ऐका सद्विद्येचीं लक्षणें । परम शुद्ध सुलक्षणें ।
विचार घेतां बळेंचि बाणे । सद्विद्या आंगीं ॥१॥
आता सद्विद्येची अत्यंत पवित्र व श्रेष्ठ लक्षणे ऐका; या लक्षणांचा सखोल विचार केल्याने अंगी आपोआप सद्विद्या बाणते.
सद्विद्येचा जो पुरुष । तो उत्तमलक्षणी विशेष ।
त्याचे गुण ऐकतां संतोष । परम वाटे ॥२॥
ज्याच्या अंगी सद्विद्या असते तो अत्यंत उत्तम गुणांनी संपन्न असतो; अशा पुरुषाचे गुण ऐकूनही मनाला परम आनंद होतो.
भाविक सात्विक प्रेमळ । शांति क्ष्मा दयासीळ ।
लीन तत्पर केवळ । अमृतवचनी ॥३॥
तो अत्यंत भाविक, सात्त्विक, प्रेमळ, शांत, क्षमाशील, दयाळू, नेहमी नम्र आणि अमृतासारखे मधुर बोलणारा असतो.
परम सुंदर आणी चतुर । परम सबळ आणी धीर ।
परम संपन्न आणी उदार । आतिशयेंसीं ॥४॥
तो स्वभावाने अत्यंत सुंदर, चतुर, सामर्थ्यवान, धीरगंभीर आणि अतिशय संपन्न असूनही अतोनात दानशूर असतो.
परम ज्ञाता आणी भक्त । माहा पंडीत आणी विरक्त ।
माहा तपस्वी आणी शांत । आतिशयेंसीं ॥५॥
तो मोठा ज्ञानी असूनही नम्र भक्त असतो, मोठा विद्वान असूनही विरक्त असतो आणि कठोर तपस्वी असूनही शांत स्वभावाचा असतो.
वक्ता आणी नैराशता । सर्वज्ञ आणी सादरता ।
श्रेष्ठ आणी नम्रता । सर्वत्रांसी ॥६॥
तो उत्तम वक्ता असूनही कसलीही हाव धरत नाही, सर्व जाणणारा असूनही इतरांचे आदराने ऐकतो आणि श्रेष्ठ असूनही सर्वांशी नम्रतेने वागतो.
राजा आणी धार्मिक । शूर आणी विवेक ।
तारुण्य आणी नेमक । आतिशयेंसीं ॥७॥
तो राजासारखा ऐश्वर्यसंपन्न असूनही धार्मिक असतो, शूर असून विवेकी असतो आणि तरुण असूनही त्याचे आचरण संयमी असते.
वृधाचारी कुळाचारी । युक्ताहारी निर्विकारी ।
धन्वंतरी परोपकारी । पद्महस्ती ॥८॥
तो मोठ्यांचे आदरतिथ्य करणारा, कुलाचार पाळणारा, मोजके व हितकारक खाणारा, निर्विकारी, रोगांचे निवारण करणारा आणि परोपकारी वृत्तीचा असतो.
कार्यकर्ता निराभिमानी । गायक आणी वैष्णव जनी ।
वैभव आणी भगवद्भभजनी । अत्यादरें ॥९॥
तो मोठे काम करूनही अहंकारी नसतो, उत्तम गायक व विष्णूचा निष्ठावंत भक्त असतो आणि मोठे वैभव असूनही देवाच्या भजनात रमतो.
तत्वज्ञ आणी उदासीन । बहुश्रुत आणी सज्जन ।
मंत्री आणी सगुण । नीतिवंत ॥१०॥
तो तत्त्वज्ञ असूनही संसाराविषयी उदासीन असतो, बहुश्रुत सज्जन असतो आणि योग्य सल्ला देणारा नीतीवान मार्गदर्शक असतो.
आधु पवित्र पुण्यसीळ । अंतरशुद्ध धर्मात्मा कृपाळ ।
कर्मनिष्ठ स्वधर्में निर्मळ । निर्लोभ अनुतापी ॥११॥
तो अत्यंत पवित्र, पुण्यवान, अंतःकरणाने शुद्ध, दयाळू, स्वतःच्या कर्तव्याशी प्रामाणिक, निर्लोभी आणि चुकांची जाणीव ठेवणारा असतो.
