मागां बोलिला रजोगुण । क्रियेसहित लक्षण ।
आतां ऐका तमोगुण । तोहि सांगिजेल ॥१॥
मागील समासात रजोगुणाचे स्वरूप सांगितले; आता तमोगुणाची नेमकी लक्षणे कशी असतात ते ऐका.
संसारीं दुःखसंमंध । प्राप्त होतां उठे खेद ।
कां अद्भुुत आला क्रोध । तो तमोगुण ॥२॥
संसारात थोडेही दुःख आले की मनाचा तोल ढळणे किंवा अचानक अनावर संताप उफाळून येणे हा तमोगुण आहे.
शेरीरीं क्रोध भरतां । नोळखे माता पिता ।
बंधु बहिण कांता । ताडी, तो तमोगुण ॥३॥
अंगात राग भरला की आई, वडील, भाऊ, बहीण किंवा पत्नी कोणालाही न ओळखता त्यांच्यावर हात उचलणे हा तमोगुण आहे.
दुसर्यामचा प्राण घ्यावा । आपला आपण स्वयें द्यावा ।
विसरवी जीवभावा । तो तमोगुण ॥४॥
रागाच्या भरात दुसऱ्याचा जीव घेणे किंवा स्वतःचा जीव द्यायला निघणे, स्वतःचे भान पूर्णपणे हरवणे हा तमोगुण आहे.
भरलें क्रोधाचें काविरें । पिश्याच्यापरी वावरे ।
नाना उपायें नावरे । तो तमोगुण ॥५॥
डोक्यात क्रोधाचे भूत शिरून पिसाटासारखे वावरणे आणि कोणत्याही उपायाने शांत न होणे हा तमोगुण आहे.
आपला आपण शस्त्रपात । पराचा करी घात ।
ऐसा समय वर्तत । तो तमोगुण ॥६॥
स्वतःवरच शस्त्र चालवणे किंवा दुसऱ्यावर जीवघेणा हल्ला करणे ही स्थिती तमोगुणामुळे निर्माण होते.
डोळा युध्यचि पाहवें । रण पडिलें तेथें जावें ।
ऐसें घेतलें जीवें । तो तमोगुण ॥७॥
सतत मारामाऱ्या, भांडणे पाहण्याची खुमखुमी असणे आणि जिथे रक्तपात चाललाय तिथे धाव घेणे हा तमोगुण आहे.
अखंड भ्रांती पडे । केला निश्चय विघडे ।
अत्यंत निद्रा आवडे । तो तमोगुण ॥८॥
मनात अखंड संशय आणि भ्रम असणे, चांगला निश्चय लगेच मोडणे आणि अहोरात्र नुसते लोळत झोपून राहणे हा तमोगुण आहे.
क्षुधा जयाची वाड । नेणे कडु अथवा गोड ।
अत्यंत जो कां मूढ । तो तमोगुण ॥९॥
खादाडपणा इतका वाढणे की कडू-गोड कशाचेच भान न उरणे आणि संपूर्णपणे निर्बुद्ध बनणे हा तमोगुण आहे.
प्रीतिपात्र गेलें मरणें । तयालागीं जीव देणें ।
स्वयें आत्महत्या करणें । तो तमोगुण ॥१०॥
आपली आवडती व्यक्ती मरण पावली म्हणून स्वतःचा जीव देणे किंवा आत्महत्येचा प्रयत्न करणे हा तमोगुण आहे.
किडा मुंगी आणी स्वापद । यांचा करूं आवडे वध ।
अत्यंत जो कृपामंद । तो तमोगुण ॥११॥
किडे, मुंग्या किंवा मुक्या जनावरांना विनाकारण मारणे आणि मनात काडीमात्र दया नसणे हा तमोगुण आहे.
स्त्रीहत्या बाळहत्या । द्रव्यालागीं ब्रह्मत्या ।
करूं आवडे गोहत्या । तो तमोगुण ॥१२॥
स्त्रीहत्या, बालहत्या, पैशासाठी निष्पापांचा घात आणि गोहत्या करण्याची क्रूर आवड असणे हा तमोगुण आहे.
विसळाचेनि नेटें । वीष घ्यावेंसें वाटे ।
परवध मनीं उठे । तो तमोगुण ॥१३॥
संकट आले की लगेच विष खावेसे वाटणे किंवा दुसऱ्याला ठार मारण्याचे विचार मनात येणे हा तमोगुण आहे.
अंतरीं धरूनि कपट । पराचें करी तळपट ।
सदा मस्त सदा उद्धट । तो तमोगुण ॥१४॥
मनात कपट बाळगून दुसऱ्याचा संपूर्ण नायनाट करणे, सदैव उद्धट आणि उन्मत्त राहणे हा तमोगुण आहे.
