ऐका विरक्तांची लक्षणें । विरक्तें असावें कोण्या गुणें ।
जेणें आंगीं सामर्थ्य बाणें । योगियाचें ॥१॥
आता विरक्त पुरुषाची लक्षणे ऐका; विरक्ताने कोणते गुण अंगी बाणवावेत, ज्यामुळे त्याच्यामध्ये श्रेष्ठ योग्याचे सामर्थ्य निर्माण होईल.
जेणें सत्कीर्ति वाढे । जेणें सार्थकता घडे ।
जेणेंकरितां महिमा चढे । विरक्तांसी ॥२॥
ज्या गुणांमुळे जगात चांगली कीर्ती वाढते, जीवनाचे सार्थक होते आणि विरक्त संतांचा महिमा अधिक उजळतो,
जेणें परमार्थ फावे । जेणें आनंद हेलावे ।
जेणें विरक्ति दुणावे । विवेकेंसहित ॥३॥
ज्यामुळे परमार्थाचा लाभ होतो, मनात ब्रह्मानंद उसळतो आणि विवेकासह वैराग्य अधिक दृढ होते,
जेणें सुख उचंबळे । जेणें सद्विद्या वोळे ।
जेणें भाग्यश्री प्रबळे । मोक्षेंसहित ॥४॥
ज्यामुळे शाश्वत सुख मिळते, खरी विद्या लाभते आणि मोक्षासह अखंड आत्मिक वैभवाची प्राप्ती होते,
मनोरथ पूर्ण होती । सकळ कामना पुरती ।
मुखीं राहे सरस्वती । मधुर बोलावया ॥५॥
मनातील सर्व सात्त्विक इच्छा पूर्ण होतात आणि मधुर व हितकारक बोलण्यासाठी मुखात साक्षात सरस्वती वास करते,
हे लक्षणें श्रवण कीजे । आणी सदृढ जीवीं धरिजे ।
तरी मग विख्यात हो‍ईजे । भूमंडळीं ॥६॥
ती ही विरक्ताची लक्षणे एकाग्रतेने ऐकून मनात ठामपणे बिंबवली, तर माणूस संपूर्ण जगात विख्यात होतो.
विरक्तें विवेकें असावें । विरक्तें अध्यात्म वाढवावें ।
विरक्तें धारिष्ट धरावें । दमनविषईं ॥७॥
विरक्ताने सदैव विवेकाने वागावे, अध्यात्माचा प्रसार करावा आणि वासनांचे दमन करताना मनाचा संयम व धीर ढळू देऊ नये.
विरक्तें राखावें साधन । विरक्तें लावावें भजन ।
विरक्तें विशेष ब्रह्मज्ञान । प्रगटवावें ॥८॥
विरक्ताने स्वतःची नित्यसाधना सांभाळावी, लोकांना भक्तीच्या मार्गाला लावावे आणि मुख्य म्हणजे शुद्ध ब्रह्मज्ञानाचा प्रसार करावा.
विरक्तें भक्ती वाढवावी । विरक्ते शांती दाखवावी ।
विरक्तें येत्नें करावी । विरक्ती आपुली ॥९॥
विरक्ताने समाजात भक्ती वाढवावी, स्वतःच्या आचरणातून शांती दाखवून द्यावी आणि प्रयत्नाने स्वतःचे वैराग्य टिकवून ठेवावे.
विरक्तें सद्क्रि या प्रतिष्ठावी । विरक्तें निवृत्ति विस्तारावी ।
विरक्तें नैराशता धरावी । सदृढ जिवेंसीं ॥१०॥
विरक्ताने उत्तम सत्कर्मांची प्रतिष्ठा करावी, संसारातील निवृत्तीचा मार्ग वाढवावा आणि मनात पूर्णपणे निरिच्छ वृत्ती बाळगावी.
विरक्तें धर्मस्थापना करावी । विरक्तें नीति आवलंबावी ।
विरक्तें क्ष्मा सांभाळावी । अत्यादरेंसी ॥११॥
विरक्ताने धर्माची पुनःस्थापना करावी, नीतीचा अवलंब करावा आणि सर्वांशी अत्यंत आदराने व क्षमाशीलतेने वागावे.
