मागां बोलिला तमोगुण । जो दुःखदायक दारुण ।
आतां ऐका सत्वगुण । परम दुल्लभ ॥१॥
मागील समासात अत्यंत दुःख देणारा भीषण तमोगुण सांगितला; आता दुर्लभ अशा सत्त्वगुणाचे स्वरूप ऐका.
जो भजनाचा आधार । जो योगियांची थार ।
जो निरसी संसार । दुःखमूळ जो ॥२॥
सत्त्वगुण हा ईश्वरी भक्तीचा खरा आधार, योग्यांचे विश्रामस्थान आणि सर्व दुःखांचे मूळ असणाऱ्या संसाराचा नाश करणारा आहे.
जेणें होये उत्तम गती । मार्ग फुटे भगवंतीं ।
जेणें पाविजे मुक्ती । सायोज्यता ते ॥३॥
सत्त्वगुणामुळे माणसाला सद्गती मिळते, भगवंताची भेट होण्याचा सुलभ मार्ग सापडतो आणि सायुज्य मुक्तीची प्राप्ती होते.
जो भक्तांचा कोंवसा । जो भवार्णवींचा भर्वसा ।
मोक्षलक्ष्मीची दशा । तो सत्वगुण ॥४॥
सत्त्वगुण हा भक्तांचे संरक्षक कवच, भवसागरातून तरून जाण्याचा खरा भरवसा आणि प्रत्यक्ष मोक्ष मिळवून देणारी अवस्था आहे.
जो परमार्थाचें मंडण । जो महंतांचें भूषण ।
रजतमाचें निर्शन । तो सत्वगुण ॥५॥
सत्त्वगुण हा परमार्थाची खरी शोभा, संतांचे भूषण आणि रज-तम या दोन्ही दोषांचा समूळ नाश करणारा आहे.
जो परमसुखकारी । जो आनंदाची लहरी ।
दे‍ऊनियां, निवारी- । जन्ममृत्य ॥६॥
सत्त्वगुण मनाला निखळ आनंद देतो, सुखाची लहरी निर्माण करतो आणि जन्म-मरणाचा फेरा कायमचा संपवतो.
जो अज्ञानाचा सेवट । जो पुण्याचें मूळ पीठ ।
जयाचेनि सांपडे वाट । परलोकाची ॥७॥
सत्त्वगुण अज्ञानाचा शेवट करतो, सर्व पुण्याचे मूळ स्थान आहे आणि मानवाला परलोकाचा खरा कल्याणकारी मार्ग दाखवतो.
ऐसा हा सत्वगुण । देहीं उमटतां आपण ।
तये क्रियेचें लक्षण । ऐसें असे ॥८॥
असा हा श्रेष्ठ सत्त्वगुण जेव्हा माणसाच्या अंतःकरणात प्रगट होतो, तेव्हा त्याच्या वागण्या-बोलण्यात पुढील लक्षणे दिसू लागतात.
ईश्वरीं प्रेमा अधिक । प्रपंच संपादणे लोकिक ।
सदा सन्निध विवेक । तो सत्वगुण ॥९॥
ईश्वरावर निस्सीम प्रेम असणे, प्रपंचातील लौकिक व्यवहार उत्तम सांभाळणे आणि नेहमी विवेकाने वागणे हा सत्त्वगुण आहे.
संसारदुःख विसरवी । भक्तिमार्ग विमळ दावी ।
भजनक्रिया उपजवी । तो सत्वगुण ॥१०॥
संसारातील दुःखांचा विसर पाडणे, भक्तीचा निर्मळ मार्ग दाखवणे आणि मनात भजनाची गोडी निर्माण करणे हा सत्त्वगुण आहे.
परमार्थाची आवडी । उठे भावार्थाची गोडी ।
परोपकारीं तांतडी । तो सत्वगुण ॥११॥
परमार्थाची खरी आवड असणे, अंतःकरणात श्रद्धेचा भाव दाटणे आणि परोपकारासाठी सदैव तत्पर राहणे हा सत्त्वगुण आहे.