गोडी आवडी परमार्थप्रीती । सन्मार्ग सत्क्रिया धारणा धृती ।
श्रुति स्मृती लीळा युक्ति । स्तुती मती परीक्षा ॥१२॥
त्याला परमार्थाची मनापासून आवड असते, सत्कर्मांची जाण असते, वेद-शास्त्रांचे मर्म कळते आणि खरी परीक्षा करण्याची बुद्धी असते.
दक्ष धूर्त योग्य तार्किक । सत्यसाहित्य नेमक भेदक ।
कुशळ चपळ चमत्कारिक । नाना प्रकारें ॥१३॥
तो अत्यंत दक्ष, सावध, योग्य तर्क करणारा, सत्याचा पुरस्कार करणारा, चपळ आणि सर्व कामांत निपुण असतो.
आदर सन्मान तार्तम्य जाणे । प्रयोगसमयो प्रसंग जाणे ।
कार्याकारण चिन्हें जाणे । विचक्षण बोलिका ॥१४॥
कोणाचा कसा आदर करावा, कोणता प्रसंग कसा हाताळावा आणि कारणावरून परिणाम कसा ओळखावा हे जाणणारा तो चतुर वक्ता असतो.
सावध साक्षेपी साधक । आगम निगम शोधक ।
ज्ञानविज्ञान बोधक । निश्चयात्मक ॥१५॥
तो सदैव सावध, प्रयत्नशील, साधना करणारा, शास्त्रे अभ्यासणारा आणि आत्मज्ञानाचा ठाम उपदेश करणारा असतो.
पुरश्चरणी तीर्थवासी । धृढव्रती कायाक्लेसी ।
उपासक, निग्रहासी- । करूं जाणे ॥१६॥
तो नित्य अनुष्ठाने करणारा, तीर्थयात्रा करणारा, स्वतःच्या देहाला शिस्त लावणारा आणि मन घट्ट धरून उपासना करणारा असतो.
सत्यवचनी शुभवचनी । कोमळवचनी येकवचनी ।
निश्चयवचनी सौख्यवचनी । सर्वकाळ ॥१७॥
तो नेहमी सत्य, कल्याणकारी, कोमल, दिलेला शब्द पाळणारा, खात्रीशीर आणि समोरच्याला सुख देणारे बोलणारा असतो.
वासनातृप्त सखोल योगी । भव्य सुप्रसन्न वीतरागी ।
सौम्य सात्विक शुद्धमार्गी । निःकपट निर्वेसनी ॥१८॥
तो वासनांवर विजय मिळवलेला गंभीर योगी, प्रसन्न, वैराग्यसंपन्न, सात्त्विक, निष्कपटी आणि सर्व व्यसनांपासून दूर असतो.
सुगड संगीत गुणग्राही । अनापेक्षी लोकसंग्रही ।
आर्जव सख्य सर्वहि । प्राणीमात्रासी ॥१९॥
तो गुणग्राहिक, संगीतप्रेमी, कोणतीही अपेक्षा न ठेवता माणसे जोडणारा आणि सर्व प्राणिमात्रांशी मैत्री व आपुलकी जपणारा असतो.
द्रव्यसुची दारासुची । न्यायसुची अंतरसुची ।
प्रवृत्तिसुची निवृत्तिसुची । सर्वसुची निःसंगपणें ॥२०॥
तो पैशांच्या व्यवहारात चोख, चारित्र्याने शुद्ध, न्यायाने वागणारा, अंतर्बाह्य स्वच्छ आणि प्रपंच व परमार्थात पूर्णपणे निर्मळ असतो.
मित्रपणें परहितकारी । वाग्माधुर्य परशोकहारी ।
सामर्थ्यपणें वेत्रधारी । पुरूषार्थें जगमित्र ॥२१॥
तो खरा मित्र बनून लोकांचे कल्याण करतो, गोड बोलून इतरांचे दुःख हरण करतो आणि आपल्या कर्तृत्वाने सर्वांचा प्रिय बनतो.