विरक्तें परमार्थ उजळावा । विरक्तें विचार शोधावा ।
विरक्तें सन्निध ठेवावा । सन्मार्ग सत्वगुण ॥१२॥
विरक्ताने परमार्थाचा मार्ग उजळून टाकावा, सारासार विचारांची कास धरावी आणि सत्त्वगुण व सन्मार्ग सदैव जवळ ठेवावा.
विरक्तें भाविकें सांभाळावीं । विरक्तें प्रेमळें निववावीं ।
विरक्तें साबडीं नुपेक्षावीं । शरणागतें ॥१३॥
विरक्ताने भाविक भक्तांना सांभाळून घ्यावे, प्रेमळ साधकांचे समाधान करावे आणि आश्रयाला आलेल्या भोळ्याभाबड्या लोकांची कधीही उपेक्षा करू नये.
विरक्तें असावें परम दक्ष । विरक्तें असावें अंतरसाक्ष ।
विरक्तें वोढावा कैपक्ष । परमार्थाचा ॥१४॥
विरक्ताने अत्यंत सावध असावे, स्वतःच्या अंतरात्म्याला साक्ष ठेवून वागावे आणि नेहमी परमार्थाचीच बाजू ठामपणे मांडावी.
विरक्तें अभ्यास करावा । विरक्तें साक्षेप धरावा ।
विरक्तें वग्त्रृत्वें उभारावा । मोडला परमार्थ ॥१५॥
विरक्ताने ज्ञानाचा सतत अभ्यास करावा, कामात उद्योगी राहावे आणि आपल्या वक्तृत्वाने लोप पावत चाललेला परमार्थ पुन्हा उभा करावा.
विरक्तें विमळज्ञान बोलावें । विरक्तें वैराग्य स्तवीत जावें ।
विरक्तें निश्चयाचें करावें । समाधान ॥१६॥
विरक्ताने निर्मळ ब्रह्मज्ञानावर बोलावे, वैराग्याचे महत्त्व समजावून सांगावे आणि आत्मनिश्चयाने लोकांचे समाधान करावे.
पर्वें करावीं अचाटें । चालवावी भक्तांची थाटे ।
नाना वैभवें कचाटें । उपासनामार्ग ॥१७॥
मोठे मोठे धार्मिक उत्सव करावेत, भक्तांचे थवे गोळा करावेत आणि भक्ती व उपासनेचा मार्ग सर्व वैभवासह प्रभावीपणे चालवावा.
हरिकीर्तनें करावीं । निरूपणें माजवावीं ।
भक्तिमार्गे लाजवावीं । निंदक दुर्जनें ॥१८॥
हरिकीर्तने करावीत, अध्यात्म निरूपणाचे फड गाजवावेत आणि भक्तीच्या सामर्थ्याने निंदक व दुर्जनांना निरुत्तर करावे.
बहुतांस करावे परोपकार । भलेपणाचा जीर्णोद्धार ।
पुण्यमार्गाचा विस्तार । बळेंचि करावा ॥१९॥
अनेकांवर परोपकार करावेत, लोप पावलेल्या चांगुलपणाचा जीर्णोद्धार करावा आणि पुण्याचा मार्ग ताकदीने वाढवावा.
स्नान संध्या जप ध्यान । तीर्थयात्रा भगवद्भोजन ।
नित्यनेम पवित्रपण । अंतरशुद्ध असावें ॥२०॥
स्नान, संध्या, नामजप, ध्यान, तीर्थयात्रा आणि हरिनामाचे भजन नित्यनेमाने करावे; आचरण पवित्र आणि अंतःकरण शुद्ध ठेवावे.
दृढ निश्चयो धरावा । संसार सुखाचा करावा ।
विश्वजन उद्धरावा । संसर्गमात्रें ॥२१॥
मनात दृढ निश्चय बाळगावा, लोकांचा संसार सुखाचा करावा आणि केवळ आपल्या सहवासाने लोकांचा उद्धार करावा.
विरक्तें असावें धीर । विरक्तें असावें उदार ।
विरक्तें असावें तत्पर । निरूपणविषईं ॥२२॥
विरक्ताने संकटात धीर धरावा, मनाने अत्यंत उदार असावे आणि अध्यात्म निरूपणासाठी सदैव तत्पर राहावे.
