मागां सांगितलीं लक्षणें । मूर्खा‍आंगी चातुर्य बाणे ।
आतां ऐका शाहाणे- । असोनि, मूर्ख ॥१॥
मागील समासात मूर्खाला शहाणे करणारी लक्षणे सांगितली; आता शिकून-सवरूनही मूर्खासारखे वागणाऱ्यांची लक्षणे ऐका.
तया नांव पढतमूर्ख । श्रोतीं न मनावें दुःख ।
अवगुण त्यागितां , सुख- । प्राप्त होये ॥२॥
अशा माणसाला 'पढतमूर्ख' म्हणतात; श्रोत्यांनी हे ऐकून वाईट वाटून घेऊ नये, कारण स्वतःचे दुर्गुण सोडले की खरे सुख मिळते.
बहुश्रुत आणि वित्पन्न । प्रांजळ बोले ब्रह्मज्ञान ।
दुराशा आणि अभिमान । धरी, तो येक पढतमूर्ख ॥३॥
खूप ऐकलेला आणि विद्वान असून, मुखाने स्वच्छ ब्रह्मज्ञान बोलतो; पण मनात मात्र हव्यास आणि अहंकार बाळगतो, तो एक पढतमूर्ख.
मुक्तक्रिया प्रतिपादी । सगुणभक्ति उछेदी ।
स्वधर्म आणि साधन निंदी । तो येक पढतमूर्ख ॥४॥
स्वतः वाटेल तसा स्वैराचारी वागतो, सगुण भक्तीचा मार्ग मोडून काढतो आणि स्वतःचा धर्म व साधनांची निंदा करतो, तो एक पढतमूर्ख.
आपलेन ज्ञातेपणें । सकळांस शब्द ठेवणें ।
प्राणीमात्राचें पाहे उणें । तो येक पढतमूर्ख ॥५॥
स्वतःच्या ज्ञानाच्या घमेंडीत सर्वांना नावे ठेवतो आणि प्रत्येक माणसात फक्त उणिवाच शोधत बसतो, तो एक पढतमूर्ख.
शिष्यास अवज्ञा घडे । कां तो संकटीं पडे ।
जयाचेनि शब्दें मन मोडे । तो येक पढतमूर्ख ॥६॥
ज्याच्या चुकीच्या वागण्याने शिष्याकडून अपराध घडतात किंवा शिष्य अडचणीत येतो आणि ज्याच्या कठोर शब्दांनी समोरच्याचे मन खचते, तो एक पढतमूर्ख.
रजोगुणी तमोगुणी । कपटी कुटिळ अंतःकर्णी ।
वैभव देखोन वाखाणी । तो येक पढतमूर्ख ॥७॥
स्वतः रजोगुणी व तमोगुणी असून अंतःकरणाने कपटी असतो, पण श्रीमंती पाहिली की लगेच लाळ घोटत स्तुती करतो, तो एक पढतमूर्ख.
समूळ ग्रंथ पाहिल्याविण । उगाच ठेवी जो दूषण ।
गुण सांगतां अवगुण- । पाहे तो येक पढतमूर्ख ॥८॥
संपूर्ण ग्रंथ मुळातून समजून न घेता उगाचच त्यावर टीका करतो आणि चांगल्या गुणांऐवजी फक्त चुकाच शोधतो, तो एक पढतमूर्ख.
लक्षणें ऐकोन मानी वीट । मत्सरें करी खटपट ।
नीतिन्याय उद्धट । तो येक पढतमूर्ख ॥९॥
चांगल्या शिकवणीचा कंटाळा करतो, मत्सराने लोकांमध्ये वाद पेटवतो आणि नीती-न्यायाच्या बाबतीत अत्यंत उद्धट असतो, तो एक पढतमूर्ख.
जाणपणें भरीं भरे । आला क्रोध नावरे ।
क्रिया शब्दास अंतरे । तो येक पढतमूर्ख ॥१०॥
स्वतःच्या शहाणपणाच्या गर्वात फुगलेला असतो, आलेला राग आवरू शकत नाही आणि बोलण्यात एक व वागण्यात भलतेच असते, तो एक पढतमूर्ख.
