नाना सुकृताचें फळ । तो हा नरदेह केवळ ।
त्याहिमधें भाग्य सफळ । तरीच सन्मार्ग लागे ॥१॥
अनेक जन्मांच्या पुण्याईमुळेच हा मानवी जन्म लाभतो; त्यातही चांगले भाग्य असेल तरच माणसाला सन्मार्गाची खरी ओढ लागते.
नरदेहीं विशेष ब्राह्मण । त्याहीवरी संध्यास्नान ।
सद्वासना भगवद्भयजन । घडे पूर्वपुण्यें ॥२॥
मानवी जन्मात उत्तम कुळ, नित्य शुचिता, मनात चांगले विचार आणि भगवंताचे भजन घडणे हे पूर्वपुण्याईचेच फळ आहे.
भगवद्भनक्ति हे उत्तम । त्याहिवरी सत्समागम ।
काळ सार्थक हाचि परम । लाभ, जाणावा ॥३॥
भगवंताची भक्ती मिळणे ही सर्वात उत्तम गोष्ट आहे, त्यात सत्संग लाभणे हाच आयुष्याचा खरा लाभ आणि वेळेचे सार्थक आहे.
प्रेमप्रीतीचा सद्भा व । आणी भक्तांचा समुदाव ।
हरिकथा मोहोत्साव । तेणें प्रेमा दुणावे ॥४॥
मनात देवाविषयी निखळ प्रेमभाव, भक्तांचा सहवास आणि हरिकीर्तनाचा आनंद यामुळे भक्तीचा उत्साह द्विगुणित होतो.
नरदेहीं आलियां येक । कांही करावें सार्थक ।
जेणें पाविजे परलोक । परम दुल्लभ जो ॥५॥
हा दुर्मिळ मानवी जन्म मिळाल्यावर आयुष्याचे काहीतरी सार्थक केले पाहिजे, जेणेकरून अंतिम मोक्षाची प्राप्ती होईल.
विधियुक्त ब्रह्मकर्म । अथवा दया दान धर्म ।
अथवा करणें सुगम । भजन भगवंताचें ॥६॥
आपल्या क्षमतेनुसार कर्तव्यकर्म करावे, दया, दान आणि धर्म करावा किंवा भगवंताचे साधे-सोपे नामस्मरण तरी करावे.
अनुतापें करावा त्याग । अथवा करणें भक्तियोग ।
नाहीं तरी धरणें संग । साधुजनाचा ॥७॥
संसारातील दुःखांनी सावध होऊन वाईट गोष्टींचा त्याग करावा, भक्तीचा मार्ग धरावा किंवा किमान संतांची संगत तरी धरावी.
नाना शास्त्रें धांडोळावीं । अथवा तीर्थे तरी करावीं ।
अथवा पुरश्चरणें बरवीं । पापक्षयाकारणें ॥८॥
सद्ग्रंथांचे वाचन करावे, तीर्थयात्रा कराव्यात किंवा मनातील मळ दूर करण्यासाठी नामस्मरण व अनुष्ठाने करावीत.
अथवा कीजे परोपकार । अथवा ज्ञानाचा विचार ।
निरूपणीं सारासार । विवेक करणें ॥९॥
निस्वार्थ भावनेने परोपकार करावा, ज्ञानाचा विचार करावा आणि काय खरे व काय खोटे याचा सारासार विवेक ठेवावा.
पाळावी वेदांची आज्ञा । कर्मकांड उपासना ।
जेणें हो‍इजे ज्ञाना- । आधिकारपात्र ॥१०॥
योग्य आचारधर्म आणि उपासना पाळावी, ज्यामुळे माणसाचे मन शुद्ध होऊन ते आत्मज्ञानासाठी पात्र बनते.
काया वाचा आणी मनें । पत्रें पुष्पें फळें जीवनें ।
कांहीं तरी येका भजनें । सार्थक करावें ॥११॥
शरीर, वाणी आणि मनाने, तसेच पाने, फुले, फळे किंवा साधे पाणी ईश्वराला अर्पण करून जीवनाचे सार्थक करावे.
जन्मा आलियाचें फळ । कांहीं करावें सफळ ।
ऐसें न करितां निर्फळ । भूमिभार होये ॥१२॥
या मानवी जन्मात येऊन स्वतःच्या उद्धारासाठी काहीतरी चांगले केलेच पाहिजे; अन्यथा जीवन निष्फळ ठरून माणूस केवळ पृथ्वीला भार होतो.
नरदेहाचे उचित । कांहीं करावें आत्महित ।
येथानुशक्त्या चित्तवित्त । सर्वोत्तमीं लावावें ॥१३॥
या नरदेहाचे सार्थक व्हावे म्हणून स्वतःचे आत्महित साधावे आणि आपल्या शक्तीनुसार मन व धन ईश्वराच्या चरणी लावावे.
हें कांहींच न धरी जो मनीं । तो मृत्यप्राय वर्ते जनीं ।
जन्मा येऊन तेणें जननी । वायांच कष्टविली ॥१४॥
जो या गोष्टींचा मनात विचारही करत नाही, तो जिवंत असूनही मेल्यासारखाच आहे; त्याने जन्म घेऊन आईला केवळ नाहक त्रास दिला.