विरक्तें सावध असावें । विरक्तें शुद्ध मार्गें जावें ।
विरक्तें झिजोन उरवावें । सद्कीरर्तीसी ॥२३॥
विरक्ताने सतत सावध राहावे, चांगल्या मार्गाने चालावे आणि स्वतः झिजून जगात आपली चांगली कीर्ती मागे ठेवावी.
विरक्तें विरक्त धुंडावे । विरक्तें साधु वोळखावे ।
विरक्तें मित्र करावे । संत योगी सज्जन ॥२४॥
विरक्ताने इतर विरक्त पुरुषांचा शोध घ्यावा, खरे साधू ओळखावेत आणि संत, योगी व सज्जनांशी मैत्री करावी.
विरक्तें करावीं पुरश्चरणें । विरक्तें फिरावीं तीर्थाटणें ।
विरक्तें करावीं नानास्थानें । परम रमणीय ॥२५॥
विरक्ताने मंत्रांची पुरश्चरणे करावीत, तीर्थयात्रा कराव्यात आणि साधनेसाठी अत्यंत रमणीय व पवित्र स्थाने तयार करावीत.
विरक्तें उपाधी करावी । आणि उदासवृत्ति न संडावी ।
दुराशा जडो नेदावी । कोणयेकविषईं ॥२६॥
विरक्ताने लोककल्याणासाठी कार्याचा पसारा वाढवावा, पण मनाने मात्र पूर्णपणे अलिप्त राहावे; कशाचीही आसक्ती धरू नये.
विरक्तें असावें अंतरनिष्ठ । विरक्तें नसावें क्रियाभ्रष्ट ।
विरक्तें न व्हावें कनिष्ठ । पराधेनपणें ॥२७॥
विरक्ताने आत्मनिष्ठ असावे, आचाराने भ्रष्ट असू नये आणि परावलंबी होऊन कोणापुढेही लाचार व कनिष्ठ बनू नये.
विरक्तें समय जाणावा । विरक्तें प्रसंग वोळखावा ।
विरक्त चतुर असाअवा । सर्वप्रकारें ॥२८॥
विरक्ताला काळाचे आणि प्रसंगाचे अचूक भान असावे; त्याने सर्व बाजूंनी अत्यंत व्यवहारचतुर असावे.
विरक्तें येकदेसी नसावें । विरक्तें सर्व अभ्यासावें ।
विरक्तें अवघें जाणावें । ज्याचें त्यापरी ॥२९॥
विरक्ताने एकांगी असू नये, सर्व शास्त्रांचा अभ्यास करावा आणि प्रत्येक गोष्टीचे मर्म योग्य रीतीने समजून घ्यावे.
हरिकथा निरूपण । सगुणभजन ब्रह्मज्ञान ।
पिंडज्ञान तत्वज्ञान । सर्व जाणावें ॥३०॥
हरिकथा, निरूपण, सगुण भक्ती, निर्गुण ब्रह्मज्ञान, शरीरशास्त्र आणि तत्त्वज्ञान या सर्वांचे त्याला परिपूर्ण ज्ञान असावे.
कर्ममार्ग उपासनामार्ग । ज्ञानमार्ग सिद्धांतमार्ग ।
प्रवृत्तिमार्ग निवृत्तिमार्ग । सकळ जाणावें ॥३१॥
कर्ममार्ग, उपासनामार्ग, ज्ञानमार्ग, सिद्धांताचा मार्ग, प्रवृत्ती आणि निवृत्ती हे सर्व मार्ग त्याला पूर्णपणे ठाऊक असावेत.
प्रेमळ स्थिती उदास स्थिती । योगस्थिती ध्यानस्थिती ।
विदेह स्थिती सहज स्थिती । सकळ जाणावें ॥३२॥
प्रेमळ भक्तीची स्थिती, उदासीन वृत्ती, योगस्थिती, ध्यानस्थिती, विदेहस्थिती आणि सहज आत्मस्थिती या सर्वांचे त्याला ज्ञान असावे.