कळह व्हावा ऐसें वाटे । झोंबी घ्यावी ऐसें उठे ।
अन्तरी द्वेष प्रगटे । तो तमोगुण ॥१५॥
कुठेतरी भांडण व्हावे, कोणाशी तरी झोंबी घ्यावी असे सारखे वाटणे आणि मनात सतत द्वेष धगधगणे हा तमोगुण आहे.
युध्य देखावें ऐकावें । स्वयें युध्यचि करावें ।
मारावें कीं मरावें । तो तमोगुण ॥१६॥
केवळ युद्ध आणि हिंसा पाहणे, स्वतः मारामाऱ्या करणे, मारणे किंवा मरणे यातच सुख मानणे हा तमोगुण आहे.
मत्सरें भक्ति मोडावी । देवाळयें विघडावीं ।
फळतीं झाडें तोडावीं । तो तमोगुण ॥१७॥
मत्सरापोटी दुसऱ्याची भक्ती मोडणे, देवळे पाडणे आणि फळ देणारी हिरवीगार झाडे तोडून टाकणे हा तमोगुण आहे.
सत्कर्में ते नावडती । नाना दोष ते आवडती ।
पापभय नाहीं चित्ती । तो तमोगुण ॥१८॥
सत्कर्मे न आवडणे, वाईट गोष्टींचे आकर्षण वाटणे आणि मनात पापाची कसलीही भीती नसणे हा तमोगुण आहे.
ब्रह्मवृत्तीचा उछेद । जीवमात्रास देणें खेद ।
करूं आवडे अप्रमाद । तो तमोगुण ॥१९॥
सज्जनांच्या उपजीविकेवर गदा आणणे, प्राणिमात्रांना नाहक दुःख देणे आणि जाणीवपूर्वक गैरवर्तन करणे हा तमोगुण आहे.
आग्नप्रळये शस्त्रप्रळये । भूतप्रळये वीषप्रळये ।
मत्सरें करीं जीवक्षये । तो तमोगुण ॥२०॥
घर पेटवून देणे, शस्त्रांनी संहार करणे किंवा विष कालवून मत्सराने लोकांचा जीव घेणे हा तमोगुण आहे.
परपीडेचा संतोष । निष्ठुरपणाचा हव्यास ।
संसाराचा नये त्रास । तो तमोगुण ॥२१॥
दुसऱ्याला त्रास देऊन आनंद मानणे, क्रूरतेची हौस बाळगणे आणि वाईट वागण्याचा थोडाही पश्चात्ताप न होणे हा तमोगुण आहे.
भांडण लाऊन द्यावें । स्वयें कौतुक पाहावें ।
कुबुद्धि घेतली जीवें । तो तमोगुण ॥२२॥
दोन माणसांमध्ये भांडण लावून देणे आणि लांब उभे राहून तमाशा बघणे ही खोड तमोगुणाची आहे.
प्राप्त जालियां संपत्ती । जीवांस करी यातायाती ।
कळवळा नये चित्तीं । तो तमोगुण ॥२३॥
हातात पैसा किंवा सत्ता आली की गरिबांना छळणे आणि मनात थोडीही कणव न दाखवणे हा तमोगुण आहे.
नावडे भक्ति नावडे भाव । नावडे तीर्थ नावडे देव ।
वेदशास्त्र नलगे सर्व । तो तमोगुण ॥२४॥
भक्ती, प्रेम, तीर्थ आणि देव कशाचीही आवड नसणे; तसेच वेद-शास्त्रांचा पूर्णपणे तिरस्कार करणे हा तमोगुण आहे.
स्नानसंध्या नेम नसे । स्वधर्मीं भ्रष्टला दिसे ।
अकर्तव्य करीतसे । तो तमोगुण ॥२५॥
शुचितेचे नियम न पाळणे, स्वतःच्या धर्मापासून भ्रष्ट होणे आणि न करण्याजोगी कामे करणे हा तमोगुण आहे.
जेष्ठ बंधु बाप माये । त्यांचीं वचनें न साहे ।
सीघ्रकोपी निघोन जाये । तो तमोगुण ॥२६॥
मोठा भाऊ किंवा आई-वडिलांचे शब्द सहन न होऊन रागाच्या भरात घर सोडून निघून जाणे हा तमोगुण आहे.
उगेंचि खावें उगेंचि असावें । स्तब्ध होऊन बैसावें ।
कांहींच स्मरेना स्वभावें । तो तमोगुण ॥२७॥
उगीचच खात पडणे, सुन्न होऊन एका जागी बसणे आणि कसलीही जाणीव न उरणे हा तमोगुण आहे.
