मुळीं देह त्रिगुणाचा । सत्त्वरजतमाचा ।
त्यामध्यें सत्त्वाचा । उत्तम गुण ॥१॥
हे मानवी शरीर मुळात सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांचे बनलेले आहे; त्यामध्ये सत्त्वगुण हा सर्वात उत्तम गुण आहे.
सत्वगुणें भगवद्भवक्ती । रजोगुणें पुनरावृत्ती ।
तमोगुणें अधोगती । पावति प्राणी ॥२॥
सत्त्वगुणामुळे भगवंताची प्राप्ती होते, रजोगुणामुळे पुन्हा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात पडावे लागते, तर तमोगुणामुळे माणूस अधोगतीला जातो.
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥
सत्त्वगुणी माणसे आत्मोद्धाराकडे जातात, रजोगुणी माणसे संसारातच अडकून राहतात, तर नीच अशा तमोगुणात रमलेले लोक थेट अधोगतीला जातात.
त्यांतहि शुद्ध आणी सबळ । तेहि बोलिजेति सकळ ।
शुद्ध तेंचि जें निर्मळ । सबळ बाधक जाणावें ॥३॥
या गुणांमध्ये शुद्ध आणि सबळ (प्रबळ) असे दोन भेद असतात; जे निर्मळ असते ते शुद्ध आणि जे भक्तीत अडथळा आणते ते सबळ जाणावे.
शुद्धसबळाचें लक्षण । सावध परिसा विचक्षण ।
शुद्ध तो परमार्थी जाण । सबळ तो संसारिक ॥४॥
श्रोत्यांनी हे लक्षण नीट समजून घ्यावे; शुद्ध गुण हा परमार्थाकडे नेतो, तर सबळ गुण हा संसारात अडकवून ठेवतो.
तयां संसारिकांची स्थिती । देहीं त्रिगुण वर्तती ।
येक येतां दोनी जाती । निघोनियां ॥५॥
संसारी माणसाच्या शरीरात हे तिन्ही गुण आलटून-पालटून काम करतात; एक गुण प्रबळ झाला की बाकीचे दोन मागे पडतात.
रज तम आणी सत्व । येणेंचि चाले जीवित्व ।
रजोगुणाचें कर्तृत्व । दाखऊं आता ॥६॥
रज, तम आणि सत्त्व यांच्यावरच माणसाचे आयुष्य चालते; आता त्यातील रजोगुणाचे नेमके वर्तन कसे असते ते पाहू.
रजोगुण येतां शरिरीं । वर्तणुक कैसी करी ।
सावध हो‍ऊनी चतुरीं । परिसावें ॥७॥
शरीरात रजोगुण प्रबळ झाल्यावर माणसाचे वर्तन कसे बदलते, ते चतुर लोकांनी लक्षपूर्वक ऐकावे.
माझें घर माझा संसार । देव कैंचा आणिला थोर ।
ऐसा करी जो निर्धार । तो रजोगुण ॥८॥
माझे घर, माझा संसार यातच अडकून राहणे आणि देवाला बाजूला सारून प्रपंचालाच सर्वस्व मानणे हा रजोगुण आहे.
माता पिता आणी कांता । पुत्र सुना आणी दुहिता ।
इतुकियांची वाहे चिंता । तो रजोगोण ॥९॥
आई, वडील, पत्नी, मुले, सुना आणि मुली यांच्याच काळजीमध्ये अहोरात्र चिंताग्रस्त राहणे हा रजोगुण आहे.
बरें खावें बरें जेवावें । बरें ल्यावें बरें नेसावें ।
दुसर्याचें अभिळाषावें । तो रजोगोण ॥१०॥
चांगले-चोख खावे, उत्तम कपडे घालावेत आणि सतत दुसऱ्यांच्या गोष्टींची हाव धरावी ही वृत्ती रजोगुणाची आहे.
कैंचा धर्म कैंचें दान । कैंचा जप कैंचें ध्यान ।
विचारीना पापपुण्य । तो रजोगुण ॥११॥
धर्म, दान, नामजप आणि ध्यान या सर्वांना निरुपयोगी मानून पाप-पुण्याचा कोणताही विचार न करणे हा रजोगुण आहे.
नेणे तीर्थ नेणे व्रत । नेणे अतीत अभ्यागत ।
अनाचारीं मनोगत । तो रजोगोण ॥१२॥
तीर्थयात्रा, व्रतवैकल्ये न मानणे, अतिथीचा सत्कार न करणे आणि मनात सदैव चुकीच्या आचरणाचे विचार आणणे हा रजोगुण आहे.
धनधान्याचे संचित । मन होये द्रव्यासक्त ।
अत्यंत कृपण जीवित्व । तो रजोगोण ॥१३॥
धनधान्य साठवण्याची न संपणारी हाव, पैशावर अतिशय लोभ आणि अत्यंत कंजूषपणे जगणे हा रजोगुण आहे.