ध्वनी लक्ष मुद्रा आसनें । मंत्र यंत्र विधी विधानें ।
नाना मतांचें देखणें । पाहोन सांडावें ॥३३॥
विविध नाद, लक्ष, मुद्रा, आसने, मंत्र-तंत्र आणि जगातील नाना प्रकारची मते समजून घेऊन शेवटी त्यांचा निसंगतेने त्याग करावा.
विरक्तें असावें जगमित्र । विरक्तें असावें स्वतंत्र ।
विरक्तें असावें विचित्र । बहुगुणी ॥३४॥
विरक्ताने सर्वांशी मैत्री ठेवावी, स्वतः पूर्णपणे स्वतंत्र राहावे आणि अनेक सद्गुणांनी संपन्न असावे.
विरक्तें असावें विरक्त । विरक्तें असावें हरिभक्त ।
विरक्तें असावें नित्यमुक्त । अलिप्तपणें ॥३५॥
विरक्ताने संसारात राहूनही पूर्ण विरक्त असावे, भगवंताचा खरा भक्त असावे आणि नित्य अलिप्त राहून मुक्त जीवन जगावे.
विरक्तें शास्त्रें धांडोळावीं । विरक्तें मतें विभांडावीं ।
विरक्तें मुमुक्षें लावावीं । शुद्धमार्गें ॥३६॥
विरक्ताने शास्त्रांचे मंथन करावे, चुकीच्या मतांचे खंडन करावे आणि मुमुक्षू साधकांना सन्मार्गाला लावावे.
विरक्तें शुद्धमार्ग सांगावा । विरक्तें संशय छेदावा ।
विरक्तें आपला म्हणावा । विश्वजन ॥३७॥
विरक्ताने लोकांना योग्य मार्ग दाखवावा, मनातील सर्व संशय मोडून काढावेत आणि संपूर्ण विश्वाला आपले मानावे.
विरक्तें निंदक वंदावें । विरक्तें साधक बोधावे ।
विरक्तें बद्ध चेववावे- । मुमुक्षनिरूपणें ॥३८॥
विरक्ताने निंदा करणाऱ्यांचाही आदर करावा, साधकांना मार्गदर्शन करावे आणि अज्ञानी जीवांना बोध देऊन जागे करावे.
विरक्तें उत्तम गुण घ्यावे । विरक्तें अवगुण त्यागावे ।
नाना अपाय भंगावे । विवेकबळें ॥३९॥
विरक्ताने उत्तम गुण स्वतःमध्ये घ्यावेत, दुर्गुण सोडून द्यावेत आणि येणारे सर्व अडथळे विवेकाच्या बळावर नष्ट करावेत.
ऐसीं हे उत्तम लक्षणें । ऐकावीं येकाग्र मनें ।
याचा अव्हेर न करणें । विरक्त पुरुषें ॥४०॥
ही अशी विरक्ताची उत्तम लक्षणे एकाग्र चित्ताने ऐकावीत; विरक्त माणसाने या नियमांकडे कधीही दुर्लक्ष करू नये.
इतुकें बोलिलें स्वभावें । त्यांत मानेल तितुकें घ्यावें ।
श्रोतीं उदास न करावें । बहु बोलिलें म्हणौनी ॥४१॥
हे सर्व सहजपणे सांगितले आहे, यातील जे पटेल तेवढे जरूर स्वीकारावे; फार सांगितले म्हणून श्रोत्यांनी कंटाळा करू नये.
परंतु लक्षणें ने घेतां । अवलक्षणें बाष्कळता ।
तेणें त्यास पढतमूर्खता । येवों पाहे ॥४२॥
परंतु हे उत्तम गुण जर अंगीकारले नाहीत, तर अंगात अवगुण व बाष्कळपणा येतो आणि माणूस शिकलेला मूर्ख बनू लागतो.
त्या पढतमूर्खाचें लक्षण । पुढिले समासीं निरूपण ।
बोलिलें असे सावधान- । होऊन आ‍इका ॥४३॥
त्या शिकलेल्या मूर्खाची म्हणजेच 'पढतमूर्खाची' लक्षणे पुढच्या समासात सांगितली आहेत, ती सर्वांनी सावध होऊन ऐकावीत.