चेटकविद्येचा अभ्यास । शस्त्रविद्येचा हव्यास ।
मल्लविद्या व्हावी ज्यास । तो तमोगुण ॥२८॥
काळी जादू, चेटूक, हिंसक शस्त्रास्त्रांचा नाद आणि केवळ मारामारीची ताकद मिळवण्याचा हव्यास असणे हा तमोगुण आहे.
केले गळाचे नवस । रडिबेडीचे सायास ।
काष्ठयंत्र छेदी जिव्हेस । तो तमोगुण ॥२९॥
गळाला टांगून घेण्याचे नवस करणे, शरीराला टोचून घेणे आणि जिभेला खिळे मारण्यासारखे अघोरी प्रकार करणे हा तमोगुण आहे.
मस्तकीं भदें जाळावें । पोतें आंग हुरपळावें ।
स्वयें शस्त्र टोचून घ्यावें । तो तमोगुण ॥३०॥
डोक्यावर निखारे ठेवून जाळणे, शरीराला चटके देणे किंवा स्वतःच्या अंगात शस्त्रे खुपसून घेणे हा तमोगुण आहे.
देवास सिर वाहावें । कां तें आंग समर्पावें ।
पडणीवरून घालून घ्यावे । तो तमोगुण ॥३१॥
देवाला स्वतःचे मस्तक कापून वाहणे किंवा कड्यावरून स्वतःला झोकून देऊन आत्महत्या करणे हा तमोगुण आहे.
निग्रह करून धरणें । कां तें टांगून घेणें ।
देवद्वारीं जीव देणें । तो तमोगुण ॥३२॥
हट्टीपणाने स्वतःला छळणे, स्वतःला उलटे टांगून घेणे किंवा देवाच्या दारात जाऊन जीव देणे हा तमोगुण आहे.
निराहार उपोषण । पंचाग्नी धूम्रपान ।
आपणास घ्यावें पुरून । तो तमोगुण ॥३३॥
अन्नाचा त्याग करून पंचाग्नी साधन करणे, धूर पिणे किंवा स्वतःला जमिनीत गाडून घेणे असे हठयोगाचे प्रकार तमोगुण आहेत.
सकाम जें का अनुष्ठान । कां तें वायोनिरोधन ।
अथवा राहावें पडोन । तो तमोगुण ॥३४॥
फळाच्या आशेने अट्टाहासाने अनुष्ठाने करणे, प्राणायाम जबरदस्तीने रोखून धरणे किंवा अज्ञानात पडून राहणे हा तमोगुण आहे.
नखें केश वाढवावे । हस्तचि वर्ते करावे ।
अथवा वाग्सुंन्य व्हावें । तो तमोगुण ॥३५॥
नखे व केस अस्ताव्यस्त वाढवणे, हात सतत वर करून ठेवणे किंवा अट्टाहासाने अबोल राहणे हा तमोगुण आहे.
नाना निग्रहें पिडावें । देहदुःखें चर्फडावें ।
क्रोधें देवांस फोडावें । तो तमोगुण ॥३६॥
हठाने शरीराला अतोनात त्रास देणे, दुःखाने तडफडणे आणि रागाच्या भरात देवाच्या मूर्तींची तोडफोड करणे हा तमोगुण आहे.
देवाची जो निंदा करी । तो आशाबद्धि अघोरी ।
जो संतसंग न धरी । तो तमोगुण ॥३७॥
देवाची निंदा करणारा, अघोरी मार्गाला लागलेला आणि सज्जनांची संगत न धरणारा हा तमोगुणी समजावा.
ऐसा हा तमोगुण । सांगतां जो असाधारण ।
परी त्यागार्थ निरूपण । कांहीं येक ॥३८॥
हा तमोगुण अतिशय विचित्र आणि भयाण आहे; पण लोकांनी याचा त्याग करावा म्हणूनच हे संक्षिप्त वर्णन केले आहे.
ऐसें वर्ते तो तमोगुण । परी हा पतनास कारण ।
मोक्षप्राप्तीचें लक्षण । नव्हे येणें ॥३९॥
असे वागणे पूर्णपणे तमोगुणाचे असून ते माणसाला अधोगतीकडे नेते; या मार्गाने मोक्षाची प्राप्ती कधीही होत नाही.
केल्या कर्माचें फळ । प्राप्त हो‍ईल सकळ ।
जन्म दुःखाचें मूळ । तुटेना कीं ॥४०॥
अशा हिंसक व तामसी कर्मांचे फळ अत्यंत वाईट मिळते आणि जन्म-मरणाचे मूळ दुःख कधीही संपत नाही.
व्हावया जन्माचें खंडण । पाहिजे तो सत्वगुण ।
तेंचि असे निरुपण । पुढिले समासीं ॥४१॥
जन्माचे हे फेरे कायमचे संपवायचे असतील तर सत्त्वगुणाचीच कास धरावी लागते; त्याचे सविस्तर निरूपण आता पुढच्या समासात ऐका.