मी तरुण मी सुंदर । मी बलाढ्य मी चतुर ।
मी सकळांमध्ये थोर- । म्हणे, तो रजोगुण ॥१४॥
मी तरुण, देखणा, बलवान, चतुर आणि सगळ्यांपेक्षा श्रेष्ठ आहे अशी स्वतःचीच बढाई मारणे हा रजोगुण आहे.
माझा देश माझा गांव । माझा वाडा माझा ठाव ।
ऐसी मनीं धरी हांव । तो रजोगोण ॥१५॥
माझा देश, माझे गाव, माझा वाडा आणि माझी जागा अशा मालकी हक्काची सतत हाव धरणे हा रजोगुण आहे.
दुसर्या चें सर्व जावें । माझेचेंचि बरें असावें ।
ऐसें आठवे स्वभावें । तो रजोगोण ॥१६॥
दुसऱ्याचे सर्व नष्ट व्हावे आणि माझे एकट्याचेच सर्व भले व्हावे असा स्वार्थी विचार मनात येणे हा रजोगुण आहे.
कपट आणी मत्सर । उठे देहीं तिरस्कार ।
अथवा कामाचा विकार । तो रजोगोण ॥१७॥
मनात कपट, मत्सर, इतरांविषयी तिरस्कार आणि कामासक्तीचे विकार सतत उसळणे हा रजोगुण आहे.
बाळकावरी ममताअ । प्रीतीनें आवडे कांता ।
लोभ वाटे समस्तां । तो रजोगोण ॥१८॥
मुलांवर अतीव मोह, वासनेपोटी पत्नीवर आसक्ती आणि प्रत्येक गोष्टीत केवळ स्वतःचा फायदा शोधणे हा रजोगुण आहे.
जिवलगांची खंती । जेणें काळें वाटे चित्तीं ।
तेणें काळें सीघ्रगती । रजोगुण आला ॥१९॥
आपल्या आप्तांबद्दल अकारण भीती आणि विरहचिंता मनात दाटून येणे हे रजोगुण वाढल्याचे लक्षण आहे.
संसाराचे बहुत कष्ट । कैसा हो‍ईल सेवट ।
मनास आठवे संकट । तो रजोगोण ॥२०॥
संसारातील कष्टांमुळे शेवटी आपले काय होणार या भीतीने सतत संकटांची कल्पना करून घाबरणे हा रजोगुण आहे.
कां मागें जें जें भोगिलें । तें तें मनीं आठवलें ।
दुःख अत्यंत वाटलें । तो रजोगोण ॥२१॥
मागे घडलेल्या दुःखांच्या आठवणी वारंवार मनात आणून स्वतःला अतोनात दुःखी करून घेणे हा रजोगुण आहे.
वैभव देखोनि दृष्टी । आवडी उपजली पोटीं ।
आशागुणें हिंपुटी- । करी, तो रजोगुण ॥२२॥
दुसऱ्याचे वैभव पाहून मनात तशीच हाव निर्माण होणे आणि ती पूर्ण न झाल्याने खट्टू होणे हा रजोगुण आहे.
जें जें दृष्टी पडिलें । तें तें मनें मागितलें ।
लभ्य नस्तां दुःख जालें । तो रजोगोण ॥२३॥
डोळ्यांना जे जे दिसते ते ते मिळवण्याची इच्छा धरणे आणि ते न मिळाल्यास दुःखात बुडून जाणे हा रजोगुण आहे.
विनोदार्थीं भरे मन । शृंघारिक करी गायेन ।
राग रंग तान मान । तो रजोगोण ॥२४॥
केवळ थट्टामस्करी, विलासी गाणी आणि शृंगारिक नाद-रंगात मन रमवणे हा रजोगुण आहे.
टवाळी ढवाळी निंदा । सांगणें घडे वेवादा ।
हास्य विनोद करी सर्वदा । तो रजोगोण ॥२५॥
लोकांची टवाळी करणे, निंदानालस्ती करणे, व्यर्थ वाद घालणे आणि सतत पोरकट हास्यविनोद करणे हा रजोगुण आहे.
आळस उठे प्रबळ । कर्मणुकेचा नाना खेळ ।
कां उपभोगाचे गोंधळ । तो रजोगोण ॥२६॥
अंगात आळस भरणे, केवळ मनोरंजनाचे खेळ शोधणे आणि भोगविलासात वेळ वाया घालवणे हा रजोगुण आहे.
कळावंत बहुरूपी । नटावलोकी साक्षेपी ।
नाना खेळी दान अर्पी । तो रजोगोण ॥२७॥
नाटक-तमाशा किंवा मनोरंजनाच्या खेळांमध्ये रमून तिथे उधळपट्टी करणे हा रजोगुण आहे.
उन्मत्त द्रव्यापरी अति प्रीती । ग्रामज्य आठवे चित्तीं ।
आवडे नीचाची संगती । तो रजोगुण ॥२८॥
नशायुक्त पदार्थांवर अतिप्रेम, ऐहिक भोगांचे चिंतन आणि हलक्या प्रवृत्तीच्या लोकांची सोबत आवडणे हा रजोगुण आहे.