संशयछेदक विशाळ वक्ता । सकळ क्लृप्त असोनी श्रोता ।
कथानिरूपणीं शब्दार्था । जाऊंच नेदी ॥२२॥
तो लोकांचे सर्व संशय फेडणारा मोठा वक्ता असतो आणि स्वतः सर्व माहीत असूनही शांतपणे इतरांचे ऐकून घेणारा श्रोता असतो.
वेवादरहित संवादी । संगरहित निरोपाधी ।
दुराशारहित अक्रोधी । निर्दोष निर्मत्सरी ॥२३॥
तो वादावादी न करता संवाद साधणारा, कसलीही उपाधी न लावणारा, हव्यास नसलेला, शांत, निर्दोष आणि मत्सराचा लवलेश नसलेला असतो.
विमळज्ञानी निश्चयात्मक । समाधानी आणी भजक ।
सिद्ध असोनी साधक । साधन रक्षी ॥२४॥
तो शुद्ध ज्ञानी, समाधानी आणि देवाचा भक्त असतो; स्वतः सर्व सिद्धी मिळवूनही नियमित साधना आणि नियम सोडत नाही.
सुखरूप संतोषरूप । आनंदरूप हास्यरूप ।
ऐक्यरूप आत्मरूप । सर्वत्रांसी ॥२५॥
तो इतरांसाठी साक्षात सुखाचे, आनंदाचे आणि हास्याचे रूप असतो; सर्वांमध्ये आत्मतत्त्व पाहून एकरूपतेने वागतो.
भाग्यवंत जयवंत । रूपवंत गुणवंत ।
आचारवंत क्रियावंत । विचारवंत स्थिती ॥२६॥
तो भाग्यवान, यशस्वी, सुंदर, सद्गुणी, उत्तम आचरण करणारा, कर्तव्यदक्ष आणि सखोल विचार करणारा असतो.
येशवंत किर्तिवंत । शक्तिवंत सामर्थ्यवंत ।
वीर्यवंत वरदवंत । सत्यवंत सुकृती ॥२७॥
तो यशस्वी, कीर्तिवंत, शक्तिशाली, पराक्रमी, इतरांना आशीर्वाद देणारा, सत्यवादी आणि सत्कर्मी असतो.
विद्यावंत कळावंत । लक्ष्मीवंत लक्ष्णवंत ।
कुळवंत सुचिष्मंत । बळवंत दयाळु ॥२८॥
तो विद्यासंपन्न, कलाकुशल, लक्ष्मीवंत, उत्तम लक्षणांनी युक्त, चांगल्या कुळातील, शुद्ध, बलवान आणि दयाळू असतो.
युक्तिवंत गुणवंत वरिष्ठ । बुद्धिवंत बहुधारिष्ट ।
दीक्षावंत सदासंतुष्ट । निस्पृह वीतरागी ॥२९॥
तो युक्तिवान, श्रेष्ठ गुणांचा, अत्यंत बुद्धिमान, महाधैर्यवान, साधनेची दीक्षा घेतलेला, सदैव तृप्त आणि पूर्णपणे विरक्त असतो.
असो ऐसे उत्तम गुण । हें सद्विद्यचें लक्षण ।
अभ्यासाया निरूपण । अल्पमात्र बोलिलें ॥३०॥
हे असे सर्व उत्तम गुण म्हणजे सद्विद्येची खरी लक्षणे आहेत; साधकांना अभ्यासासाठी ही लक्षणे थोडक्यात सांगितली आहेत.
रूपलावण्य अभ्यासितां न ये । सहजगुणास न चले उपाये ।
कांहीं तरी धरावी सोये । अगांतुक गुणाची ॥३१॥
रूप आणि सौंदर्य हे अभ्यासाने मिळवता येत नाही आणि उपजत गुणांवर उपाय चालत नाही; पण हे बाह्य सद्गुण माणसाने प्रयत्नाने आत्मसात करावेत.
ऐसी सद्विद्या बरवी । सर्वत्रांपासी असावी ।
परी विरक्तपुरुषें अभ्यासवी । अगत्यरूप ॥३२॥
अशी ही उत्तम सद्विद्या सर्वांजवळ असावी; परंतु संसाराचा त्याग करणाऱ्या विरक्त पुरुषाने तर ही लक्षणे आवर्जून अंगी बाणवावीत.