श्रोतां व्हावें सावधान । आतां सांगतों उत्तम गुण ।
जेणें करितां बाणे खुण । सर्वज्ञपणाची ॥१॥
श्रोत्यांनी आता पूर्ण लक्ष देऊन ऐकावे; मी आता उत्तम गुण सांगत आहे, ज्यांच्या आचरणाने माणसाला शहाणपण आणि ज्ञान प्राप्त होते.
वाट पुसल्याविण जाऊं नये । फळ वोळखिल्याविण खाऊं नये ।
पडिली वस्तु घे‍ऊं नये । येकायेकीं ॥२॥
रस्ता नीट विचारल्याशिवाय जाऊ नये, अनोळखी फळ खाऊ नये आणि रस्त्यावर पडलेली वस्तू अचानक उचलू नये.
अति वाद करूं नये । पोटीं कपट धरूं नये ।
शोधल्याविण करूं नये । कुळहीन कांता ॥३॥
विनाकारण अति वाद घालू नये, मनात कोणाबद्दल कपट धरू नये आणि नीट चौकशी केल्याशिवाय अयोग्य घरात नाते जोडू नये.
विचारेंविण बोलों नये । विवंचनेविण चालों नये ।
मर्यादेविण हालों नये । कांहीं येक ॥४॥
सारासार विचार केल्याशिवाय बोलू नये, पुढचा मागचा विचार न करता पाऊल टाकू नये आणि सभ्यतेची चौकट कधीही सोडू नये.
प्रीतीविण रुसों नये । चोरास वोळखी पुसों नये ।
रात्री पंथ क्रमूं नये । येकायेकीं ॥५॥
जिथे आपलेपणा नाही तिथे खोटा रुसवा धरू नये, चोराला त्याची खरी ओळख विचारू नये आणि रात्रीच्या वेळी एकट्याने प्रवास करू नये.
जनीं आर्जव तोडूं नये । पापद्रव्य जोडूं नये ।
पुण्यमार्ग सोडूं नये । कदाकाळीं ॥६॥
समाजात माणसांशी जोडलेले आपुलकीचे संबंध तोडू नयेत, वाईट मार्गाने पैसा कमवू नये आणि पुण्याचा मार्ग कधीही सोडू नये.
निंदा द्वेष करूं नये । असत्संग धरूं नये ।
द्रव्यदारा हरूं नये । बळात्कारें ॥७॥
कोणाचीही निंदा व द्वेष करू नये, वाईट लोकांची संगत धरू नये आणि बळजबरीने कोणाची संपत्ती किंवा स्त्री हिरावून घेऊ नये.
वक्तयास खोदूं नये । ऐक्यतेसी फोडूं नये ।
विद्याअभ्यास सोडूं नये । कांहीं केल्या ॥८॥
वक्त्याला किंवा मार्गदर्शकाला मध्येच टोकून खोडू नये, एकी फोडू नये आणि कोणत्याही परिस्थितीत विद्याभ्यास सोडू नये.
तोंडाळासि भांडों नये । वाचाळासी तंडों नये ।
संतसंग खंडूं नये । अंतर्यामीं ॥९॥
भांडकुदळ माणसाशी वाद घालू नये, व्यर्थ बडबड करणाऱ्याशी भांडू नये आणि संतांचा सहवास मनातून कधीही अंतरू देऊ नये.
अति क्रोध करूं नये । जिवलगांस खेदूं नये ।
मनीं वीट मानूं नये । सिकवणेचा ॥१०॥
अति राग करू नये, आपल्या जिवाभावाच्या माणसांना विनाकारण दुखावू नये आणि चांगल्या शिकवणीचा कधीही कंटाळा करू नये.