स्नानसंध्या पुण्यसीळ । अभ्यांतरींचा निर्मळ ।
शरीर वस्त्रें सोज्वळ । तो सत्वगुण ॥१२॥
नित्य शुचिता, अंतर्बाह्य निर्मळ आचरण, पवित्र स्वभाव आणि स्वच्छ-सोज्वळ वस्त्रे परिधान करणे हा सत्त्वगुण आहे.
येजन आणी याजन । आधेन आणी अध्यापन ।
स्वयें करी दानपुण्य । तो सत्वगुण ॥१३॥
स्वतः धर्मकार्य करणे, इतरांकडून करवून घेणे, ज्ञान घेणे, ते दुसऱ्याला शिकवणे आणि दानधर्म करणे हा सत्त्वगुण आहे.
निरूपणाची आवडी । जया हरिकथेची गोडी ।
क्रिया पालटे रोकडी । तो सत्वगुण ॥१४॥
अध्यात्म निरूपणाची आवड असणे, हरिकथेची गोडी वाटणे आणि कीर्तनाने स्वतःच्या कृतीमध्ये लगेच चांगला बदल होणे हा सत्त्वगुण आहे.
अश्वदानें गजदानें । गोदानें भूमिदानें ।
नाना रत्नांचीं दानें- । करी, तो सत्वगुण ॥१५॥
आपल्या ऐपतीनुसार अश्व, हत्ती, गायी, जमीन आणि नाना प्रकारच्या रत्नांचे दान करणे हा सत्त्वगुण आहे.
धनदान वस्त्रदान । अन्नदान उदकदान ।
करी ब्राह्मणसंतर्पण । तो सत्वगुण ॥१६॥
पैशांचे दान, वस्त्रदान, अन्नदान, पाणी देणे आणि सत्पात्री लोकांचा यथोचित आदर-सत्कार करणे हा सत्त्वगुण आहे.
कार्तिकस्नानें माघस्नानें । व्रतें उद्यापनें दानें ।
निःकाम तीर्थें उपोषणे । तो सत्वगुण ॥१७॥
पवित्र महिन्यांतील नित्यस्नान, व्रते, उद्यापने, दानधर्म आणि कोणतीही फलप्राप्ती न मागता निष्काम उपवास व तीर्थयात्रा करणे हा सत्त्वगुण आहे.
सहस्रभोजनें लक्षभोजनें । विविध प्रकारींचीं दानें ।
निःकाम करी सत्वगुणें । कामना रजोगुण ॥१८॥
अन्नदान आणि विविध प्रकारची दाने कोणत्याही फळाची अपेक्षा न ठेवता करणे हा सत्त्वगुण; फळाची हाव धरून केले तर तो रजोगुण ठरतो.
तीर्थीं अर्पी जो अग्रारें । बांधे वापी सरोवरें ।
बांधे देवाळयें सिखरें । तो सत्वगुण ॥१९॥
तीर्थक्षेत्री अन्नछत्रे सुरू करणे, विहिरी व तलाव बांधणे आणि सुंदर देवळे व त्यांची शिखरे उभारणे हा सत्त्वगुण आहे.
देवद्वारीं पडशाळा । पाईरीया दीपमाळा ।
वृंदावनें पार पिंपळा- । बांधे, तो सत्वगुण ॥२०॥
मंदिराभोवती ओवऱ्या, पायऱ्या, दीपमाळा बांधणे आणि तुळशीवृंदावन तसेच पिंपळाला पार बांधणे हा सत्त्वगुण आहे.
लावीं वनें उपवनें । पुष्पवाटिका जीवनें ।
निववी तापस्यांचीं मनें । तो सत्वगुण ॥२१॥
बागा, उपवने, फुलझाडांच्या सुंदर वाटिका तयार करणे, पाण्याची सोय करणे आणि साधुसंतांना सुख देणे हा सत्त्वगुण आहे.
संध्यामठ आणि भुयेरीं । पाईरीया नदीतीरीं ।
भांडारगृहें देवद्वारीं । बांधें, तो सत्वगुण ॥२२॥
साधनेसाठी मठ, गुहा तयार करणे, नदीकाठी पक्क्या पायऱ्या बांधणे आणि मंदिरामध्ये धान्य-भांडारे उभारणे हा सत्त्वगुण आहे.