वक्ता अधिकारेंवीण । वग्त्रृत्वाचा करी सीण ।
वचन जयाचें कठीण । तो येक पढतमूर्ख ॥११॥
स्वतःला अधिकार नसताना मोठे प्रवचन देण्याचा व्यर्थ आव आणतो आणि ज्याचे बोलणे अत्यंत कठोर असते, तो एक पढतमूर्ख.
श्रोता बहुश्रुतपणें । वक्तयास आणी उणें ।
वाचाळपणाचेनि गुणें । तो येक पढतमूर्ख ॥१२॥
स्वतः खूप ऐकले आहे या घमेंडीत वक्त्याला तुच्छ लेखतो आणि तोंडाळपणाने सभेत व्यर्थ वाद घालतो, तो एक पढतमूर्ख.
दोष ठेवी पुढिलांसी । तेंचि स्वयें आपणापासीं ।
ऐसें कळेना जयासी । तो येक पढतमूर्ख ॥१३॥
दुसऱ्याच्या ज्या दोषांवर बोट ठेवतो, तेच दोष स्वतःच्या अंगी भरलेले आहेत हे ज्याला समजत नाही, तो एक पढतमूर्ख.
अभ्यासाचेनि गुणें । सकळ विद्या जाणे ।
जनास निवऊं नेणें । तो येक पढतमूर्ख ॥१४॥
अभ्यासाच्या जोरावर सर्व विद्या शिकतो, पण साध्या चार माणसांशी प्रेमाने बोलून त्यांचे मन जिंकता येत नाही, तो एक पढतमूर्ख.
हस्त बांधीजे ऊर्णतंतें । लोभें मृत्य भ्रमरातें ।
ऐसा जो प्रपंची गुंते । तो येक पढतमूर्ख ॥१५॥
कोळ्याच्या बारीक धाग्यात हत्ती अडकल्यासारखा किंवा मोहाने मधावर बसून मरणाऱ्या भुंग्यासारखा जो प्रपंचात बुडून मरतो, तो एक पढतमूर्ख.
स्त्रियंचा संग धरी । स्त्रियांसी निरूपण करी ।
निंद्य वस्तु आंगिकारी । तो येक पढतमूर्ख ॥१६॥
केवळ स्त्रियांच्या संगतीत रमतो, त्यांना एकांतात ज्ञान शिकवण्याचा आव आणतो आणि निंद्य गोष्टींचा स्वीकार करतो, तो एक पढतमूर्ख.
जेणें उणीव ये आंगासी । तेंचि दृढ धरी मानसीं ।
देहबुद्धि जयापासीं । तो येक पढतमूर्ख ॥१७॥
ज्या गोष्टीने स्वतःची नाचक्की होते तीच गोष्ट हट्टाने धरून ठेवतो आणि देहबुद्धीच्या पलीकडे पाहू शकत नाही, तो एक पढतमूर्ख.
सांडूनियां श्रीपती । जो करी नरस्तुती ।
कां दृष्टी पडिल्यांची कीर्ती- । वर्णी, तो येक पढतमूर्ख ॥१८॥
परमेश्वराचे गुणगान सोडून केवळ नश्वर माणसांची लाचारीने स्तुती करतो आणि डोळ्यांसमोर दिसणाऱ्या श्रीमंतांचे गोडवे गातो, तो एक पढतमूर्ख.
वर्णी स्त्रियांचे आवेव । नाना नाटकें हावभाव ।
देवा विसरे जो मानव । तो येक पढतमूर्ख ॥१९॥
भगवंताला विसरून केवळ स्त्रियांचे रूप, सौंदर्य, नखरे आणि हावभाव यांचेच वर्णन करत बसतो, तो एक पढतमूर्ख.
भरोन वैभवाचे भरीं । जीवमात्रास तुछ्य करी ।
पाषांडमत थावरी । तो येक पढतमूर्ख ॥२०॥
पैशाच्या धुंदीत येऊन सामान्य जिवांना तुच्छ लेखतो आणि अधर्माचे व पाखंडी विचारांचे समर्थन करतो, तो एक पढतमूर्ख.