क्षणाक्षणां रुसों नये । लटिका पुरुषार्थ बोलों नये ।
केल्याविण सांगों नये । आपला पराक्रमु ॥११॥
क्षुल्लक कारणावरून सारखे रुसू नये, स्वतःचा खोटा मोठेपणा मिरवू नये आणि प्रत्यक्षात कृती केल्याशिवाय स्वतःच्या पराक्रमाच्या बढाया मारू नयेत.
बोलिला बोल विसरों नये । प्रसंगी सामर्थ्य चुकों नये ।
केल्याविण निखंदूं नये । पुढिलांसि कदा ॥१२॥
दिलेला शब्द विसरू नये, कठीण प्रसंगी धीर आणि सामर्थ्य सोडू नये आणि स्वतः काही न करता दुसऱ्यांवर उगीच टीका करू नये.
आळसें सुख मानूं नये । चाहाडी मनास आणूं नये ।
शोधिलुआविण करूं नये । कार्य कांहीं ॥१३॥
आळसात सुख मानू नये, चुगली किंवा चहाडी मनावर घेऊ नये आणि कामाची पूर्वतयारी व माहिती घेतल्याशिवाय ते सुरू करू नये.
सुखा आंग दे‍ऊं नये । प्रेत्न पुरुषें सांडूं नये ।
कष्ट करितां त्रासों नये । निरंतर ॥१४॥
केवळ सुखोपभोगात देह झोकून देऊ नये, स्वतःचे प्रयत्न कधी सोडू नयेत आणि काम करताना येणाऱ्या कष्टांना कंटाळू नये.
सभेमध्यें लाजों नये । बाष्कळपणें बोलों नये ।
पैज होड घालूं नये । काहीं केल्या ॥१५॥
चारचौघांच्या सभेत बोलायला लाजू नये, निरर्थक व फालतू बोलू नये आणि कोणत्याही कारणावरून व्यर्थ पैज किंवा अट्टाहास करू नये.
बहुत चिंता करूं नये । निसुगपणें राहों नये ।
परस्त्रीतें पाहों नये । पापबुद्धी ॥१६॥
अति चिंता करत बसू नये, निर्लज्जपणे वागू नये आणि परस्त्रीकडे कधीही वाईट किंवा विकृत दृष्टीने पाहू नये.
कोणाचा उपकार घे‍ऊं नये । घेतला तरी राखों नये ।
परपीडा करूं नये । विस्वासघात ॥१७॥
शक्यतो कोणावर उपकाराचे ओझे ठेवू नये, उपकार झालेच तर त्याची परतफेड करायला विसरू नये आणि कोणाला त्रास देऊन विश्वासघात करू नये.
शोच्येंविण असों नये । मळिण वस्त्र नेसों नये ।
जणारास पुसों नये । कोठें जातोस म्हणौनी ॥१८॥
अस्वच्छ व अपवित्र राहू नये, मळकट कपडे घालू नयेत आणि प्रवासाला निघणाऱ्या माणसाला 'कुठे चाललास' असा अपशकुनी प्रश्न विचारू नये.
व्यापकपण सांडूं नये । पराधेन हो‍ऊं नये ।
आपलें वोझें घालूं नये । कोणीयेकासी ॥१९॥
मनाचा मोठेपणा कधी सोडू नये, परावलंबी जीवन जगू नये आणि स्वतःचे ओझे दुसऱ्यावर लादू नये.
पत्रेंविण पर्वत करूं नये । हीनाचें रुण घे‍ऊं नये ।
गोहीविण जाऊं नये । राजद्वारा ॥२०॥
कागदोपत्री पुरावा नसताना व्यवहार वाढवू नये, हीन प्रवृत्तीच्या माणसाचे कर्ज घेऊ नये आणि खात्रीशीर साक्षीदाराशिवाय दरबारात जाऊ नये.
लटिकी जाजू घे‍ऊं नये । सभेस लटिकें करूं नये ।
आदर नस्तां बोलों नये । स्वभाविक ॥२१॥
खोट्याची बाजू घेऊ नये, सभेमध्ये असत्य मांडू नये आणि जिथे आदर नाही तिथे विनाकारण स्वतःहून बोलत बसू नये.