नाना देवांचीं जे स्थानें । तेथें नंदादीप घालणें ।
वाहे आळंकार भूषणें । तो सत्वगुण ॥२३॥
विविध देवस्थानांमध्ये अखंड नंदादीप तेवत ठेवणे आणि देवासाठी सुंदर अलंकार अर्पण करणे हा सत्त्वगुण आहे.
जेंगट मृदांग टाळ । दमामे नगारे काहळ ।
नाना वाद्यांचे कल्लोळ । सुस्वरादिक ॥२४॥
झांज, मृदंग, टाळ, नगारे, कर्णे अशा सुश्राव्य वाद्यांची मंदिरात सोय करणे हा सत्त्वगुण आहे.
नाना समग्री सुंदर । देवाळईं घाली नर ।
हरिभजनीं जो तत्पर । तो सत्वगुण ॥२५॥
मंदिरात सुंदर व उपयुक्त साहित्याची व्यवस्था करणे आणि स्वतः हरिनामाच्या भजनात सदैव मग्न राहणे हा सत्त्वगुण आहे.
छेत्रें आणी सुखासनें । दिंड्या पताका निशाणें ।
वाहे चामरें सूर्यापानें । तो सत्वगुण ॥२६॥
देवाच्या पालखीसाठी छत्र, सुखासने, दिंड्या, पताका, निशाणे आणि चवऱ्यांची सेवा करणे हा सत्त्वगुण आहे.
वृंदावनें तुळसीवने । रंगमाळा संमार्जनें ।
ऐसी प्रीति घेतली मनें । तो सत्वगुण ॥२७॥
तुळशीची वने लावणे, मंदिरात रांगोळ्या काढणे आणि परिसर झाडून स्वच्छ ठेवण्याची मनापासून आवड असणे हा सत्त्वगुण आहे.
सुंदरें नाना उपकर्णें । मंडप चांदवे आसनें ।
देवाळईं समर्पणें । तो सत्वगुण ॥२८॥
पूजेची सुंदर उपकरणे, मंडप, छत आणि बसायला आसने देवाला मनोभावे अर्पण करणे हा सत्त्वगुण आहे.
देवाकारणें खाद्य । नाना प्रकारीं नैवेद्य ।
अपूर्व फळें अर्पी सद्य । तो सत्वगुण ॥२९॥
देवाला उत्तम नैवेद्य दाखवणे आणि ताजी, गोड फळे प्रेमाने अर्पण करणे हा सत्त्वगुण आहे.
ऐसी भक्तीची आवडी । नीच दास्यत्वाची गोडी ।
स्वयें देवद्वार झाडी । तो सत्वगुण ॥३०॥
भक्तीची नितांत आवड असणे, देवाची नम्रपणे सेवा करणे आणि स्वतः मंदिराचा परिसर झाडून पुसून स्वच्छ करणे हा सत्त्वगुण आहे.
तिथी पर्व मोहोत्साव । तेथें ज्याचा अंतर्भाव ।
काया वाचा मनें सर्व- । अर्पी, तो सत्वगुण ॥३१॥
धार्मिक उत्सव आणि उत्सवांच्या दिवसांत काया, वाचा व मनाने देवाच्या सेवेत स्वतःला झोकून देणे हा सत्त्वगुण आहे.
हरिकथेसी तत्पर । गंधें माळा आणी धुशर ।
घेऊन उभीं निरंतर । तो सत्वगुण ॥३२॥
हरिकथेसाठी नेहमी तत्पर राहणे आणि पूजेसाठी चंदन, गंध, फुलांचे हार हातात घेऊन आदराने उभे राहणे हा सत्त्वगुण आहे.
नर अथवा नारी । येथानुशक्ति सामग्री ।
घेऊन उभीं देवद्वारीं । तो सत्वगुण ॥३३॥
स्त्री असो वा पुरुष, स्वतःच्या क्षमतेनुसार पूजेचे साहित्य घेऊन देवाच्या दारात आनंदाने उभे राहणे हा सत्त्वगुण आहे.