वित्पन्न आणी वीतरागी । ब्रह्मज्ञानी माहायोगी ।
भविष्य सांगों लागे जगीं । तो येक पढतमूर्ख ॥२१॥
विद्वान, वैराग्यसंपन्न, ब्रह्मज्ञानी आणि मोठा योगी असूनही शेवटी लोकांचे भविष्य सांगत पोट भरतो, तो एक पढतमूर्ख.
श्रवण होतां अभ्यांतरीं । गुणदोषाची चाळणा करी ।
परभूषणें मत्सरी । तो येक पढतमूर्ख ॥२२॥
निरूपण ऐकताना अंतर्मुख न होता फक्त वक्त्याचे दोष शोधत बसतो आणि दुसऱ्याचे कौतुक पाहून जळफळतो, तो एक पढतमूर्ख.
नाहीं भक्तीचें साधन । नाहीं वैराग्य ना भजन ।
क्रियेविण ब्रह्मज्ञान- । बोले, तो येक पढतमूर्ख ॥२३॥
अंगी भक्तीची साधना नाही, वैराग्य नाही आणि देवाची पूजा नाही; केवळ कोरड्या तोंडाने ब्रह्मज्ञानाच्या गप्पा मारतो, तो एक पढतमूर्ख.
न मनी तीर्थ न मनी क्षेत्र । न मनी वेद न मनी शास्त्र ।
पवित्रकुळीं जो अपवित्र । तो येक पढतमूर्ख ॥२४॥
तीर्थ, क्षेत्र, वेद आणि शास्त्रांना मानत नाही; पवित्र कुळात जन्म घेऊनही अत्यंत अपवित्र वागतो, तो एक पढतमूर्ख.
आदर देखोनि मन धरी । कीर्तीविण स्तुती करी ।
सवेंचि निंदी अनादरी । तो येक पढतमूर्ख ॥२५॥
स्वतःचा मान राखला तर खुश होऊन खोटी स्तुती करतो आणि जरा दुर्लक्ष झाले की लगेच निंदानालस्ती सुरू करतो, तो एक पढतमूर्ख.
मागें येक पुढें येक । ऐसा जयाचा दंडक ।
बोले येक करी येक । तो येक पढतमूर्ख ॥२६॥
पाठीमागे एक आणि तोंडावर भलतेच बोलतो; बोलण्यात एक आणि प्रत्यक्ष कृतीत दुसरेच असते, तो एक पढतमूर्ख.
प्रपंचविशीं सादर । परमार्थीं ज्याचा अनादर ।
जाणपणें घे अधार । तो येक पढतमूर्ख ॥२७॥
प्रपंचाच्या गोष्टी आवडीने करतो, पण परमार्थाचा मात्र तिरस्कार करतो आणि ज्ञानाच्या नावाखाली ढोंग करतो, तो एक पढतमूर्ख.
येथार्थ सांडून वचन । जो रक्षून बोले मन ।
ज्याचें जिणें पराधेन । तो येक पढतमूर्ख ॥२८॥
सत्य बोलण्याचे सोडून लोकांचे मन राखण्यासाठी खोटे बोलतो आणि ज्याचे संपूर्ण जगणे दुसऱ्यांच्या मर्जीवर अवलंबून असते, तो एक पढतमूर्ख.
सोंग संपाधी वरीवरी । करूं नये तेंचि करी ।
मार्ग चुकोन भरे भरीं । तो येक पढतमूर्ख ॥२९॥
वरवर साधूपणाचा देखावा करतो, प्रत्यक्षात न करण्याजोगी कामे करतो आणि योग्य मार्ग सोडून चुकीच्या मार्गाने धाव घेतो, तो एक पढतमूर्ख.
रात्रंदिवस करी श्रवण । न संडी आपले अवगुण ।
स्वहित आपलें आपण । नेणे तो येक पढतमूर्ख ॥३०॥
रात्रंदिवस ग्रंथांचे श्रवण करतो, पण स्वतःचे अवगुण मात्र काडीइतकेही सोडत नाही आणि स्वतःचे खरे हित कशात आहे हे जाणत नाही, तो एक पढतमूर्ख.
निरूपणीं भले भले । श्रोते येऊन बैसले ।
क्षुद्रें लक्षुनी बोले । तो येक पढतमूर्ख ॥३१॥
सभेत मोठे ज्ञानी व संत श्रोते बसलेले असताना, चांगला विषय सोडून क्षुद्र व फालतू गोष्टींवरच बोलत राहतो, तो एक पढतमूर्ख.