नाहीं संध्या नाहीं स्नान । नाहीं भजन देवतार्चन ।
नाहीं मंत्र जप ध्यान । मानसपूजा ॥१५॥
ज्याच्या आयुष्यात पावित्र्य नाही, शुचिता नाही, भगवंताची पूजा किंवा भजन नाही, आणि नामस्मरण अथवा ध्यानही नाही,
नाहीं भक्ति नाहीं प्रेम । नाहीं निष्ठा नाहीं नेम ।
नाहीं देव नाहीं धर्म । अतीत अभ्यागत ॥१६॥
ज्याच्या मनात खरी भक्ती नाही, प्रेम नाही, निष्ठा आणि नियम नाहीत; जो देवाचा विचार करत नाही आणि अतिथीला अन्न देत नाही,
नाहीं सद्बुाद्धि नाहीं गुण । नाहीं कथा नाहीं श्रवण ।
नाहीं अध्यात्मनिरूपण । ऐकिलें कदां ॥१७॥
ज्याच्या अंगी चांगली बुद्धी आणि सद्गुण नाहीत, ज्याने कधी संतांचे विचार ऐकले नाहीत किंवा अध्यात्माचे श्रवण केले नाही,
नाहीं भल्यांची संगती । नाहीं शुद्ध चित्तवृत्ती ।
नाहीं कैवल्याची प्राप्ती । मिथ्यामदें ॥१८॥
ज्याला सज्जनांची संगत नाही, ज्याचे मन शुद्ध नाही आणि जो केवळ खोट्या अहंकारामुळे अंतिम सुखाला मुकला आहे,
नाहीं नीति नाहीं न्याये । नाहीं पुण्याचा उपाये ।
नाहीं परत्रीची सोये । युक्तायुक्त क्रिया ॥१९॥
ज्याच्या वागण्यात नीती आणि न्याय नाही, जो चांगल्या कर्मांचा विचार करत नाही आणि परमार्थाच्या हिताचे योग्य वर्तन करत नाही,
नाहीं विद्या नाहीं वैभव । नाहीं चातुर्याचा भाव ।
नाहीं कळा नाहीं लाघव । रम्यसरस्वतीचें ॥२०॥
ज्याच्याकडे विद्या नाही, मोठेपण नाही, व्यवहारचातुर्य नाही आणि बुद्धीची किंवा कलेची कोणतीही चमक नाही,
शांती नाहीं क्ष्मा नाहीं । दीक्षा नाहीं मैत्री नाहीं ।
शुभाशुभ कांहींच नाहीं । साधनादिक ॥२१॥
ज्याच्या स्वभावात शांती नाही, क्षमाशीलता नाही, दृढ निश्चय नाही, कोणाशी मैत्री नाही आणि कसलीही साधना नाही,
सुचि नाहीं स्वधर्म नाहीं । आचार नाहीं विचार नाहीं ।
आरत्र नाहीं परत्र नाहीं । मुक्त क्रिया मनाची ॥२२॥
ज्याच्याकडे स्वच्छता नाही, स्वधर्म नाही, आचार आणि विवेक नाही; जो इहलोक आणि परलोकाचा विचार न करता बेताल वागतो,
कर्म नाहीं उपासना नाहीं । ज्ञान नाहीं वैराग्य नाहीं ।
योग नाहीं धारिष्ट नाहीं । कांहीच नाहीं पाहातां ॥२३॥
ज्याच्यात कर्तव्यनिष्ठा नाही, उपासना नाही, ज्ञान व वैराग्य नाही आणि संयम अथवा हिंमतही नाही,
उपरती नाहीं त्याग नाहीं । समता नाहीं लक्षण नाहीं ।
आदर नाहीं प्रीति नाहीं । परमेश्वराची ॥२४॥
ज्याच्या मनात संसाराविषयी विरक्ती नाही, कसलाही त्याग नाही, समदृष्टी नाही आणि ईश्वराविषयी कसलाही आदर अथवा प्रेम नाही,
परगुणाचा संतोष नाहीं । परोपकारें सुख नाहीं ।
हरिभक्तीचा लेश नाहीं । अंतर्यामीं ॥२५॥
दुसऱ्याचे चांगले पाहून ज्याला आनंद होत नाही, परोपकारात ज्याला सुख वाटत नाही आणि ज्याच्या अंतःकरणात भक्तीचा लवलेशही नाही,
ऐसे प्रकारीचे पाहातां जन । ते जीतचि प्रेतासमान ।
त्यांसीं न करावें भाषण । पवित्र जनीं ॥२६॥
अशी प्रवृत्ती असणारी माणसे जिवंत असूनही प्रेतासारखीच असतात; सुजाण लोकांनी त्यांच्याशी संभाषणही करू नये.
पुण्यसामग्री पुरती । तयासीच घडें भगवद्भाक्ती ।
जें जें जैसें करिती । ते पावती तैसेंचि ॥२७॥
ज्याच्या पदरी पुरेशी पुण्याई असते त्यालाच खरी भगवद्भक्ती घडते; माणूस जशी कर्मे करतो तसेच फळ त्याला शेवटी मिळते.