महत्कृत्य सांडून मागें । देवास ये लागवेगें ।
भक्ति निकट आंतरंगें । तो सत्वगुण ॥३४॥
मोठी कामे बाजूला ठेवून देवाची हाक येताच धावून जाणे आणि अंतःकरणापासून देवाची भक्ती करणे हा सत्त्वगुण आहे.
थोरपण सांडून दुरी । नीच कृत्य आंगीकारी ।
तिष्ठत उभा देवद्वारीं । तो सत्वगुण ॥३५॥
स्वतःचा मोठेपणा सोडून मंदिरातील साधी व सेवाभावी कामे करणे आणि देवाच्या दारात लीन होऊन उभे राहणे हा सत्त्वगुण आहे.
देवालागीं उपोषण । वर्जी तांबोल भोजन ।
नित्य नेम जप ध्यान- । करी, तो सत्वगुण ॥३६॥
देवासाठी उपवास करणे, विलासी खाणे-पिणे वर्ज्य करणे आणि नित्यनेमाने नामजप व ध्यान करणे हा सत्त्वगुण आहे.
शब्द कठीण न बोले । अतिनेमेसी चाले ।
योगू जेणें तोषविले । तो सत्वगुण ॥३७॥
कोणाशीही कठोर शब्द न बोलणे, स्वतःच्या आचारात कडक नियम पाळणे आणि संतांना संतुष्ट ठेवणे हा सत्त्वगुण आहे.
सांडूनिया अभिमान । निःकाम करी कीर्तन ।
श्वेद रोमांच स्फुराण । तो सत्वगुण ॥३८॥
अहंकार सोडून निष्काम कीर्तन करणे, ज्यामुळे अंगावर रोमांच उभे राहून डोळ्यांत प्रेमाश्रू येतात, हा सत्त्वगुण आहे.
अंतरीं देवाचें ध्यान । तेणें निडारले नयन ।
पडे देहाचें विस्मरण । तो सत्वगुण ॥३९॥
अंतर्मनात देवाचे ध्यान करताना डोळे पाणावणे आणि देहभानाचे विस्मरण होणे हा सत्त्वगुण आहे.
हरिकथेची अति प्रीति । सर्वथा नये विकृती ।
आदिक प्रेमा आदि‍अंतीं । तो सत्वगुण ॥४०॥
हरिकथेविषयी अतोनात प्रेम असणे, मनात कसलाही वाईट विकार न येणे आणि हे प्रेम अखंड टिकून राहणे हा सत्त्वगुण आहे.
मुखीं नाम हातीं टाळी । नाचत बोले ब्रीदावळी ।
घेऊन लावी पायधुळी । तो सत्वगुण ॥४१॥
मुखात देवाचे नाम, हातात टाळ्या, आनंदाने नाचत भगवंताचे गुण गाणे आणि संतांची पायधूळ मस्तकी लावणे हा सत्त्वगुण आहे.
देहाभिमान गळे । विषईं वैराग्य प्रबळे ।
मिथ्या माया ऐसें कळे । तो सत्वगुण ॥४२॥
देहाचा खोटा अहंकार गळून पडणे, भोगांविषयी वैराग्य निर्माण होणे आणि माया मिथ्या आहे हे स्पष्ट समजणे हा सत्त्वगुण आहे.
कांहीं करावा उपाये । संसारीं गुंतोन काये ।
उकलवी ऐसें हृदये । तो सत्वगुण ॥४३॥
संसारात व्यर्थ अडकून न पडता आत्मोद्धाराचा खरा मार्ग कोणता, याचा सतत शोध घेणे हा सत्त्वगुण आहे.
संसारासी त्रासे मन । कांहीं करावें भजन ।
ऐसें मनीं उठे ज्ञान । तो सत्वगुण ॥४४॥
संसारातील नश्वरतेचा वीट येऊन मनापासून ईश्वराचे भजन करावे अशी सदबुद्धी जागी होणे हा सत्त्वगुण आहे.