शिष्य जाला अनधिकारी । आपली अवज्ञा करी ।
पुन्हां त्याची आशा धरी । तो येक पढतमूर्ख ॥३२॥
शिष्य नालायक निघून अपमान करतो हे माहीत असूनही, पुन्हा त्याच्याकडूनच धनाची किंवा आदराची आशा धरतो, तो एक पढतमूर्ख.
होत असतां श्रवण । देहास आलें उणेपण ।
क्रोधें करी चिणचिण । तो येक पढतमूर्ख ॥३३॥
अध्यात्म ऐकत असताना देहाला थोडेसे जरी कष्ट झाले तरी रागाने चिडचिड करतो, तो एक पढतमूर्ख.
भरोन वैभवाचे भरीं । सद्गु२रूची उपेक्षा करी ।
गुरुपरंपरा चोरी । तो येक पढतमूर्ख ॥३४॥
वैभवाच्या नशेत स्वतःच्या सद्गुरूंची उपेक्षा करतो आणि स्वतःच्या गुरूंची परंपरा लपवून स्वतःच गुरू बनू पाहतो, तो एक पढतमूर्ख.
ज्ञान बोलोन करी स्वार्थ । कृपणा ऐसा सांची अर्थ ।
अर्थासाठीं लावी परमार्थ । तो येक पढतमूर्ख ॥३५॥
ज्ञानाचा केवळ स्वतःच्या स्वार्थासाठी वापर करतो, कंजूषासारखा पैसा गोळा करतो आणि पैशासाठी परमार्थाचा बाजार मांडतो, तो एक पढतमूर्ख.
वर्तल्यावीण सिकवी । ब्रह्मज्ञान लावणी लावी ।
पराधेन गोसावी । तो येक पढतमूर्ख ॥३६॥
स्वतः त्याप्रमाणे न वागता दुसऱ्याला उपदेश करतो, ब्रह्मज्ञानाच्या गप्पा मारून स्वतः मात्र लोभाचा गुलाम बनतो, तो एक पढतमूर्ख.
भक्तिमार्ग अवघा मोडे । आपणामध्यें उपंढर पडे ।
ऐसिये कर्मीं पवाडे । तो येक पढतमूर्ख ॥३७॥
भक्तीचा सरळ मार्ग मोडून काढतो, साधकांमध्ये फूट पाडतो आणि अशा वाईट कृत्यांमध्येच स्वतःचा मोठेपणा मानतो, तो एक पढतमूर्ख.
प्रपंच गेला हातीचा । लेश नाहीं परमार्थाचा ।
द्वेषी देवां ब्राह्मणाचा । तो येक पढतमूर्ख ॥३८॥
हातातून प्रपंचही धड सांभाळला गेला नाही, परमार्थाचा लवलेशही उरला नाही आणि उरलासुरला वेळ देव व संतांचा द्वेष करण्यात घालवतो, तो एक पढतमूर्ख.
त्यागावया अवगुण । बोलिलें पढतमूर्खाचें लक्षण ।
विचक्षणें नी‍उन पूर्ण । क्ष्मा केलें पाहिजे ॥३९॥
आपल्यातील अवगुणांचा त्याग करता यावा म्हणूनच ही पढतमूर्खाची लक्षणे सांगितली आहेत; विचारी श्रोत्यांनी यात काही उणे वाटल्यास क्षमा करावी.
परम मूर्खामाजी मूर्ख । जो संसारीं मानी सुख ।
या संसारदुःखा ऐसें दुःख । आणीक नाहीं ॥४०॥
सर्व मूर्खांमध्ये सर्वात मोठा मूर्ख तोच, जो या दुःखदायक संसारात सुख शोधत बसतो; कारण संसाराच्या दुःखासारखे दुसरे कोणतेही दारुण दुःख नाही.
तेंचि पुढें निरूपण । जन्मदुःखाचें लक्षण ।
गर्भवास हा दारुण । पुढें निरोपिला ॥४१॥
या संसारातील जन्माचे दुःख कसे असते, याचेच निरूपण पुढे केले असून गर्भवासाचे भीषण दुःख पुढील समासात सांगितले आहे.