळें ब्राह्मणास । अंब्रदानें दिधलीं ॥४४॥
भुताखेतांना संतुष्ट करण्याचे उपाय केले, ब्राह्मणांना केळी, नारळ आणि आंबे दान दिले.
केलीं नाना कवटालें । पुत्रलोभें केलीं ढालें ।
तरी अदृष्ट फिरलें । पुत्र नाहीं ॥४५॥
पुत्राच्या हव्यासापोटी अनेक ढोंगी व फसव्या गोष्टी केल्या; पण नशीब फिरल्यामुळे मूल काही झाले नाही.
वृक्षाअखालें जाऊन नाहाती । फळतीं झाडें करपती ।
ऐसे नाना दोष करिती । पुत्रलोभाकारणें ॥४६॥
झाडांखाली जाऊन आंघोळी केल्याने फळ देणारी हिरवी झाडेही करपून गेली; मुलाच्या हव्यासापोटी अशी नाना प्रकारची पापे केली.
सोडून सकळ वैभव । त्यांचा वारयावेधला जीव ।
तंव तो पावला खंडेराव । आणी कुळस्वामिणी ॥४७॥
वैभव सोडून त्यांचा जीव मुलासाठी वेडापिसा झाला, तेव्हा कुठे एकदाचे खंडोबा आणि कुळस्वामिनी प्रसन्न झाले.
आतां मनोरथ पुरती । स्त्रीपुरुषें आनंदती ।
सावध होऊन श्रोतीं । पुढें अवधान द्यावें ॥४८॥
आता त्यांची इच्छा पूर्ण होणार असल्याने स्त्री-पुरुष दोघेही आनंदित होतात; आता श्रोत्यांनी सावध होऊन पुढील समासाकडे लक्ष द्यावे.