असतां आपुले आश्रमीं । अत्यादरें नित्यनेमी ।
सदा प्रीती लागे रामीं । तो सत्वगुण ॥४५॥
स्वतःच्या कुटुंबात राहूनही सर्व नित्यनियम सांभाळणे आणि रामाच्या चरणी अढळ प्रेम ठेवणे हा सत्त्वगुण आहे.
सकळांचा आला वीट । परमार्थीं जो निकट ।
आघातीं उपजे धारिष्ट । तो सत्वगुण ॥४६॥
ऐहिक सुखांचा कंटाळा येणे, परमार्थात रमणे आणि संकटे आली तरी धीर न सोडणे हा सत्त्वगुण आहे.
सर्वकाळ उदासीन । नाना भोगीं विटे मन ।
आठवे भगवद्भसजन । तो सत्वगुण ॥४७॥
संसारातील उपभोगांविषयी उदासीन राहणे, भोगांचा वीट येणे आणि सतत भगवंताच्या भजनाची आठवण ठेवणे हा सत्त्वगुण आहे.
पदार्थीं न बैसे चित्त । मनीं आठवे भगवंत ।
ऐसा दृढ भावार्थ । तो सत्वगुण ॥४८॥
नश्वर वस्तूंमध्ये मन न अडकवता केवळ भगवंताचे स्मरण करणे आणि मनात अढळ श्रद्धा असणे हा सत्त्वगुण आहे.
लोक बोलती विकारी । तरी आदिक प्रेमा धरी ।
निश्चय बाणे अंतरीं । तो सत्वगुण ॥४९॥
लोकांनी कितीही टोमणे मारले तरी ईश्वरावरचे प्रेम वाढवणे आणि मनाचा निश्चय ढळू न देणे हा सत्त्वगुण आहे.
अंतरीं स्फूर्ती स्फुरे । सस्वरूपीं तर्क भरे ।
नष्ट संदेह निवारे । तो सत्वगुण ॥५०॥
अंतःकरणात दिव्य स्फूर्ती जागृत होणे, आत्मस्वरूपाचा शोध घेणे आणि मनातील सर्व संशय नाहीसे होणे हा सत्त्वगुण आहे.
शरीर लावावें कारणीं । साक्षेप उठे अंतःकर्णी ।
सत्वगुणाची करणी । ऐसी असे ॥५१॥
हा नरदेह चांगल्या कार्यासाठी झिजवला पाहिजे अशी तळमळ मनात निर्माण होणे हीच सत्त्वगुणाची खरी ओळख आहे.
शांति क्ष्मा आणि दया । निश्चय उपजे जया ।
सत्वगुण जाणावा तया । अंतरीं आला ॥५२॥
ज्याच्या मनात शांती, क्षमा आणि दया यांचा ठाम वास असतो, त्याच्यात सत्त्वगुण पूर्णपणे प्रगट झाला आहे असे समजावे.
आले अतीत अभ्यागत । जाऊं नेदी जो भुकिस्त ।
येथानुशक्ती दान देन । तो सत्वगुण ॥५३॥
घरी आलेल्या अतिथीला उपाशी न पाठवता आपल्या ऐपतीनुसार प्रेमाने भोजन व दान देणे हा सत्त्वगुण आहे.
तडितापडी दैन्यवाणें । आलें आश्रमाचेनि गुणें ।
तयालागीं स्थळ देणें । तो सत्वगुण ॥५४॥
अडचणीत सापडलेल्या, लाचार व दुबळ्या माणसाला आपल्या घरात आसरा देणे हा सत्त्वगुण आहे.
आश्रमीं अन्नची आपदा । परी विमुख नव्हे कदा ।
शक्तिनुसार दे सर्वदा । तो सत्वगुण ॥५५॥
घरात अन्नाची चणचण असली तरी कोणालाही विन्मुख न पाठवता स्वतःच्या क्षमतेनुसार दान करणे हा सत्त्वगुण आहे.