आदखणेपण करूं नये । अन्यायेंविण गांजूं नये ।
अवनीतीनें वर्तों नये । आंगबळें ॥२२॥
मनात संशय किंवा अढी धरू नये, निरपराध्याला विनाकारण त्रास देऊ नये आणि स्वतःच्या शक्तीच्या बळावर बेकायदेशीर गैरवर्तन करू नये.
बहुत अन्न खाऊं नये । बहुत निद्रा करूं नये ।
बहुत दिवस राहूं नये । पिसुणाचेथें ॥२३॥
अतिप्रमाणात खाऊ नये, अती झोप काढू नये आणि कपटी व दुष्ट माणसाच्या घरी फार दिवस मुक्काम करू नये.
आपल्याची गोही दे‍ऊं नये । आपली कीर्ती वर्णूं नये ।
आपलें आपण हांसों नये । गोष्टी सांगोनी ॥२४॥
स्वतःच्या माणसाची खोटी साक्ष देऊ नये, स्वतःची कीर्ती स्वतः गाऊ नये आणि स्वतःच विनोद सांगून स्वतःच हसू नये.
धूम्रपान घे‍ऊं नये । उन्मत्त द्रव्य सेवूं नये ।
बहुचकासीं करूं नये । मैत्री कदा ॥२५॥
धूम्रपान करू नये, मादक नशायुक्त पदार्थांचे सेवन करू नये आणि वात्रट व उनाड लोकांशी कधीही मैत्री करू नये.
कामेंविण राहों नये । नीच उत्तर साहों नये ।
आसुदें अन्न से‍ऊं नये । वडिलांचेंहि ॥२६॥
निरुपयोगी व रिकामटेकडे बसू नये, अपमानास्पद बोलणे मुकाट्याने सोसू नये आणि अपमान करून प्रेमाने न वाढलेले जेवण वडीलधाऱ्यांचे असले तरी खाऊ नये.
तोंडीं सीवी असों नये । दुसयास देखोन हांसों नये ।
उणें अंगीं संचारों नये । कुळवंताचे ॥२७॥
मुखात शिवीगाळ असू नये, दुसऱ्याच्या व्यंगाकडे पाहून हसू नये आणि चांगल्या घराण्याला बट्टा लागेल असे हीन कृत्य करू नये.
देखिली वस्तु चोरूं नये । बहुत कृपण हो‍ऊं नये ।
जिवलगांसी करूं नये । कळह कदा ॥२८॥
दुसऱ्याची वस्तू पाहून ती चोरू नये, अति कंजूष बनू नये आणि आपल्या जवळच्या आप्तांशी कधीही कलह करू नये.
येकाचा घात करूं नये । लटिकी गोही दे‍ऊं नये ।
अप्रमाण वर्तों नये । कदाकाळीं ॥२९॥
कोणाचाही घात करू नये, खोटी साक्ष देऊ नये आणि प्रमाणाबाहेर किंवा बेजबाबदारपणे कधीही वागू नये.
चाहाडी चोरी धरूं नये । परद्वार करूं नये ।
मागें उणें बोलों नये । कोणीयेकाचें ॥३०॥
चुगली आणि चोरीची सवय धरू नये, परस्त्रीगमन करू नये आणि कोणाच्याही पाठीमागे त्याची उणीदुणी काढू नयेत.
समईं यावा चुकों नये । सत्वगुण सांडूं नये ।
वैरियांस दंडूं नये । शरण आलियां ॥३१॥
योग्य वेळ आणि संधी हातातून घालवू नये, सात्त्विक स्वभाव सोडू नये आणि शत्रू शरण आला तर त्याला नाहक त्रास देऊ नये.