तश्करविद्या जीवीं उठे । परन्यून बोलावें वाटे ।
नित्यनेमास मन विटे । तो रजोगुण ॥२९॥
चोरीची बुद्धी होणे, लोकांची उणीदुणी काढणे आणि रोजच्या चांगल्या नियमांचा कंटाळा येणे हा रजोगुण आहे.
देवकारणीं लाजाळु । उदरालागीं कष्टाळु ।
प्रपंची जो स्नेहाळु । तो रजोगुण ॥३०॥
सत्कार्याला किंवा देवाला खर्च करताना हात आखडणे, पण पोटाच्या सुखासाठी मात्र वणवण कष्ट करणे हा रजोगुण आहे.
गोडग्रासीं आळकेपण । अत्यादरें पिंडपोषण ।
रजोगुणें उपोषण । केलें न वचे ॥३१॥
केवळ गोडधोड खाण्याची हाव धरणे आणि शरीराचे अति लाड पुरवणे; अशा माणसाला थोडेही कष्ट किंवा उपास सहन होत नाही.
शृंगारिक तें आवडे । भक्ती वैराग्य नावडे ।
कळालाघवीं पवाडे । तो रजोगुण ॥३२॥
शृंगारिक आणि चटपटीत गोष्टी आवडणे, पण भक्ती-वैराग्याचा कंटाळा येणे ही रजोगुणाची प्रवृत्ती आहे.
नेणोनियां परमात्मा । सकळ पदार्थी प्रेमा ।
बळात्कारें घाली जन्मा । तो रजोगुण ॥३३॥
परमेश्वराला विसरून नश्वर वस्तूंमध्ये जीव गुंतवणे हीच वृत्ती माणसाला पुन्हा पुन्हा जन्माला घालते.
असो ऐसा रजोगुण । लोभें दावी जन्ममरण ।
प्रपंची तो सबळ जाण । दारुण दुःख भोगवी ॥३४॥
हा असा प्रबळ रजोगुण लोभाच्या आहारी नेऊन जन्म-मरणाचे भीषण दुःख भोगायला लावतो.
आतां रजोगुण हा सुटेना । संसारिक हें तुटेना ।
प्रपंचीं गुंतली वासना । यास उपाय कोण ॥३५॥
आता हा रजोगुण सहजासहजी सुटत नाही आणि प्रपंचातील वासना तुटत नाही, तर यावर खरा उपाय काय?
उपाये येक भगवद्भवक्ती । जरी ठाकेना विरक्ती ।
तरी येथानुशक्ती । भजन करावें ॥३६॥
यावर एकच उपाय म्हणजे भक्ती; पूर्ण वैराग्य जमत नसेल तरीही आपल्या ऐपतीनुसार भगवंताचे भजन नक्की करावे.
काया वाचा आणी मनें । पत्रें पुष्पें फळें जीवनें ।
ईश्वरीं अर्पूनियां मनें । सार्थक करावें ॥३७॥
शरीर, वाणी, मन, पाने, फुले आणि फळे जे काही शक्य आहे ते मनोभावे ईश्वराला अर्पण करून जीवन सार्थकी लावावे.
येथानुशक्ती दानपुण्य । परी भगवंतीं अनन्य ।
सुखदुःखें परी चिंतन । देवाचेंचि करावें ॥३८॥
आपल्या शक्तीनुसार दानधर्म करावा, देवाशी एकनिष्ठ राहावे आणि सुखात अथवा दुःखात नेहमी त्याचेच स्मरण ठेवावे.
आदि‍अंती येक देव । मध्येंचि लाविली माव ।
म्हणोनियां पूर्ण भाव । भगवंतीं असावा ॥३९॥
सृष्टीच्या सुरुवातीला आणि शेवटी एक ईश्वरच सत्य आहे, मधला हा सर्व मायेचा खेळ आहे; म्हणून भगवंतावर पूर्ण निष्ठा ठेवावी.
ऐसा सबळ रजोगुण । संक्षेपें केलें कथन ।
आतां शुद्ध तो तूं जाण । परमार्थिक ॥४०॥
हा झाला संसारात अडकवणारा प्रबळ रजोगुण; आता परमार्थाला पूरक ठरणारा 'शुद्ध रजोगुण' समजून घ्या.
त्याचे वोळखीचें चिन्ह । सत्वगुणीं असे जाण ।
तो रजोगुण परिपूर्ण । भजनमूळ ॥४१॥
सत्त्वगुणाला पूरक असा शुद्ध रजोगुण माणसाला भजन, कीर्तन आणि साधनेकडे प्रवृत्त करतो; हेच त्याचे मुख्य लक्षण आहे.
ऐसा रजोगुण बोलिला । श्रोतीं मनें अनुमानिला ।
आतां पुढें परिसिला । पाहिजे तमोगुण ॥४२॥
अशा रीतीने रजोगुणाचे स्वरूप सांगितले आहे; आता श्रोत्यांनी पुढे तमोगुणाची लक्षणे लक्षपूर्वक ऐकावीत.