जेणें जिंकिली रसना । तृप्त जयाची वासना ।
जयास नाहीं कामना । तो सत्वगुण ॥५६॥
जिभेच्या चवीवर ताबा मिळवणे, सर्व वासना शांत होणे आणि मनात कसलीही आसक्ती न उरणे हा सत्त्वगुण आहे.
होणार तैसें होत जात । प्रपंचीं जाला आघात ।
डळमळिना ज्याचें चित्त । तो सत्वगुण ॥५७॥
नशिबाने जे घडायचे ते घडते असे मानून संसारात मोठे संकट आले तरी मन विचलित न होऊ देणे हा सत्त्वगुण आहे.
येका भगवंताकारणें । सर्व सुख सोडिलें जेणें ।
केलें देहाचें सांडणें । तो सत्वगुण ॥५८॥
केवळ एका भगवंताच्या भेटीसाठी सर्व सुखोपभोगांचा त्याग करणे आणि देहाची आसक्ती सोडणे हा सत्त्वगुण आहे.
विषईं धांवे वासना । परी तो कदा डळमळिना ।
ज्याचें धारिष्ट चळेना । तो सत्वगुण ॥५९॥
भोगांचे प्रलोभन समोर आले तरी मन डळमळीत न होऊ देणे आणि स्वतःचा संयम ढळू न देणे हा सत्त्वगुण आहे.
देह आपदेनें पीडला । क्षुधे तृषेनें वोसावला ।
तरी निश्चयो राहिला । तो सत्वगुण ॥६०॥
शरीर रोगाने अथवा भूक-तहानेने व्याकुळ झाले तरीही मनातील परमेश्वराचा निश्चय अढळ ठेवणे हा सत्त्वगुण आहे.
श्रवण आणी मनन । निजध्यासें समाधान ।
शुद्ध जालें आत्मज्ञान । तो सत्वगुण ॥६१॥
सद्ग्रंथांचे श्रवण, मनन आणि ध्यासाने परिपूर्ण समाधान मिळवून शुद्ध आत्मज्ञान प्राप्त करणे हा सत्त्वगुण आहे.
जयास अहंकार नसे । नैराशता विलसे ।
जयापासीं कृपा वसे । तो सत्वगुण ॥६२॥
ज्याच्या अंगी अहंकार नसतो, पूर्ण निरिच्छ वृत्ती असते आणि सर्वांविषयी दयाभाव असतो, तो सत्त्वगुणी जाणावा.
सकळांसीं नम्र बोले । मर्यादा धरून चाले ।
सर्व जन तोषविले । तो सत्वगुण ॥६३॥
सर्वांशी आदराने व नम्रतेने बोलणे, मर्यादेत वागणे आणि आपल्या चांगल्या वर्तनाने सर्वांना सुखी ठेवणे हा सत्त्वगुण आहे.
सकळ जनासीं आर्जव । नाहीं विरोधास ठाव ।
परोपकारीं वेची जीव । तो सत्वगुण ॥६४॥
सर्वांशी प्रेमाने वागणे, कोणाशीही वैर न ठेवणे आणि परोपकारासाठी स्वतःचे आयुष्य खर्ची घालणे हा सत्त्वगुण आहे.
आपकार्याहून जीवीं । परकार्यसिद्धी करावी ।
मरोन कीर्ती उरवावी । तो सत्वगुण ॥६५॥
स्वतःच्या कामापेक्षा दुसऱ्याचे भले आधी करणे आणि मृत्यूनंतरही आपली चांगली कीर्ती मागे ठेवणे हा सत्त्वगुण आहे.
पराव्याचे दोषगुण । दृष्टीस देखे आपण ।
समुद्राऐसी साठवण । तो सत्वगुण ॥६६॥
दुसऱ्यांचे गुणदोष पाहूनही समुद्रासारखे अथांग पोट ठेवून सर्व काही स्वतःच्या पोटात सामावून घेणे हा सत्त्वगुण आहे.
नीच उत्तर साहाणें । प्रत्योत्तर न देणें ।
आला क्रोध सावरणें । तो सत्वगुण ॥६७॥
कोणी अपमान केला तरी ते मुकाट्याने सहन करणे, उलटून न बोलणे आणि आलेला राग शांतपणे आवरणे हा सत्त्वगुण आहे.