अल्पधनें माजों नये । हरिभक्तीस लाजों नये ।
मर्यादेविण चालों नये । पवित्र जनीं ॥३२॥
थोडीफार संपत्ती आली म्हणून गर्व करू नये, भक्ती करताना लाजू नये आणि चांगल्या लोकांमध्ये वावरताना मर्यादा सोडू नये.
मूर्खासीं संमंध पडों नये । अंधारीं हात घालूं नये ।
दुश्चितपणें विसरों नये । वस्तु आपुली ॥३३॥
मूर्ख माणसाशी संबंध ठेवू नये, अंधारात न पाहता हात घालू नये आणि बेसावध राहून स्वतःची मौल्यवान वस्तू हरवू नये.
स्नानसंध्या सांडूं नये । कुळाचार खंडूं नये ।
अनाचार मांडूं नये । चुकुरपणें ॥३४॥
नित्यकर्म आणि शुचिता सोडू नये, योग्य कुलाचार खंडित करू नये आणि आळसापोटी घरात अनाचार माजू देऊ नये.
हरिकथा सांडूं नये । निरूपण तोडूं नये ।
परमार्थास मोडूं नये । प्रपंचबळें ॥३५॥
सद्ग्रंथ वाचन व हरिकथा कधी सोडू नये, ज्ञानचर्चा तोडू नये आणि केवळ प्रपंचाच्या मोहात पडून परमार्थाकडे पाठ फिरवू नये.
देवाचा नवस बुडऊं नये । आपला धर्म उडऊं नये ।
भलते भरीं भरों नये । विचारेंविण ॥३६॥
देवाचा नवस पूर्ण करायला विसरू नये, स्वतःचा कर्तव्यधर्म बुडवू नये आणि विचार न करता कोणत्याही फंदात पडू नये.
निष्ठुरपण धरूं नये । जीवहत्या करूं नये ।
पा‍उस देखोन जाऊं नये । अथवा अवकाळीं ॥३७॥
मनात क्रूरता आणू नये, मुक्या जीवांची हत्या करू नये आणि धो-धो पाऊस असताना किंवा अवकाळी वेळी प्रवासाला निघू नये.
सभा देखोन गळों नये । समईं उत्तर टळों नये ।
धिःकारितां चळों नये । धारिष्ट आपुलें ॥३८॥
मोठी सभा पाहून घाबरून गळून जाऊ नये, प्रसंगाला साजेसे उत्तर देणे टाळू नये आणि कोणी विरोध केला तरी स्वतःचा संयम व धीर सोडू नये.
गुरुविरहित असों नये । नीच यातीचा गुरु करूं नये ।
जिणें शाश्वत मानूं नये । वैभवेंसीं ॥३९॥
मार्गदर्शक सद्गुरूंशिवाय राहू नये, हीन विचारांच्या माणसाला गुरू करू नये आणि हे नश्वर वैभव व आयुष्य कायम टिकेल असा भ्रम धरू नये.
सत्यमार्ग सांडूं नये । असत्य पंथें जाऊं नये ।
कदा अभिमान घे‍ऊं नये । असत्याचा ॥४०॥
सत्याचा मार्ग सोडू नये, असत्याच्या मार्गाने जाऊ नये आणि खोट्या गोष्टींचा कधीही अभिमान बाळगू नये.
अपकीर्ति ते सांडावी । सद्की्र्ति वाढवावी ।
विवेकें दृढ धरावी । वाट सत्याची ॥४१॥
अपकीर्ती होईल असे वर्तन टाळावे, स्वतःची चांगली कीर्ती वाढवावी आणि विवेकाने सत्याचा मार्ग दृढपणे धरावा.
नेघतां हे उत्तम गुण । तें मनुष्य अवलक्षण ।
ऐक तयांचे लक्षण । पुढिले समासीं ॥४२॥
हे उत्तम गुण जो आचरणात आणत नाही तो मनुष्य अवगुणी ठरतो; त्या अवगुणी माणसाची लक्षणे पुढच्या समासात ऐका.