अन्यायेंवीण गांजिती । नानापरी पीडा करिती ।
तितुकेंहि साठवी चित्तीं । तो सत्वगुण ॥६८॥
विनाकारण कोणी त्रास दिला किंवा छळले, तरी मनात कटुता न ठेवता सर्व काही शांतपणे सहन करणे हा सत्त्वगुण आहे.
शरीरें घीस साहाणें । दुर्जनासीं मिळोन जाणें ।
निंदकास उपकार करणें । हा सत्वगुण ॥६९॥
शरीराला होणारे त्रास सहन करणे, दुर्जनांशीही शांतपणे जुळवून घेणे आणि निंदा करणाऱ्याचेही भले करणे हा सत्त्वगुण आहे.
मन भलतीकडे धावें । तें विवेकें आवराअवें ।
इंद्रियें दमन करावें । तो सत्वगुण ॥७०॥
मन इकडेतिकडे भरकटू लागले तर विवेकाने त्याला आवरणे आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हा सत्त्वगुण आहे.
सत्क्रिया आचरावी । असत्क्रिया त्यागावी ।
वाट भक्तीची धरावी । तो सत्वगुण ॥७१॥
नेहमी चांगली सत्कर्मे आचरणात आणणे, वाईट कृत्ये सोडून देणे आणि भक्तीचा मार्ग दृढ धरणे हा सत्त्वगुण आहे.
जया आवडे प्रातःस्नान । आवडे पुराणश्रवण ।
नाना मंत्रीं देवतार्चन- । करी, तो सत्वगुण ॥७२॥
पहाटे उठून स्नान करणे, पुराणांचे श्रवण करणे आणि विविध मंत्रांनी देवाची नित्यपूजा करणे हा सत्त्वगुण आहे.
पर्वकाळीं अतिसादर । वसंतपूजेस तत्पर ।
जयंत्यांची प्रीती थोर । तो सत्वगुण ॥७३॥
पर्वकाळात भक्तिभाव ठेवणे, वसंतपूजा करणे आणि देवाच्या जयंती उत्सवांची मनापासून आवड असणे हा सत्त्वगुण आहे.
विदेसिं मेलें मरणें । तयास संस्कार देणें ।
अथवा सादर होणें । तो सत्वगुण ॥७४॥
परदेशात किंवा लांब एकट्या पडलेल्या मृतावर अंत्यसंस्कार करणे किंवा त्यासाठी स्वतःहून पुढे होणे हा सत्त्वगुण आहे.
कोणी येकास मारी । तयास जाऊन वारी ।
जीव बंधनमुक्त करी । तो सत्वगुण ॥७५॥
कोणी निष्पापाला मारत असेल तर मध्ये पडून त्याला वाचवणे आणि बंधनात अडकलेल्या जीवांची सुटका करणे हा सत्त्वगुण आहे.
लिंगें लाहोलीं अभिशेष । नामस्मरणीं विश्वास ।
देवदर्शनीं अवकाश । तो सत्वगुण ॥७६॥
शिवलिंगावर अभिषेक करणे, नामस्मरणावर पूर्ण विश्वास ठेवणे आणि देवाच्या दर्शनासाठी वेळ काढणे हा सत्त्वगुण आहे.
संत देखोनि धावें । परम सुख हेलावे ।
नमस्कारी सर्वभावें । तो सत्वगुण ॥७७॥
संतांना पाहताच आनंदाने पुढे जाणे, मनात अतोनात सुख अनुभवणे आणि त्यांना साष्टांग नमस्कार घालणे हा सत्त्वगुण आहे.
संतकृपा होय जयास । तेणें उद्धरिला वंश ।
तो ईश्वराचा अंश । सत्वगुणें ॥७८॥
ज्याला संतांची कृपा लाभते त्याचा संपूर्ण वंश उद्धरून जातो; असा मनुष्य सत्त्वगुणामुळे साक्षात ईश्वराचा अंश बनतो.
सन्मार्ग दाखवी जना । जो लावी हरिभजना ।
ज्ञान सिकवी अज्ञाना । तो सत्वगुण ॥७९॥
लोकांना सन्मार्ग दाखवणे, त्यांना हरिनामाच्या भजनी लावणे आणि अज्ञानी माणसाला ज्ञानाची शिकवण देणे हा सत्त्वगुण आहे.
आवडे पुण्य संस्कार । प्रदक्षणा नमस्कार ।
जया राहे पाठांतर । तो सत्वगुण ॥८०॥
पुण्यकारक संस्कारांची आवड असणे, प्रदक्षिणा घालणे, नमस्कार करणे आणि सद्ग्रंथ मुखोद्गत ठेवणे हा सत्त्वगुण आहे.
भक्तीचा हव्यास भारी । ग्रंथसामग्री जो करी ।
धातुमूर्ति नानापरी । पूजी, तो सत्वगुण ॥८१॥
भक्तीची अथांग तळमळ असणे, अभ्यासासाठी ग्रंथांचा संग्रह करणे आणि विविध धातूंच्या देवांच्या मूर्तींची मनोभावे पूजा करणे हा सत्त्वगुण आहे.
झळफळित उपकर्णें । माळा गवाळी आसनें ।
पवित्रे सोज्वळें वसनें । तो सत्वगुण ॥८२॥
पूजेची स्वच्छ चकचकीत उपकरणे, जपमाळ, आसन आणि स्वतःची वस्त्रे अत्यंत पवित्र व निर्मळ ठेवणे हा सत्त्वगुण आहे.
परपीडेचें वाहे दुःख । परसंतोषाचें सुख ।
वैराग्य देखोन हरिख- । मानी, तो सत्वगुण ॥८३॥
दुसऱ्याच्या दुःखाने स्वतः दुःखी होणे, दुसऱ्याच्या आनंदात स्वतः सुख मानणे आणि कोणाचे वैराग्य पाहून आनंदित होणे हा सत्त्वगुण आहे.
परभूषणें भूषण । परदूषणें दूषण ।
परदुःखें सिणे जाण । तो सत्वगुण ॥८४॥
दुसऱ्याचे कौतुक झाले तर स्वतःचा गौरव मानणे, दुसऱ्याची निंदा स्वतःवर घेतल्यासारखे वाटणे आणि इतरांच्या कष्टाने हळहळणे हा सत्त्वगुण आहे.
आतां असों हें बहुत । देवीं धर्मीं ज्याचें चित्त ।
भजे कामनारहित । तो सत्वगुण ॥८५॥
फार काय सांगावे, ज्याचे मन सदैव देव आणि धर्मामध्ये रमते आणि जो कोणतीही अपेक्षा न ठेवता देवाची भक्ती करतो, तो सत्त्वगुणी समजावा.
ऐसा हा सत्वगुण सात्विक । संसारसागरीं तारक ।
येणें उपजे विवेक । ज्ञानमार्गाचा ॥८६॥
असा हा सात्त्विक सत्त्वगुण संसारसागरातून माणसाला सुरक्षित पैलतीरावर नेतो आणि आत्मज्ञानाचा खरा विवेक जागवतो.
सत्वगुणें भगवद्भ क्ती । सत्वगुणें ज्ञानप्राप्ती ।
सत्वगुणें सायोज्यमुक्ती । पाविजेते ॥८७॥
सत्त्वगुणामुळेच भगवंताची खरी भक्ती घडते, सत्त्वगुणानेच आत्मज्ञान होते आणि सत्त्वगुणानेच सायुज्य मुक्ती प्राप्त होते.
ऐसी सत्वगुणाची स्थिती । स्वल्प बोलिलें येथामती ।
सावध होऊन श्रोतीं । पुढें अवधान द्यावें ॥८८॥
अशा रीतीने सत्त्वगुणाचे स्वरूप थोडक्यात सांगितले आहे; आता श्रोत्यांनी सावध होऊन पुढील समासाकडे लक्ष द्यावे.